Кіріспе

Грассмаркет – Шотландияның Эдинбург қаласындағы Ескі қаланың тарихи базар алаңы, көшесі және іс-шаралар өткізілетін орны. Қаланың басқа бөліктерімен салыстырғанда, ол төңкеріліп, айналасындағы жер бетінен әлдеқайда төмен жатыр.

Орналасқан жері

Грассмаркет Эдинбург қамалының тікелей астында орналасқан және қала орталығы арқылы шығыстан батысқа қарай өтетін маңызды көлік жолдарының біріне жатады. Ол шығыс жағынан Коугейтхед/Коугейт және Шамшы жасаушы қатарымен, солтүстік-шығыс бұрышынан Виктория көшесінің төменгі бөлігі – Батыс Бумен, солтүстік-батыстан Корольдің атқоймасы жолымен, ал батыстан Батыс Портпен шектеседі. Оңтүстік-батыс бұрышынан Веннел басталады, оның шығыс жағында Флодден және Телфер қала қабырғаларының сақталған ең жақсы бөліктерін көруге болады. Солтүстікке қарай қамалды көрген көрініс суретшілер мен фотографтардың ұзақ жылдар бойы сүйіп келетін тақырыбы болып табылады, бұл қаланың ең танымал көріністерінің бірі.

Тарих

Ресми түрде алғаш рет 1363 жылы «қамал астындағы Newbygging [жаңа ғимараттар] деп аталатын көше» деп Registrum Magni Sigilii Regum Scotorum тізімінде тіркелген Grassmarket, 1477 жылдан бастап Эдинбургтің маңызды сауда алаңдарының бірі болды, оның бір бөлігі жылқы мен мал сатуға арналды (атауы, әдетте, батыс жағындағы қоршауларда мал жаюдан шыққан). 1706 жылы Эдинбургке ағылшын үкіметінің өкілі ретінде жіберілген Дэниел Дефо осы жерде екі ашық базар – «Grass market» және «Horse market» болғанын хабарлады. Солтүстік-шығыс бұрышындағы Батыс Боу туралы, Виктория дәуірінде айтарлықтай өзгерген, ол былай деп жазды: «Бұл Боу деп аталатын көше көбінесе көтерме саудагерлермен және темір, шайыр, қара май, мұнай, қамыс, зығыр, зығыр тұқымы, бояу, бояушылар, дәрі-дәрмектер мен ағаш сияқты ауыр тауарлармен айналысатын саудагерлерге толы. Олар елдік дүкендерге тауар жабдықтайды, сияқты Англиядағы көтерме саудагерлер жасайды. Мұнда сауданың айқын бейнесін көруге болады, олардың көпшілігі Лейтте де қоймалары бар, онда олар ауыр тауарларды сақтайды және оларды осында әкеледі немесе қажет болған жағдайда үлгілер мен сынамалар бойынша сатады». 1800 жылдан бастап бұл аймақ ирланд иммигранттарының көптеп келуіне орталық болды және тұрақты жалдау ақысын төлей алмайтындар үшін көптеген пансиондар ашылды. 1828 жылы Батыс Порттағы Таннерс-Клоуздағы (Grassmarket-тің батыс шетінде) Берк пен Хейр жасаған кісі өлтіру осы иммигранттарға қатысты қоғамдық пікірді қарама-қарсылыққа түсірді. 1840 жылдардан бастап жағдай өте қиын болды, қазіргі шағын қос бөлме деп есептелетін бөлмеде 12 адамға дейін тұрды, ал тұрғындар түнде бөлмеде құлыпталды. Полиция тексерулері 1822 жылы басталды, бірақ көптеген мәселелердің себебін ережелердің өзі тудырды. 1848 жылғы тағы бір заң полиция бақылауын шектеулермен біріктірді. 1888 жылы қалалық денсаулық сақтау бөлімі жеті пансионды тіркеді, онда барлығы 414 адам болды. Батыс Порттың басында орналасқан Кромбис Лэнд 27 бөлмеде 70 адамды орналастырды, онда дәретхана болмады. Grassmarket базар саудагерлері мен малшылардың жиналатын орны болғандықтан, дәстүрлі түрде мейрамханалар, қонақ үйлер мен уақытша жатақханалар орналасқан, бұл факт әлі күнге дейін айналадағы кейбір ғимараттардың мақсатында көрінеді. XVIII ғасырдың соңында Лондонға Думфрис және Карлайл арқылы баратын дилижанс базардың шығыс жағындағы Коугейт-Хедтегі қонақүйден жолға шықты. 1803 жылы Уильям мен Дороти Вордсворт 1791 жылы Эдинбургке соңғы сапары кезінде ақын Роберт Бернс тұрған Уайт-Харт қонақүйінде бөлме алды. Дороти сапарды «шулы емес, және арзан» деп сипаттады. 1961 жылы түсірілген «Грейфриарс Бобби» фильмінде Уолт Дисней Скай терьерінің иесі қайтыс болған жер ретінде Grassmarket-тегі пансионды таңдады (оны нағыз иесі, полиция түнгі күзетшісі Джон Грейдің орнына базарда жұмыс іздеген шопан ретінде бейнеледі). Ет базары 1911 жылы жабылып, Толлкростағы жаңа қалалық мал сою үйі Grassmarket-тің батыс жартысындағы ескі «қазынды» (ашық базардан тыс жол) алмастырды. Бұл аймақтың кедейлер мен үйсіздермен байланысы 1980 жылдары ғана азайды: Grassmarket-тің екі шетінде құтқару армиясының пансиондары болды. 2000 жыл шамасында Батыс Порт пен Grassmarket тоғысындағы әйелдер пансионының жабылуы, көше орнының артықшылықтарын пайдалана отырып, жалпы жаңарумен бірге, ауылдың атмосферасын өзгерте бастады. Шығыс жағындағы қоғамдық дәретханалардың жабылуы («джейкилер» – мас және қаңғыбас адамдардың шоғырланған орны) және 21 ғасырдың басында кең аумақты қайта жарақтандыру аймақтың сипатын өзгертті. White Hart Inn алдындағы орталық жаяу жолдағы жазулы тас тас 1916 жылдың 2-3 сәуір түнінде қалаға жасалған Цеппелин шабуылы кезінде бомба жарылған жерді көрсетеді. Шабуылда 11 адам қаза тапты, бірақ осы нақты жерде ешкім қаза таба алмады.

Археология

2000 жылдары Headland Archaeology компаниясы Candlemaker Row көшесінде, жаңа құрылыс жұмыстарына кіріспес бұрын археологиялық қазба жүргізіп, табылған археологиялық деректер Грассмаркеттің даму тарихымен сәйкес екенін анықтады. Candlemaker Row көшесінде 11 немесе 12 ғасырдан бастап қызмет болған, мүмкін шаруашылық, Эдинбург қаласына екі ірі мал жолының қосылған жеріне жақын орналасқан. Аймақ 15 ғасырдың соңында қалалық құрылымға ие болды, жер бургаж учаскелеріне бөлініп, үйлер салынды, сол кезде Грассмаркетте сауда алаңы құрылды. 1654 жылы қала басшылары осы көшені шам жасауға арнады, содан осылай ат қойылды. 18 және 19 ғасырлардың басында бұл жер қайта жаңартылып, мыс қорытындысының шеберханасы ретінде пайдаланғанына куәліктер табылды, бұл сол кезде Грассмаркеттің кедейлер тұрағы ретінде пайдаланылуымен үйлеседі.

Өлім жазасы орындалған жер ретінде

Грасмаркет сонымен қатар қоғамдық атылулардың дәстүрлі орны болды. Бір кезде дарға асу құрылғысы (гиббет) тұрған жерге 1937 жылы халық жинаған қаржымен ескерткіш орнатылды. Бұл ескерткіш 1661 және 1688 жылдар аралығында "Қанды уақыт" деп белгіленген кезеңде шейіт болған 100-ден астам Келісімшарт жасаушыларды еске алады. Олардың есімдері, белгілі болған жағдайда, жақын жердегі тақтаға жазылған. Бір талмайтын тұтқынның тәжге адал болуға ант беру арқылы өлімнен құтылудан бас тартуы, Ротс графының "Грасмаркетте Құдайды даңқтап өлді" деген келемесіне себеп болды. 1736 жылы Грасмаркет Портеус көтерілісінің күрделіне түскен жері болды, ол қала күзетінің капитанының линчеленуімен аяқталды. Атылу орнының жанындағы тақташада ашулы халықтың капитан Портеустың өмірін қатілдікпен аяқтаған жері көрсетілген. Эдинбургта кең таралған әңгіме – бұл Маргарет (немесе Мэгги) Диксон, Муссельбургтен келген балық сатушы әйел. Оның күйеуі, мүмкін, теңізшілерге алынып, Корольдік теңіз күштеріне қосылу үшін кетіп қалды. Мэгги шекарадағы тавернада жұмыс істеді және 1724 жылдың тамызында 22 немесе 23 жасында дарға асылды. Дарға асушы Джон Далглиш оны өзінің заңды емес баласын суға батырып немесе туылғаннан кейін көп ұзамай Келсодағы Твид өзеніне тастағандығы үшін жазалады. Асылғаннан кейін дәрігер Диксонды өлген деп жариялады, ал оның отбасы сол кезде тек қылмыстық мәйіттерді кесуге рұқсат етілген медицина студенттерімен дауласты. Кейінгі өмірде (және аңыз бойынша) оны "жартылай асылған Мэгги" деп атады және оның қайтадан Грасмаркетке келгені туралы хабарлар қызығушылық тудырды, тіпті 1724 жылғы қазан айында оны көру үшін жиналған көпшілік туралы мәлімет шотланд журналында жарияланды. Сэр Уолтер Скотт өзінің 1818 жылы жарық көрген "Мидлотианның жүрегі" романында Грасмаркеттегі дарға асу құрылғысы туралы естеліктерін сипаттады. Өлім жазасы тағайындалған күнді жұртшылыққа Грасмаркеттің шығыс жағында пайда болған алып қара ағаш арқылы хабарлады. Бұл жаман ниетті көрініс биік болды, айналасында платформа салынған, ал бақытсыз қылмыскер мен дарға асушының көтерілуі үшін екі сатыр орнатылған. Бұл құрылғы әдетте таң алдында дайындалғандықтан, бір түндік бойы жерден өсіп шыққандай, бір түрлі жаман рухтың туындысы сияқты көрінетін. Мен мектеп оқушысы болған кезде, біздің тобымыз осы қасіретті белгілерді қорқынышпен қарайтын едік. Атылудан кейін дарға асу құрылғысы тағы да жоғалып, Парламент үйінің немесе соттардың астындағы қоршаулардың біріне жасырын түрде апарылды.

Сәулет

Ескі базар аймағы пабтармен, мейрамханалармен, клубтармен, жергілікті сауда дүкендерімен және екі ірі Apex қонақ үйімен қоршалған. Ғимараттар 17 ғасырдан 21 ғасырға дейін салынған. White Hart Inn 18 ғасырдың басында салынды және Эдинбургтағы ең көне паб деп есептеледі. Роберт Бернс (1759–96), Вордсворттар (1803), Уильям Берк және Уильям Хейр 1820 жылдардың соңында осы пабқа келген деген аңыз бар. 1868 жылғы қалалық жақсарту жоспары көптеген шалапқы аудандарды жойды және Батыс Порт сияқты көшелерді кеңейтті, ал батыс жақтан орналасқан ғимараттардың бәрі осы жоспар бойынша салынған. 1920 жылдары қала архитектор Эбенезер МакРей жасаған келесі жақсарту жоспары көптеген бос орындарды салтанатты шотланд барондық стиліндегі ғимараттармен шеберлікпен толтырды, бұл ғимараттардың барлығы кеңестік тұрғын үйлер ретінде салынған. Оның оңтүстік жағында бірнеше заманауи ғимараттар бар. Кейбір ғимараттар Хериот-Ватт университеті мен оның алдыңғы колледжі оқыту және зерттеу жұмыстары үшін пайдаланған, университет толықтай жаңа Рикартон кампусына (1974–92) көшкенге дейін. Хериот-Ватт университетінің Маунтбеттен ғимараты 1968 жылы электр инженериясы, менеджмент және тілдер кафедралары үшін салынды. Маунтбеттен ғимараты 1996 жылы Apex International қонақ үйі ретінде қайта ашылды. 21 ғасыр сәулетінің мысалы – Малкольм Фрейзер архитекторлерінің жобалаған "Dance Base" (2001) – Шотландияның ұлттық би орталығы, ол дәстүрлі қасбеттен басталып, Касл-Рок төбелерінде көп деңгейлі дизайнға дейін жетеді. Бұл жоба 2002 жылы Civic Trust сыйлығы мен Шотландия дизайн сыйлығын жеңіп алды.

Қазіргі заманғы даму

Грасмаркет тарихының көп бөлігінде қаланың ең кедей аудандарының бірі болды, 19 ғасырда кедей ирландтардың көптеп келуімен және әйгілі қылмыскерлер Берк пен Хейрмен байланысты. Жақында ғана ол белгілі бір дәрежеде үйсіздік пен маскүнемдікпен байланысты болды, бірақ кейіннен танымал туристік орынға айналып, қарқынды жаңаруға ұшырады. Ауданың ерекшелігі үйсіздерге арналған бірнеше пансионаттарда көрінді, соның ішінде Құтқару армиясының әйелдер пансионаты (қазіргі саяхатшыларға арналған пансионат) 1980 жылға дейін жұмыс істеді. Одан кейін жылжымайтын мүліктің бағасы күрт өсе бастады. Бұл ауданда әрдайым көптеген пабтар болған. Соңғы жылдары олардың көпшілігі отбасылық демалысқа қолайлы болып, тамақтану залдарымен жабдықталды. Әкімдік жақында оларды сыртқы тротуарларға таратуға ынталандырып, осы орынға еуропалық атмосфера сыйлады. Грасмаркетте 2009-2010 жылдары 5 миллион фунт стерлинг сомасында көшелерді жақсарту жөніндегі жоба жүзеге асырылды. Ауданы жаяу жүргіншілерге ыңғайлы ету шараларына кафелердің аумағын кеңейту және "іс-шаралар аймағын" құру кірді. Бұрынғы дарға асу орнында (Келісім жасаушылар ескерткішінің жанында) қара түсті асфальтпен дарға асудың "көлеңкесі" салынды, ал батыс жағындағы Флодден қабырғасының сызығы оңтүстік жағындағы Веннелден солтүстік жағындағы жаңадан салынған әжелердің жасыл сатыларына дейін ақ түсті асфальтпен белгіленді.