Кіріспе

Неміс дирижері және композиторы (1886–1954)

Густав Генрих Эрнст Мартин Вильгельм Фуртвенглер (Gustav Heinrich Ernst Martin Wilhelm Furtwängler; 25 қаңтар 1886 – 30 қараша 1954) – неміс дирижері және композиторы. Ол 20-шы ғасырдың ең ұлы симфониялық және опералық дирижерлерінің бірі деп кеңінен танылады. Ол көптеген келешек дирижерлерге зор ықпал етті, ал олардың орындаушылық стильдерін талқылағанда оның есімі жиі айтылады. Фуртвенглер 1922–1945 жылдар аралығында және 1952–1954 жылдар аралығында Берлин филармониясының бас дирижері болды. Ол сондай-ақ Гевандхаус оркестрінің (1922–1926 жж.) бас дирижері болды және Вена филармониясы сияқты басқа да ірі оркестрлердің қонақ дирижері ретінде жұмыс істеді. Ол нацизмді қолдамағанымен, нацистік режим кезінде Германияда қалған басты дирижер болды. Антисемитизмге және нацистік символиканың кең таралғанына ашық қарсы болғанына қарамастан, Жозеф Геббельстің тікелей ықпалымен, үгіт мақсатында режим оны қуғынға түсірмеді. Бұл жағдай ұзаққа созылған дауларды тудырды, және оның қатысуы нацистік Германияның беделін қаншалықты арттырды деген мәселе әлі де талқыланып жүр.

Өмір және мансап

Вильгельм Фуртвенглер Шенебергте (қазір Берлиннің бір ауданы) әйгілі отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Адольф археолог, анасы суретші болған. Балалық шағының көп бөлігін Мюнхенде өткізді, онда әкесі қаланың Людвиг Максимилиан университетінде оқытқан. Ол ерте жасынан музыкалық білім алды және өмірі бойы шығармаларымен тығыз байланысты болған композитор Людвиг ван Бетховенді өте жақсы көрді. Фуртвенглер дирижерлік өнерімен танымал болғанымен, өзін ең алдымен композитор деп есептеді. Өзінің шығармаларын орындау үшін дирижерлікке бейілді. Жиырма жасқа келгенде бірнеше шығарма жазды. Бірақ олар жақсы қабылдамады, және бұл, композиторлық мансабының қаржылық тұрақсыздығымен қосылып, оны дирижерлікке көбірек назар аударуға итермеледі. Ол Каим оркестрімен (қазір Мюнхен филармониясы) Антон Брукнердің Тоғызыншы симфониясын орындап, дирижерлік дебют жасады. Кейін Мюнхен, Страсбург, Любек, Мангейм, Франкфурт және Вена қалаларында дирижерлік қызметтер атқарды. 1915 жылы Фуртвенглер Мангейм опера және музыка академиясының бас дирижері болып Артур Боданцкийдің орнын басып, 1920 жылға дейін қызмет етті. Бала кезінде ол кейде Мангеймде әжесінің үйінде тұратын. Оның отбасы арқылы ол Гайсмарлармен, қаладағы жетекші заңгерлер және әуесқой музыканттар болып табылатын еврей отбасымен танысты. Берта Гейсмар былай деп жазды: "Фуртвенглер [шаңғы тебуде] өте шебер болды, тіпті кәсіби деңгейге жетті. Оған барлық спорт түрлері ұнады: теннис, желкен және жүзуді жақсы көретін. Ол жақсы атқа мінуші де еді". Ол сондай-ақ оның тауға шығуды және жаяу серуендеуді ұнатқанын айтады. Берта Гейсмар кейіннен Мангеймде және кейін Берлинде оның хатшысы және бизнес-менеджері болды, ол 1935 жылы Германиядан кетуге мәжбүр болғанға дейін. 1921 жылдан бастап Фуртвенглер Берта мен оның анасымен бірге Энгадинде демалысқа шықты. 1924 жылы ол сол жерде үй сатып алды. Үйленгеннен кейін үйі достар тобына ашық болды. 1920 жылы ол Берлиндегі Штацкапельдің дирижері болып тағайындалды. 1922 жылдың қаңтар айында Артур Никиштің кенеттен қайтыс болғаннан кейін, ол Лейпциг Гевандхаус оркестріне тағайындалды. Көп ұзамай ол беделді Берлин филармониясына тағайындалды, бұл да Никиштің орнын басады. Фуртвенглер 1924 жылы Лондонға дебют жасады және екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін 1938 жылға дейін сол жерде өнер көрсетуді жалғастырды, ол Рихард Вагнердің "Жүзік" операсын орындады. Геббельс пен Геринг өздерінің әкімшіліктеріне Фуртвенглердің өтініштерін тыңдап, оның сұрақтарын орындаймыз деген ойға қалдыруды тапсырды. Бұл оны нәсілдік саясатты тоқтатуға оң ықпал ете аламын деп сендірді. Кейіннен ол бірнеше еврей және антифашист өнерпаздарын (мысалы, Ехуди Менухин, Артур Шнабель және Пабло Касалс) 1933/34 маусымда солистер ретінде өнер көрсетуге шақырды, бірақ олар нацистік Германияға келуден бас тартты. Кейін Фуртвенглер өзінің оркестрінен еврей музыканттарын, мысалы, Симон Голдбергті солистер ретінде ойнауға шақырды. Гестапо Фуртвенглерге қарсы қылмыстық іс қозғады, өйткені ол яһудилерге көмек көрсеткен. Фуртвенглер Германиядан тыс концерттерінде барлық гонорарын неміс эмигранттарына берді. Неміс әдебиеттанушысы Ханс Майер де осындай көшіп-қонушылардың бірі болды. Кейінірек Майер Вагнер операларының Париждегі соғыстан бұрынғы қойылымдарында Фуртвенглер тек неміс эмигранттарын (яһудилер немесе нацистерге саяси қарсыластар) ән айтуға шақырғанын байқады. Мәдениет министрлігінің директоры Георг Геруллис Геббельске жазған хатында: "Фуртвенглердің араласпаған яһудисін атаңыз ба?" - деп сұрады. Фуртвенглер нацистік партияға ешқашан қосылмады. Ол нацистік салют айтудан, Хорст-Вессел әнін орындаудан және тіпті Гитлерге жазған хаттарына "Хайл Гитлер" деп қол қоюдан бас тартты. 1937 жылы Парижде өткен дүниежүзілік көрмеде Германия делегациясының суреті Триумф аркасының алдында түсірілді. Суретте Фуртвенглер - нацистік салют жасамайтын жалғыз неміс (оның қолы иығына тиген). Бұл сурет сол кезде жасырылды. Алайда Гестапо бұл фотосуретті мұқият сақтап қалды, Фуртвенглердің нацистік саясатқа қарсы болғанына жаңа дәлел ұсынды. 1934 жылдың 25 қарашасында ол Deutsche Allgemeine Zeitung газетінде композитор Пол Хиндемитті қолдап, "Хиндемит ісі" атты хат жазды. Хиндемитті нацистер "деградацияланған суретші" деп атады. Фуртвенглер Хиндемиттің "Матис суретшісі" шығармасын орындады, бірақ нацистер бұл шығармаға тыйым салды. Концерт үлкен табысқа ие болды және саяси дауыл тудырды. Нацистер (әсіресе нацистік партияның бас нәсілдік теоретиктері Альфред Розенберг) дирижерге қарсы зорлықпен құрылған қастандық жасады, ол өзінің ресми лауазымдарынан, соның ішінде Рейхмузыкалық палатасының вице-президенті және Пруссия мемлекеттік кеңесінің мүшесі қызметінен кетті. Оның соңғы лауазымынан кеткеніне Геринг рұқсат бермеді. Ол сондай-ақ Геббельс тарапынан барлық өнер саласындағы лауазымдарынан бас тартуға мәжбүр болды. Фуртвенглер Германиядан кетуді шешті, бірақ нацистер оған бұғау салды. Олар оркестр мен оның әкімшілік қызметкерлерін "арийлендіру" мүмкіндігін пайдаланды. Оркестрдің көптеген еврей музыканттары елден кетіп, Фуртвенглердің көмегімен Германиядан тыс жерлерде жұмыс таба алды. Нацистердің басты нысаны Берта Гейсмар болды. Ол өзінің Фуртвенглер туралы кітабында оған осылай жазды: "Мен дирижерге соншалықты жақын болдым, нацистер оның махаббатым екенін білу үшін тергеу бастады". Екі жыл бойы мазалағаннан кейін ол Лондонға көшіп, сэр Томас Бичемнің бас көмекшісі болды. 1943 жылы Англиядағы Фуртвенглер туралы кітабында ол былай деді:

Фуртвенглер Германияда қалуды шешкенімен, ол әсте нацист емес еді. Оның менімен тікелей байланысы бар жеке телефон желісі болды. Түскі ас ішер алдында ол маған телефон арқылы әңгімелесетін. Кейде мен оны көтеріңкі әңгімелермен қуандыратынмын, кейде саясат туралы сөйлесетінбіз. Кейіннен нацистер Фуртвенглер мен маған қарсы қолданған басты қауіп - олар осы әңгімелердің барлығын жазғандарын айту болды. Мұндай нәрсе мүмкін емес деп ойлағанмын! Шалакқа жеткілікті материал болды ма? Егер нацистер мұны істеген болса, олардың құлақтары күйгені сөзсіз, Фуртвенглердің қара тізімге енгені де таңқалыс емес. Геббельс оның жағдайын түсіндіру үшін бірнеше ай бойы Фуртвенглермен кездесуден бас тартты. Осы кезеңде оркестрдің көптеген мүшелері мен тыңдаушылар оны эмиграцияға барудан және оларды тастап кетуден қанағаттандыруға көндіруге тырысты. Сонымен қатар, Геббельс оған Германиядан кетсе ешқашан қайта оралмайтынын айтты, оның анасынан (өте жақын болған) және балаларынан мәңгілік айырылу қаупімен қорқытты. Фуртвенглер Берлин филармониясы мен отбасы үшін жауапты екенін сезініп, Германияда қалуды шешті.

1935 жылғы келісім

1935 жылғы 28 ақпанда Фуртвенглер Германияда Фуртвенглерді сақтап қалғысы келген Геббельспен кездесті, себебі ол оны Рихард Штраус және Ханс Пфицнер сияқты "ұлттық қазына" деп есептеді. Геббельс одан жаңа үкіметке адалдығын жариялауын сұрады. Фуртвенглер бас тартты. Содан кейін Геббельс Фуртвенглердің Гитлер мәдени саясатты басқаратындығын ашық мойындауын ұсынды. Фуртвенглер келісті: Гитлер диктатор еді және елдегінің бәрін бақылап отырды. Бірақ ол саясатқа қатысы болмайтынын және ешқандай ресми лауазымы жоқ, саяси емес суреткер ретінде қалатынын қосты. Келісімге қол жеткізілді. Геббельс Фуртвенглердің Хиндемит туралы мақаласы саяси емес екенін жариялады: Фуртвенглер тек өнер тұрғысынан сөйлеген, ал Гитлер Германиядағы мәдени саясатты басқаратын. Геббельс келісімнің екінші бөлігін жарияламады. Дегенмен, олардың арасындағы келісім көбінесе сақталды. Кейінірек денацификациялық сотта Фуртвенглер 1933-1945 жылдар аралығында тек екі ресми концерт өткізді деп айыпталды. Фуртвенглер тек екі қысқа үгіт фильмдерінде ғана пайда болды. Басқа нацистік көшбасшылар келісімге қанағаттанбады, өйткені Фуртвенглердің капитуляцияламағанына сенді: Розенберг Фуртвенглердің үкіметтен кешірім сұрауын талап етті, бірақ нәтижесіз болды. Гитлер оған жаңа паспорт алуға рұқсат берді. Сәуірде олар қайта кездескенде Гитлер Фуртвенглерді заманауи музыканы қолдағаны үшін сынап, оны уақытша дирижерлік қызметтен шеттетуге мәжбүр етті, Байройттегі жоспарланған өнер көрсетімінен басқа. Алайда Гитлер Фуртвенглерге ешқандай ресми атақ берілмейтінін және оған жеке тұлға ретінде қаралатынын растады. Бірақ Гитлер Фуртвенглердің бұл туралы жариялау туралы өтінішін қабылдамады, себебі бұл "мемлекеттің беделіне" зиян келтіретін болар еді. Фуртвенглер дирижерлік қызметін қайта бастады. 1935 жылғы 25 сәуірде ол Бетховенге арналған бағдарламамен Берлин филармониясына оралды. Оның болмаған кезінде оркестрге бойкот жасаған көптеген адамдар оны қолдау үшін концертке келді. Ол 17 рет шақырылды. Фуртвенглер қатты ашуланып, радиатордың ағаш жабынын жыртып тастады. Оркестрдің директоры Франц Ястрау оған таяғын әрдайым оң қолында ұстап тұруын ұсынды. Ол залға кіргенде, барлық нацистік көшбасшылар Гитлерге салют жасады, бірақ Фуртвенглер таяғын ұстап, бірден концертті бастады. Гитлер мұндай наразылық мүмкін екенін елестете алмаса керек, бірақ жақсы көрініс жасауға шешім қабылдады: ол отырды және концерт жалғасты. Фуртвенглер лауазымды қабылдады, бірақ оның телефон арқылы сөйлескен әңгімелері гестапомен жазылды. Америка баспасөзінің реакциясын оқығаннан кейін Фуртвенглер Нью-Йорктегі лауазымды қабылдамауды шешті. Ол Берлин опера театрында да жұмыс істемеді.

1936-1937 жылдар аралығында

Фуртвенглер 1930 жылдары шетелдегі гастрольдері кезінде еврей және басқа да арий емес музыканттарды қамтыды. 1934 жылы сәуірде Францияда Вагнердің операларын дирижерлік етті. Әдебиет профессоры Ханс Майер, Германиядан қуылған коммунистік еврей, соғыстан кейін Фуртвенглердің өз еркімен осы концерттер кезінде Германиядан шығарылған еврейлер немесе адамдардан тұратын актерлерді таңдағанын хабарлады. Артуро Тосканини, белгілі антифашист, Фуртвенглер фестивальге қатысатынын білгенде қатты ашуланды. Ол Фуртвенглермен кездеспеу шартымен Зальцбургтегі келісімін қабылдады. Бірақ екеуі кездесіп, Фуртвенглердің әрекеттері туралы пікір таластырды. Тосканини: "Мен сіздің партия мүшесі емес екеніңізді жақсы білемін. Мен сондай-ақ сіз еврей достарыңызға көмектескеніңізді білемін, бірақ үшінші рейхте дирижерлік қызмет атқаратын әркім – нацист!". Фуртвенглер мұны қатаң түрде жоққа шығарып, былай деді: "Сіздің сөзіңізбен өнер мен музыка тек қана үгіт, кез келген биліктегі үкімет үшін жалған маңдай. Егер билікте нацистік үкімет болса, онда мен дирижер ретінде нацистпін; коммунистер кезінде мен коммунист болар едім; демократтар кезінде демократ болар едім. Жоқ, мың рет жоқ! Музыка басқа әлемге жатады, ол кездейсоқ саяси оқиғалардан жоғары". Тосканини келіспеді, бұл талқылауды аяқтады. Фуртвенглер Байройт фестиваліне оралды, оның Виннифред Вагнермен қарым-қатынасы бұрынғыдан да нашар болды. Ол 1943 жылға дейін Байройтте қайтадан пайда болған жоқ. Гитлерге жасалған бұл ашық сын қатты реакция тудырды: Гитлер Фуртвенглерді Байройттан тастағысы келді. Осы кезде нацистік Германияда жас австриялық талантты дирижер Герберт фон Караян пайда болды. Караян 1935 жылдан бері нацистік партияның мүшесі болды және Фуртвенглерге қарағанда жаңа режимнің үгітіне қатысуға көбірек дайын болды. Фуртвенглер оның бірнеше концертіне қатысып, оның техникалық қабілетін мақтаған, бірақ дирижерлік стилін сынға алған; ол оны күшті бәсекелес деп санамаған. Алайда 1938 жылдың соңында Караян Берлинде "Фиделио" мен "Тристан мен Изольданы" дирижерлік еткенде, Геринг бастамашылықты өз қолына алуға шешім қабылдады. Мақала Фуртвенглерге қарсы жасалған шабуылдың бір бөлігі болды. Аншлюс болғаннан кейін Фуртвенглер Музиквереннің залында үлкен свастика байрағы бар екенін анықтады. Ол Вена филармониясының дирижері болудан бас тартты, "бұл әурешілік әлі де көзге түсіп тұрса". Ақыры желек алынып тасталды. Гёббельс Вена филармониясын жоюды және Вена операсы мен Зальцбург фестивалін тиісінше Берлин операсы мен Байройт фестивалінің филиалдарына айналдыруды қалады. Сонымен қатар, ол Венадағы Gesellschaft der Musikfreunde иелігіндегі әлемдегі ең үлкен музыкалық коллекцияны тәркілеп, Берлинге көшіргісі келді. Гитлер Австрияның Германиядан тәуелсіз өз мәдениетін дамытқандығын жоққа шығаруды мақсат етті. Австриялық музыкалық топтар Венаның Музыкалық достар қоғамының құрметті президенті болған Фуртвенглерден көмек сұрады. Бұл концерт, сонымен қатар 1942 жылы Гитлер туған күніне Берлинде өткен концерт соғыстан кейін Фуртвенглерге қатты сын тудырды. Алайда Фуртвенглер партия съезіне қатыспауға үлгерді. Ол сондай-ақ Вена филармониясын, Венаның музыкалық жинақтарын және Вена операсын сақтап қалуға қол жеткізді, онда Гитлер мен Геббельсті Карл Бёмді көркемдік директор етіп тағайындауға көндірді. Осы кезеңде ол Фуртвенглер "өзін менің кез-келген іс-әрекетім үшін маған дайын" деп, оны "шевинист" деп сипаттады. Алайда ол Фуртвенглер еврейлерге және "жартылай еврейлерге" көмектесіп жатқанына үнемі шағымданады және оның шағымдары соғыс кезінде де жалғасты. Геббельс өзінің күнделігінде Фуртвенглер нацистердің мәдени саясатын айналып өтуді мақсат еткенін жазды. Мысалы, Гёббельс Фуртвенглер нацистік режимнің басты бөлігі болған Байройт фестивалін тепе-теңдеу үшін Зальцбург фестивалін қолдағанын жазды.