Кіріспе

Fasciola туысы, көбінесе бауыр құрты деп аталады, паразиттік трематодтар туысы. Fasciola туысының ішінде үш түрі бар: Fasciola nyanzae, Fasciola hepatica және Fasciola gigantica. Fasciola hepatica және F. gigantica араласып өседі. F. hepatica және F. gigantica, сондай-ақ олардың араласу нәтижесінде пайда болған түрлері, адамдарды қоса алғанда, көптеген сүтқоректілердің бауыр тініне зарар келтіріп, фасциолиаз ауруын тудырады. F. hepatica-ның ұзындығы 30 мм, ені 15 мм-ге дейін, ал F. gigantica-ның ұзындығы 75 мм, ені 15 мм-ге дейін жетеді. Fasciola nyanzae тек Hippopotamus amphibius бегемотын жұқтырады деп саналады.

Өмірлік цикл

Фасциолалар өмірлік циклында бес кезеңнен өтеді: жұмыртқа, мирацидий, церкарий, метацеркарий және ересек құрт. Церкарийлер кейін метацеркариялық кисталарға дамиды. Бұл кисталар су өсімдіктерімен бірге сүтқоректі жануарлардың ішіне түскен кезде ересек құрттарға жетіліп, өт жолдарына қоныстанады.

Жануарлар

Аралық қожайындар, онда Fasciola жыныссыз көбейеді, Lymnaeidae тұқымдасына жататын гастроподтар, сондай-ақ көл шаяндары деп те аталады. Фасциола ересек жасқа жетіп, көбейетін кең ауқымды сүтқоректілер нақты қожайындар болып табылады, олардың ішінде шошқалар, кеміргіштер, тікенектілер және адамдар бар. Адамдарға жұғатын инфекциялар үшін ең маңызды жануар-қоректенушілер – қойлар мен сиырлар.

Географиялық таралуы

Фасциолалар кеңінен таралған және Антарктиданы қоспағанда, барлық құрлықтардың 70 елінде және аймақтарында кездеседі. Олар ең көп кездесетін жерлер – қой және ірі қара мал өсірілетін аймақтар.

Тарих және ашылу

Адамдарда фасциолиозға қатысты дәлелдер Мысыр мумияларында табылған Fasciola жұмыртқаларынан бастау алады. F. hepatica-ның шығарғыштары (cercariae) бұршақ ішінде және қойларды қоздыратын құрттарды 1379 жылы Жеан Де Бри алғаш байқаған. Жұмыртқаның тіршілік циклы мен жарылуы 1803 жылы Зедер есімді ғалым алғаш сипаттаған.

Алдын алу және емдеу

Фасциолиазды триклабендазолмен емдейді. Қазіргі уақытта Fasciola-ға қарсы вакцина жоқ. Бұл, әсіресе, жануар қалдықтары сулы кресс өсіруге тыңайтқыш ретінде қолданылатын аймақтарда маңызды мәселе, себебі Fasciola-ның толық өмірлік циклі сақталып, адамдарға арналған дақылдарды зарарлай алады. Тағы бір әдіс – фасциолиозға ұғатын қауіптегі тұтас қауымдарды триклабендазолмен емдеу. Бұл, әсіресе, кедей ауылдық аймақтарда уақытты үнемдейтін тиімді әдіс, өйткені ол қауымның барлығын фасциолиозға тексеруді қажет етпейді.