Кіріспе

Венгриядағы бенедиктиндер аббаттығы – Паннонхалма тауындағы Бенедиктиндер Паннонхалма архиаббаттығы немесе Әулие Мартиннің аумақтық аббаттығы (лат. Archiabbatia vel Abbatia Territorialis Sancti Martini in Monte Pannoniae) – Паннонхалмадағы ортағасырлық құрылыс және Венгрияның ең көне тарихи ескерткіштерінің бірі. 996 жылы негізі салынған, ол қаланың жанында, төбесінде (282 м) орналасқан. Турлық Әулие Мартин осы төбенің етегінде дүниеге келген деп есептеледі, сондықтан оның бұрынғы аты – Әулие Мартин тауы (Márton hegy), осыдан монастырь кейде Мартонхеги аббаттығы (Márton hegyi Apátság) деген баламалы атауды алды. Бұл Монте-Кассинодан кейін әлемдегі екінші ірі аумақтық аббаттық. Оның көрікті жерлеріне 13 ғасырда салынған кірме қабірлі Базилика, Клостерлер, 360 000 томдық монументалды кітапхана, тромп-л’œil өнерінің бірнеше үлгілері бар Барокко стиліндегі асхана және Архиаббаттық жинақ (елдегі екінші ірі жинақ) жатады. 1000 жылдық тарихындағы ерекше сәулеттік дамуы және халықаралық мәдени және діни орталық ретіндегі тарихи маңыздылығының арқасында аббаттық және оның төңірегі 1996 жылы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілді. Бүгінде монастырьда 50-ге жуық монах тұрады. Аббаттыққа Бенедиктин жоғары мектебі – ер балаларға арналған интернат қосылған.

Тарих

996 жылы ханзада Геза бұл жерді монахтардың қоныстануы үшін арнап, осылайша бенедиктиндіктердің алғашқы монастырына негіз салды, ол көп ұзамай бенедиктиндік орденінің орталығына айналды. Монастырь Турлық қасиетті Мартиннің құрметіне салынған. Гезаның ұлы, король Степан I монастырьға жерлер мен жеңілдіктер сыйлады. Астрик (Анастасий) оның алғашқы аббаты болды. Венгр тілінде сақталған ең көне құжат – 1055 жылға жататын Тихани бенедиктиндік аббаттығының жарғысы, қазірге дейін кітапханада сақтаулы. 1096 жылы киелі жерлерге жол тартқан үш крестшілер армиясының бірінің басшысы Буйон герцогы Годфрид, Венгрия арқылы қауіпсіз өту үшін король Коломанмен келіссөздер жүргізу үшін бір апта бұл жерде болды. Қоғамның алғашқы құрылыстары 1137 жылы қиратылып, кейін қайта салынды. Базиликаның тіректері мен ерте готикалық күмбез 13 ғасырдың басында бұрынғы шіркеудің қабырғаларын пайдаланып тұрғызылды. 1486 жылы король Маттиас тұсында аббатхана готика стилінде қайта жаңартылды. 1541 жылы монастырь архиепископтық мәртебеге ие болды, ал 16-17 ғасырларда Осман империясының Еуропаға жасаған шабуылдары салдарынан нығайтылды. Венгрия Осман империясының бір жарым ғасыл басып алу кезеңінде монахтар монастырды уақыт-уақыт тастап кетуге мәжбүр болды. Ғимараттардың зақымдалған бөліктерін қайта қалпына келтіруге тек кейін ғана мүмкіндік туды. Архиепископ Бенедек Саджго (1722-1768) тұсында монастырьде ірі барокколық құрылыс жүргізілді. 17-18 ғасырларда кешенге барокко стилінде әсем әрлеулер мен қосымша құрылыстар салынды, ал қазіргі қасбетінің көп бөлігі осы кезеңге жатады. 1832 жылы кітапхана мен классицизм стилінде салынған мұнарасымен бірге қазіргі түрін алды. 18 ғасыр, Ағарту дәуірі монастырь өміріне де әсер етті. Мемлекет пен монархтар қауымдардың қызметін тікелей пайдалылығы тұрғысынан бағалады, көбінесе тек емдеу және білім берумен айналысатын ордендерге ғана төзімділік танытты. 1860 жылдары Ференц Сторно негізінен базиликада ауқымды жөндеу жұмыстарын ұйымдастырды. 1945 жылдан кейін Венгрия коммунистік мемлекетке айналды, ал 1950 жылы орденнің мүлігі мен бенедиктиндіктер басқаратын мектептер мемлекетке тәркіленді, олар Венгрияда коммунизм құлағаннан кейін ғана қайтарылды. 1995 жылы, мыңжылдыққа бір жыл қалғанда, кешен толығымен қайта құрылып, жаңартылды. 1996 жылы "Паннонхалманың мыңжылдық бенедиктиндік аббаттығы және оның табиғи ортасы" ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді.

Оқиғалар

Паннонхалмаға 1994 жылы Мәскеу патриархы Алексий II, 1996 жылы Папа Иоанн Павел II, 2000 жылы Константинополь патриархы Бартоломей I және Далай-лама келді. 2005 жылы архиаббат Асстрик Ва́рзеги туралы "А közvetítő" ("Орташарушы") деген фильм түсірілді. Австрияның тәждік ханшайымы Стефани осы жерде қайтыс болды және оның мәйіті 1945 жылы осы жерге жерленді. 2011 жылдың шілдесінде Австрия және Венгрияның бұрынғы тәж мұрагері Отто фон Габсбургтің жүрегі Паннонхалма архиаббаттығында жерленді.

Базилика және крипта

Қазіргі Паннонхалма шіркеуі ерте готика стилінің ең көрнекті үлгісі болып табылады, ол 13 ғасырдың басында Урос аббаттың тұсында салынды және шамамен 1224 жылы киеленді. Базиликаның батыс жағындағы еденнің астындағы жақындағы археологиялық қазбалар 11 ғасырға дейін жетеді. Базиликада қазір көрініп тұрған ең көне бөлігі – оңтүстік қанаттың қабырғасы. Бұл 12 ғасырдан қалған, 1137 жылы Давид аббаттың тұсында киеленген екінші шіркеудің қалдығы. Археологиялық қазба жұмыстары кезінде сакристияда екі қабырғаланған есік табылды. Олардың бірі Давид аббаттың шіркеуінің солтүстік кіреберісі болса, екіншісі Урос аббаттың шіркеуіне кіреберіс болуы мүмкін. Сонымен қатар, алдыңғы алтарь мен киелі орынның баспалдақтары арасындағы еденнің астынан қабір табылды, бұл, әдетте, Урос аббаттың қабірі деп есептеледі. Шіркеу король Маттиас тұсында кеңейтілді, оның нәтижесінде киелі орынның қазіргі төбесі, қанаттардың шығыс бөліктері және Святой Бенедикт капелласы аяқталды. Түрік шапқыншылығы кезінде шіркеудің барлық жиһазы қиратылды. Шапқыншылықтан кейінгі ең маңызды жөндеу жұмыстары 1720 жылдары, Бенедек Саджго архиепископының басшылығымен басталды. Ференц Сторно 1860 жылдары шіркеуді күрделі жөндеуден өткізген соңғы адам болды. Осы кезде бас алтарь, мінбар, төбедегі фрескалар және Святой Мартинды бейнелейтін жоғары жағындағы витраж терезе қосылды.

Porta Speciosa және монастырь

Орта ғасырларда шіркеудің басты кіреберісінің бірі Porta Speciosa (әсем кіреберіс) болды. Бұл портал шіркеуге монастырьдан (квадрум немесе квадратура) басталады және ол 13 ғасырда салынған. Ренессанс кезеңінде Паннонхалмада халық азайып, тек алты немесе жеті монах қалды. 1472 жылы Матиас патшаның билігі тұсында қазіргі монастырь салынды. Құрылыс шамамен 1486 жылы аяқталған, мұны бір бұрышты тастағы жазу куәландырады. Бұл жұмысты Вишеград патшалық құрылыс шеберханасының шеберлері жасаған болуы мүмкін. Монастырьмен қоршалған шағын ішкі бақ Paradisum (Жәннәт) деп аталды, ол Киелі кітаптағы жұмақтың жердегі бейнесін жасауға тырысты. Орта ғасырларда мұнда көбінесе дәрілік шөптер өсірілді, осылай мұқтаж адамдар денесін толыққанды және сау күйге келтіруге, жұмақтағыдай жағдайға жеткізуге мүмкіндік болды.

Кітапхана

Кітапхана XIX ғасырдың бірінші үштен бірінде аяқталды. Ғимараттың бойлық бөлігін 1820 жылдары Ференц Энгель жобалап, салдырған. Кейіннен ғимаратты кеңейтуді Янош Пакхқа тапсырды, ал овал зал оның еңбегі. Вена шебері Жозеф Клибер ғимараттың ішкі әрлеуін жасауға шақырылды. Овал зал төбесінің төрт жағында ортағасырлық университеттердің төрт факультетінің аллегориялары бейнеленген: Құқық, Теология, Медицина және Өнер. Кітапхана қоры содан бері үнемі артып келеді. Әулие Ласло заманына жататын қолжазбалар Паннонхалмада тізімделген. Бүгінгі күні жинақта 360 000 том сақталған.

Барокколық асхана

18 ғасырда архиепископ Бенедек Саджго (1722-1768) кармелит ағасы Атаназ Мартон Витверге монастырьдің бароко элементтерін жобалауды тапсырды. Екі қабатты, тіктөртбұрышты залдың құрылысы шамамен 1720 жылдардың екінші жартысына сәйкес келеді. Қабырғалардағы кескіш суреттерді (секко) 1728 және 1730 жылдар аралығында кейіннен Венецияға қоныс аударған швейцариялық суретші Давид Антонио Фоссати салған. Төбедегі секко киелі король Стефанның қадір-қасиетін бейнелейді. Қабырғалардағы алты танымал Киелі кітаптан алынған көріністер тамақтану тақырыбымен байланысты: Христианға серке ұсыну; Исаның шөлдегі сынаққа түсуі; Даниялдың арыстан ордасында болуы; патша Балтазардың тойы; Жақияның басы кесілуі; және Бенедикттің өмірінен бір эпизод.

Мыңжылдық монументі

896 жылы мадьярлардың қоныстануының мыңжылдығын тойлау үшін 1896 жылы Карпат таулары алқабында жеті ескерткіш орнатылды. Олардың бірі бүгінге дейін Паннонхалмада сақталып тұр. Ғимарат бастапқыда 26 метрлік екі қабатты күмбезбен жабылған, оның үстінде Венгрия патшалық тәжін бейнелейтін алып мыс рельефі болған. Бірақ, нашарлағандықтан 1937–1938 жылдары сыртқы қабығы бұзылып, ғимарат қазіргі түрін алды. Ішкі кеңістікті жарықтандыру үшін екі терезе қарастырылған, ол дөңгелек, бөлінбеген бөлме, төменгі күмбезбен (яғни бастапқы ішкі қабықпен) жабылған. Шығыс қабырғасындағы аяқталмаған фреска – Венгрия мемлекетінің құрылуының аллегориялық бейнесі, оны Вильмос Аба Новак 1938 жылы салған.

"Біздің ханым" шіркеуі

"Біздің ханым" капелласының құрылысы 1714 жылы басталды. Алғашқыда ол аббаттықтың жанында тұратын жергілікті емес халықтың құдайға табыну орны болған. Үш барокко алтары мен кішкентай, 18 ғасырлық органмен жабдықталған капелла 1865 жылы қайта жөнделді, осы кезде қабырғалар мен порталдың романтикалық әшекейлері жасалды. Капелланың астындағы жер қойнауы ғасырлар бойы монахтардың зират орны ретінде пайдаланылып келді. Капелланың жанында ағаштан салынған қарау мұнарасы орналасқан.

Арборетум (Ботаникалық бақ)

1830 жылы Архаббат жерінде 80 түрлі ағаш және бұталар өседі. 1840 жылдары Фабиан Седердің жобасы арқылы арборетумның қазіргі пішіні қалыптасты. Бүгінде арборетумда 400-ден астам ағаш және бұта түрлері бар, олардың көпшілігі Венгрияда сирек кездесетін түрлер мен сорттары болып табылады.

Szent Gellért діни колледжі

Архиепископтықта Святой Герард Цсанадтың есімімен аталған теология колледжі қызмет етеді.

Шарап өндіру зауыты

Шарап жасау Pannonhalma Sokoróalja аймағында 996 жылы бенедиктиндік монахтар Pannonhalma монастырын құрған кезде басталды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі әлеуметтік және саяси құлпыраудың салдарынан ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрді жалғастыру мүмкін болмады, себебі коммунистік үкімет мүлікті де, шарап зауытын да тартып алды. Келесі онжылдықтарда Pannonhalma-да тұратын монахтар шарап жасау дәстүрін қайта жаңғырту үмітінен айнымады. Коммунизм құлағаннан кейін монахтар жүзім шаруашылығы дәстүрін және шарап зауыттарын қайта жаңғыртты. 2000 жылы монастырь коммунистерден тартып алынған жүзімдіктерді қайта сатып алып, сол жылы жүзім отырғызуды бастады. Шарапхана 2000 м² жерде орналасқан, оның сыйымдылығы 3000 гл. Басты жүзім сорттары: Рейн Рислинг, Совиньон Блан, Гевюрцтраминер, Вельшрислинг, Эзержо және Сарфехер. Бұған қоса, олар Шардоне, Пино Блан, Пино Нуар, Мерло және Каберне Франк сияқты халықаралық сорттарды да отырғызды. Қазіргі таңда 37 гектар жерге жаңа жүзім отырғызылған, ал алғашқы өнім 2003 жылдың күзінде жиналды.