Кіріспе

Қабатты нанның түрі

тағам

Штрудель ( /ˈs//t//r//uː//d//əl/ STROOdəl, ) – әдетте тәтті, бірақ сондай-ақ дәмді толтырылған қабатты нан. Ол 18-шы ғасырда Хабсбург империясының барлық аймақтарында танымал болды. Штрудель австриялық және неміс тағамдарының бөлігі болып табылады, бірақ ол басқа Орталық Еуропа тағамдарында да жиі кездеседі. Италияда ол Оңтүстік Тирольдің дәстүрлі агроазық өнімі (PAT) ретінде мойындалған. Ең көне штрудель рецептері (Миллирахмштрудель және шалқан штрудель) 1696 жылға дейін Wienbibliothek im Rathaus (бұрынғы Wiener Stadtbibliothek) қолжазбасында сақталған. Бұл нан пісіру түрі, әлдебір börek және баклава сияқты ұқсас нан пісіру өнімдерінен тараған болуы мүмкін.

Этимология

Штрудель – ағылшын тілінен неміс тіліне алынған сөз. Бұл сөз неміс тіліндегі Strudel сөзінен туындаған, орта неміс тілінде сөзбе-сөз "күңгірсу" немесе "айналма" дегенді білдіреді. Көптеген тілдерде немісше атымен танымал болғанымен, бұрынғыда оны мажар тіліндегі атауы – ретеш деп атаған. Мысалы, 19 ғасырдың басында Париждегі Ritz қонақ үйінің мәзірінде "Rétes Hongrois" болған, оның үшін штрудель қамыры Венгриядан тапсырылып, кондитерлер оны үйрену үшін Пешт қаласына жіберілген.

Пісіру

Ең танымал штрудельдер – алма штруделі (неміс тілінде Apfelstrudel) және Топфенштрудель (аустриялық неміс тілінде Topfen), содан кейін Миллирахмштрудель (сүт қаймақ штрудель, Milchrahmstrudel). Штрудельдің басқа түрлері: қышқыл вишня (Weichselstrudel), тәтті вишня, жаңғақ толтырылған (Nussstrudel), абрикос штрудель, өрік штрудель, мак штрудель (Mohnstrudel), ревень штрудель және кішміс штрудель. Сондай-ақ, шпинат, капуста, картоп, тыква, сауэркраут қосылған тұзды штрудельдер, және Lungenstrudel немесе Fleischstrudel сияқты етті толтырғыштармен жасалған түрлері де бар. Венгрияда ең көп таралған дәмдерге – шарап ірімшігі (túrós rétes), қышқыл вишня (meggyes rétes), алма (almás rétes), мак (mákos rétes), жаңғақ (diós rétes) жатады, бірақ қышқыл қаймақ пен күріштің қамыры да бұрын жиі қолданылатын. Дәстүрлі штрудель қамырының ерекшелігі – оның өте серпімді болуы. Ол жоғары глютенді ұннан, судан, майдан және тұздан, қант қосылмай жасалады. Қамырды жақсы араластырып, демалдырып, содан кейін таза зығыр шай сүлгісі немесе ас үй қағазының көмегімен қолмен өте жұқалап, созылады. Штрудель қамырын қолмен тартудың көптеген тәсілдері бар. Бір тәсілі – қамырды жұқалап, екі қолдың арасына жайып, қолдарды бірінен-біріне қарай тарту арқылы одан да жұқалау. Шеберлер оның соншалықты жұқа болуы керек дейді, одан газетті оқуға болады. Аңыз бойынша, Австрия императорының жоғары талапты аспазы одан махаббат хатын оқуға болатындай жұқа болуын бұйырған. Жұқа қамырды чай сүлгісіне жайып, үстіне толтырғыш салынады. Толтырғышпен жабылған қамырды чай сүлгісінің көмегімен мұқият орап, пешке пісіреді.

Алма

Аймақтық алма сорттары басым, пісірген кезде тығыз немесе жартылай тығыз текстуралы сорттар таңдалады. Дәмдік сипаттамалары қышқыл және алма дәмімен ерекшеленеді. Сорыптары: Белль де Боскоп, Стейман Вайнсап, Грейвенштейн, Ньютаун Пиппин, Брамлидің тұқымы, Кармижн де Соннавилль, Забергау Рейнетт, Сары Мөлдір, Кальвиль Блан, Гренни Смит, Глокенапфель, Джонаголд, Джонатан, Нортерн Спай және Род-Айленд Грининг.

Қатты көкөніс

Штрудель (идиш тілінде, שטרודל, pron. Штрудль) жалпы алғанда, ашкеназдық еврей ас-суымен, әсіресе неміс, швейцариялық және австриялық ашкеназдық еврейлермен байланысты. Алма және кішміспен толтыру жиі кездеседі, бірақ тарихи түрде кәділгі штрудельдің ішін толтыру үшін капуста да қолданылған. Капуста пиязбен және кимшен бенегімен бірге сөңдіріледі немесе қант қосылып қайнатылады. Рецепттерге ұсақталған жаңғақ қосылуы мүмкін. Капуста штруделі (мажар тілінде káposztás rétes) әсіресе мажар яһудилерінің ас-суымен байланысты. 19 ғасырдағы американдық жазушы Элис Ли Моке Далмация (қазіргі Хорватия) арқылы саяхаттағанда, Гравоса (Груз) қаласындағы Петка қонақ үйінде десерт ретінде жаңылысқан дәмді штрудельмен кездескенін жазған. "Шпрудель" – "неміс тәтті пирогының" бір түрі деп ойлап, Мокедің саяхаттасқан серігі салғырт түрде "краут шпрудель" тапсырыс берді, бірақ тәтті қамырдың ішінде ыстық, қайнатылған капустаның "өте жағымсыз қоспасы" бар екенін көрді. Сақ яһудилер маймен қамыр жасап, Симхат Тора және Пурим мерекелерінде, осы мерекелерде дәстүрлі түрде ішілетін сусынға сәйкес етіп дайындап беретін.

Еврей тіліндегі @ символымен байланысы

Еврей тілінде электрондық пошта мекенжайларындағы @ символы "штрудель" (ивритше: שטרודל) деп аталады, себебі оның пішіні штрудельге ұқсайды. @ символының ресми еврейше атауы да штрудельден алынған: "keruchith" (ивритше: כרוכית) – бұл @ символын білдіреді, сонымен қатар штрудель нанының еврейше атауы (көне нұсқауда қолданылатын неміс сөзінен өзгеше).

Мәдениетте

Венгрияда ретес, дәстүрлі венгр штруделі, Фарсанг немесе Жаңа жылда желінеді, себебі ол бақыт пен ұзақ өмір әкеледі деп саналады.