Кіріспе

Омега-3 май қышқылы Докозагексаено қышқылы (DHA) – омега-3 май қышқылы, адам миының, ми қабығының, терісінің және торлы қабықтың негізгі құрылымдық компоненті. Оған 22:6(n 3) май қышқылының белгісі беріледі. Ол альфа-линолен қышқылынан синтезделеді немесе ана сүтінен (емшек сүті), майлы балықтан, балық майынан немесе балдыр майынан тікелей алынуы мүмкін. DHA-ның тұтынуы (мысалы, лосось, сельдь, скумбрия және сардина сияқты майлы балықтардан) көптеген физиологиялық пайдаларға, соның ішінде танымдық қабілеттерге үлкен әсер етеді. Мидағы жүйке жасушаларының негізгі құрылымдық компоненті ретінде DHA нейрондық өткізгіштікті қолдайды және нейрондық мембрана ақуыздарының (рецепторлар мен ферменттер сияқты) оптималды жұмыс істеуіне мүмкіндік береді. Құрылымы бойынша DHA – 22 көміртекті тізбегі (докоза – көне грек тілінде «22» деген мағынаны білдіреді) және алты (гекса) цис қос байланысы (en) бар карбондық қышқыл (оик қышқылы); алғашқы қос байланысы омега ұшынан үшінші көміртекте орналасқан. Оның қарапайым атауы – цервон қышқылы (латын тіліндегі cerebrum – «ми» сөзінен), жүйелі атауы – all-cis докоза 4,7,10,13,16,19 гексаено қышқылы. DHA-ны жемейтін организмдерде, яғни DHA-ны қамтитын балдырлар мен жануарлар өнімдерін жемейтін организмдерде, DHA орнына өсімдіктер өндіретін қысқа омега-3 май қышқылы – α-линолен қышқылы ішкі түрде синтезделеді (сондай-ақ өсімдіктерден алынған жануарлар өнімдерінде де кездеседі). Ана сүтіндегі DHA баланың дамуы үшін өте маңызды. Әйелдерде DHA өндірісі еркектерге қарағанда 15%-ға жоғары. DHA – мидың фосфолипидтерінде және торлы қабықтағы негізгі май қышқылы. Алдын ала зерттеулер Альцгеймер ауруы, жүрек-қан тамырлары аурулары және басқа да ауруларға оның тиімді болу мүмкіндігін қарастырып отыр. DHA мидағы полиқанықпаған май қышқылдарының (ПҚМҚ) 40%-ын және торлы қабықтағы ПҚМҚ-ның 60%-ын құрайды. Нейронның плазмалық мембранасының 50%-ы DHA-дан тұрады. DHA холин, глицин және тауриннің тасымалдануын, кешіктірілген түзетуші калий каналдарының жұмысын және синаптық көпіршіктердегі родопсиннің реакциясын реттейді. Фосфатидилсерин (PS) – құрамында жоғары DHA мөлшері бар – нейрондық сигнал беруге және нейротрансмиттер синтезіне қатысады, ал ауыр депрессияға шалдыққан адамдардың ми тінінде DHA деңгейі төмендейді.

Сүтқоректілер

Адамдарда ДГК диетадан алынады немесе эйкозапентаеной қышқылынан (EPA, 20:5, ω 3) шамалы мөлшерде өндіріледі. 2015 жылы FADS2 адамның Δ4 десатуразасы ретінде анықталғаннан кейін, адамдардың да Δ5 ұзарту арқылы DPA-ға және Δ4 десатурация арқылы ДГК-ға дейінгі толық "аэробты эукариоттар" жолын ұстанатыны белгілі болды. 1991 жылы ұсынылған "Спрехердің шағылысуы" гипотезасы бойынша, ЭПА митохондрияда екі рет 24:5 ω 3 дейін ұзартылып, содан кейін дельта 6 десатураза арқылы 24:6 ω 3 дейін десатурацияланады, ал пероксисомадағы бета-тотығу арқылы ДГК (22:6 ω 3) дейін қысқартылады. Бұл гипотеза біраз уақыт қабылданды, себебі ғалымдар (2015 жылға дейін) сүтқоректілерде Δ4 десатуразаны табуға ұзақ уақыт бойы тырысып, сәтті бола алмады. Дегенмен, шағылысу моделі клиникалық деректермен сәйкес келмейді, әсіресе бета-тотығу бұзылыстары бар пациенттерде ДГК синтезінде мәселелер байқалмайды. Δ4 десатуразаның анықталуымен ол ескірген деп есептеледі. CYP2C9 ферменті ДГК-ні эпоксидокозапентаеной қышқылдарына (EDP; негізінен 19,20 эпокси эйкозапентаеной қышқылының изомерлері [яғни 10,11 EDP]) метаболиздейді.

Жүрек- қан тамырлары

Әр түрлі әдістемелік қайшылықтарға қарамастан, экологиялық зерттеулер, RCT, мета-талдаулар және жануарлар үстіндегі тәжірибелер омега-3 майларын тамақтану арқылы қабылдаудың жүрек-қан тамырлары денсаулығына пайдалы екенін нақты көрсетеді. DHA жүрек-қан тамырларын қорғау және коронарлық артериялық ауру қаупін азайтудағы рөлімен байланысты. DHA қоспаларын қабылдау жоғары тығыздықты липопротеин («жақсы холестерин») деңгейін жақсартады, сондай-ақ жалпы холестерин мен қан қысымын төмендетеді.

Жүктілік және бала емізетін кезең

Жүкті болғысы келетін немесе бала емізетін әйелдерге омега-3 май қышқылдарына бай тағамдар ұсынылуы мүмкін. Халықаралық май қышқылдары және липидтерді зерттеу қоғамының жұмыс тобы жүкті және бала емізетін әйелдерге күніне 300 мг DHA тұтынуды ұсынды, ал зерттеуге қатысқан әйелдердің орташа тұтынуы күніне 45 мг мен 115 мг аралығында болды, бұл канадалық зерттеумен саякес.

Ми және көру функциялары

ДХА сүтқоректілердің орталық жүйке жүйесінің маңызды құрылымдық компоненті болып табылады және ми мен торлық қабықта ең көп кездесетін омега-3 май қышқылы. Ми мен торлық қабықтың жұмысы ДХА-ны тамақпен қабылдауға байланысты, ол жасушалық мембраналар мен жасушалық сигналдасу қасиеттерінің кең спектрін қолдайды, әсіресе сұр затта және торлық қабықтың фоторецепторлық жасушаларының сыртқы сегменттерінде, олар мембраналарға бай. Жүйелі шолу ДХА-ның пигменттік ретинитпен ауыратын адамдардың көру өрісін жақсартуда маңызды екенін көрсетпеді. Жануарлар зерттеулері деутериймен күшейтілген ДХА-ның (D DHA) ауыз арқылы қабылдауының макулярлық дегенерацияның алдын алуға көмектесетінін көрсетті.

Асптама

Омега-3 PUFA-лар, мысалы DHA және эйкозапентаено қышқылы (EPA), астма және аллергиялық аурулардың алдын алу мен емдеуде тиімді.

Тамақ

Пісірілген шалыңның қарапайым түрлерінде 100 граммға 500–1500 мг DHA және 300–1000 мг EPA құрамында болады. DHA-ға бай тағы бір теңіз өнімдері: икра (100 граммға 3400 мг), анчоус (100 граммға 1292 мг), скумбрия (100 граммға 1195 мг) және пісірілген сельдь (100 граммға 1105 мг). DHA кейбір арнайы тіндерде басты май қышқылы болып табылуы мүмкін, бірақ миден басқа, осы тіндер, мысалы, ұрық түтікшелері мен торлы қабықша сияқты көлемді шағын болып келеді. Сондықтан, миды қоспағанда, жануарлардан алынған тағамдар көбінесе дайын DHA-ның аз мөлшерін ғана ұсынады.

Балырдан алынған ДГҚ-ны табу

1980 жылдардың басында NASA ұзақ мерзімді ғарыш сапарларында оттегі мен қоректік заттарды өндіре алатын өсімдік негізді тағамдық көз туралы ғылыми зерттеулерге қаржы бөлді. Теңіз балдырының белгілі бір түрлері мол қоректік заттарды өндірді, нәтижесінде балдыры негізіндегі, көкөніс майы сияқты, екі полиқанықпаған май қышқылы – DHA және арахидон қышқылынан тұратын май пайда болды.

Тамақ қоспасы ретінде пайдалану

ДГҚ тағамдық қоспа ретінде кеңінен қолданылады. Алғаш рет ол негізінен нәрестелерге арналған сүт қоспаларында қолданылды. 2019 жылы АҚШ-тың Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы ДГҚ үшін мақұлданған денсаулық туралы шаралар жариялады. Кейбір өндірілген ДГҚ балдырлардан алынған вегетариандық өнім болып табылады және ДГҚ және басқа Омега-3 май қышқылдары, мысалы ЭПК бар балық майымен бәсекелеседі. Балық майы да, ДГҚ да тамақ қоспасы ретінде өңделгеннен кейін иісі мен дәмі болмайды.

Вегетариандық және вегандық зерттеулер

Вегетариандық диеталар әдетте шектеулі мөлшерде DHA қамтиды, ал вегандық диеталар әдетте DHA қамтимайды. Алдын ала зерттеулерде теңіз балдырына негіделген қосымшалар DHA деңгейін арттырды. Ересек вегетариандар мен вегандарда DHA тапшылығынан туындаған денсаулыққа немесе когнитивтік әсерлерге қатысты аз ғана дәлел бар болғанымен, нәрестеге жеткілікті DHA жеткізу үшін ана сүтінің деңгейі алаңдау тудырады. Жарық, оттегі және жылу балық майы қосымшаларының тотығуына себеп болуы мүмкін.