Кіріспе

Венгр дирижері Артур Никиш (12 қазан 1855 – 23 қаңтар 1922) – халықаралық аренада өнер көрсеткен венгр дирижері. Ол Бостон, Лондон, Лейпциг және, ең бастысы, Берлин қалаларындағы қызметтерді атқарды. Ол Брукнер, Чайковский, Бетховен және Лист музыкасын тамаша түсіндіретін маман деп есептелді. Иоганн Брамс Никиштің өзінің Төртінші симфониясын орындауын "үлгілі, одан жақсырақ орындау мүмкін емес" деп бағалаған.

Өмірбаян

Артур Августин Адалбертус Никиш Венгрияның Мосонсентмиклош қаласында, венгр әкесі мен Моравиядан келген анасынан дүниеге келді. Никиш өте ерте жасынан музыкалық дарын иесі саналды; сегіз жасында алғаш рет пианинода концерт берді. 1866 жылы ол Вена консерваториясында оқуға түсті. Онда ол композитор Феликс Отто Дессофф, дирижер Иоганн фон Гербек және скрипкашы Джозеф Хеллмесбергер кішінің шәкірті болды, сонымен қатар скрипка мен фортепианода композиция және орындау салаларында жүлделер жеңіп алды. Никиш Вена филармониясының скрипкашысы болды және 1876 жылы Байройт фестивалі оркестрінде де ойнады. Ол дирижер ретінде ең көп танылды. 1878 жылы Лейпцигке көшіп, Лейпциг операсының екінші дирижері болды; 1879 жылы бас дирижер болып тағайындалды. 1884 жылы Лейпциг Гевандхаус оркестрімен Антон Брукнердің 7-ші симфониясының премьерасын өткізді. 1885 жылдың 1 шілдесінде Никиш әнші және актриса Амели Гейсснерге (1862–1938) үйленді, ол бұрынғы жылдары Густав Малермен бірге Кассель сарай театрында жұмыс істеген. Ұлы Митя (1899–1936) өзінің кезенінде белгілі пианист атанды. Кейін Никиш Бостон симфониялық оркестрінің дирижері болды, ал 1893 жылдан 1895 жылға дейін Будапешттегі Корольдік операның директоры қызметін атқарды. 1895 жылы ол Карл Рейнекені Лейпциг Гевандхаус оркестрінің директоры лауазымынан ығыстырды. Сол жылы Берлин филармониясының бас дирижері болды және өмірінің соңына дейін екі лауазымды бірге атқарды. Лейпциг Гевандхаус оркестрінде оның ізбасары шәкірті және бірінші скрипкашы Альберт Хайниг болды. Никиш Вена филармониясы мен Амстердамның Концертгебау оркестрімен де жиі шақырылатын дирижер болды, сонымен қатар Лондонның Ковент-Гарденінде Рихард Вагнердің «Сақина» циклын қойды. Никиш 1902 жылдан бастап Лейпциг консерваториясының директоры болды және онда дирижерлік класын оқытты. 1921 жылы Никиш Буэнос-Айрестегі Колон театрында бірнеше концерт өткізді. Олардың кейбіреулерінде оның 22 жастағы ұлы Митя Никиш солист ретінде өнер көрсетті. Ол көп саланың алғашқы қадамдарын жасады. 1912 жылдың сәуір айында ол Лондон симфониялық оркестрін АҚШ-қа алып барды, бұл еуропалық оркестр үшін бірінші рет болды. 1913 жылдың 10 қарашасында Никиш Берлин филармониясымен Бетховеннің 5-ші симфониясын толығымен жаздырды, бұл орындау кейіннен DGG және басқа да заманауи лейблдармен LP және CD форматында қайта шығарылды. Ол сонымен қатар Лондон симфониялық оркестрімен бірнеше алғашқы жазбалар жасады, олардың кейбіреулерінде 20 ғасырдың басындағы ойынның ерекшелігі – портманто кездеседі.

Өлім

Никиш 1922 жылы Лейпцигте қайтыс болды және сол жерге жерленді. Оның өлімінен кейін ол тұрған алаң Никишплац деп аталды, ал 1971 жылы қала жас дирижерлерге арналған Артур Никиш сыйлығын тағайындады.

Мұра

Оның мұрасы – қазіргі заманғы дирижерлік өнердің негізін қалаушылардың бірі ретінде сақталды, оның партитураны терең талдауы, қарапайым темпі және оркестрдің толық дыбысын шығаруға, музыканың тереңдігіне жете алуға мүмкіндік берген харизматикалық қасиеттері оны ерекшелендірді. Никиштің дирижерлік стиліне Леопольд Стоковский, Артуро Тосканини, сэр Адриан Боулт, Фриц Райнер, Эрвин Нирегихази және Джордж Сзелл сияқты көптеген дирижерлер жоғары баға берді, соның ішінде Сзелл Никишті «оркестр шебері» деп атады. Райнер: «Мені дирижерлік кезінде қолдарымды қозғамау керектігін және белгі беру үшін көздерімді пайдалануым керектігін айтқан – [Никиш] болатын» деді. Генри Вуд: «Оның басқарған әрбір фразаны қаншалықты мұқият тыңдайтынын жақсы есте сақтаймын. Мелодияны репетициялағанда, ол әрқашан оны оркестрге үлкен эмоциялық сезіммен әндетіп, содан кейін: «Енді оны өз сезіміңізше ойнаңыз» дейтін. Мен естіген дирижерлердің ешқайсысы да оның эмоциялық сезімі мен драмалық қарқындылығына жете алмады» деп жазды. Артур Никиш Вильгельм Фуртвенглерге зор әсер етті. Фуртвенглер Никишті өзінің жалғыз үлгісі деп санады. Никиш Фуртвенглердің мансабының басында оны қолдады және оның өзінің ізбасары болатынын болжады. Никиштің дирижерлік өнерін көрсететін фильм сақталған. Оны көргеннен кейін Герберт фон Караян Никиштің қол қимылдарының орнына көздерін пайдалануының өте әсерлі болғанын айтты.