Йозеф Менгельберг: Голланд дирижері және Концертгебау оркестрінің тарихы

Кіріспе

Нидерланд дирижері (1871–1951)

Жозеф Вильгельм Менгельберг (28 наурыз 1871 – 21 наурыз 1951) – нидерланд дирижері, Амстердамдағы Концертгебу оркестрімен Бетховен, Брамс, Малер және Штраус туындыларын орындауымен әйгілі. Ол 20-шы ғасырдың ең ұлы симфониялық дирижерлерінің бірі деп есептеледі.

Өмірбаян

Менгельберг Нидерландының Утрехт қаласында туған неміс ата-анасының он бес баласының төртіншісі болды. Оның әкесі – голландтық неміс мүсіншісі Фридрих Вильгельм Менгельберг. Утрехтте композитор және дирижер Рихард Хол, композитор Антон Аверкамп (1861–1934) және скрипкашы Анри Вильгельм Петриден (1856–1914) сабақ алғаннан кейін, ол Кельн консерваториясында (қазіргі Хохшюле фюр Музик Кёльн) фортепиано және композицияны оқыды. Оның негізгі ұстаздары Франц Вюльнер, Исидор Зейсс және Адольф Дженсен болды. 1891 жылы, 20 жасында, ол Люцерн қаласының бас музыкалық директоры болып тағайындалды. Ол оркестр мен хорды басқарды, музыка мектебін басқарды, фортепиано сабақтарын берді және композициялауды жалғастырды. Төрт жылдан кейін, 1895 жылы, 24 жасында, Менгельберг Концертгебу оркестрінің бас дирижері болып тағайындалды және 1945 жылға дейін осы лауазымда қалды. Осы қызметте Менгельберг көптеген шедеврлерді тұсаукесерге шығарды. Мысалы, 1898 жылы Рихард Штраус өзінің "Эйн Хелденлебен" атты поэмасын Менгельберг пен Концертгебу оркестріне арнап, журналистерге "соңғы рет барлық бөлімдерді орындай алатын оркестр тапқанын, енді жазудағы қиындықтардан ұялудың қажеті жоқ" деді. Басқа да маңызды премьералардың қатарында 1939 жылғы 29 наурызда Бела Бартоктың скрипкалық концертінің №2-сін скрипкашы Золтан Секелимен бірге Менгельбергтің орындауы және 1939 жылғы 23 қарашада Золтан Кодалының "Пиккок вариацияларының" премьерасы болды. Менгельберг Концертгебуда Малер дәстүрін қалыптастырды. Ол 1902 жылы Густав Малермен танысып, достық қарым-қатынас жасады және 1903 жылы Амстердамда оның үшінші симфониясын орындауға Малерді шақырды. 1904 жылғы 23 қазанда Малер төртінші симфониясын бір концертте екі рет орындады, бағдарламада басқа ешқандай шығарма болмады. Малер әйелі Алма Малерге бұл бағдарламалық идеяның (демек, Менгельбергтің) "гениальдылықтың бір соққысы" болғанын жазды. Малер голланд аудиториясына өзінің бірінші, бесінші және жетінші симфонияларын, сондай-ақ "Das klagende Lied" және "Kindertotenlieder" шығармаларын таныстыру үшін Голландияға жиі келді. Малер Концертгебу оркестрімен репетиция кезінде симфонияларының кейбіреулерін өңдеп, Концертгебудың акустикасына сәйкес ылғалдырды. Бұл концерт залы мен оркестрінің Малер дәстүрімен танымал болуының бір себебі болуы мүмкін. 1920 жылы Менгельберг композитордың барлық музыкасы тоғыз концертте орындалған Малер фестивалін ұйымдастырды. Менгельберг сонымен қатар 1899 жылы Пальма жексенбісінде Иоганн Себастьян Бахтың Матайдың құмарлықтарын орындауды жыл сайынғы Концертгебу дәстүріне айналдырды. Менгельбергтің голланд музыкалық өміріне тигізген әсерін сынға алған композитор Виллем Пайпер, Менгельберг Концертгебудағы қызметі кезінде, әсіресе 1920 жылдан кейін голланд композиторларын жеткілікті түрде қолдамағанын айтты. Менгельберг 1922–1928 жылдары Нью-Йорк филармониясының музыкалық директоры болды. 1926 жылдың қаңтарынан бастап ол Артуро Тосканинимен бірге дирижерлік тақтада тұрды. Тосканинидің өмірбаяуын жазған Харви Сакс, Менгельберг пен Тосканини музыканы интерпретациялау және тіпті репетиция техникалары бойынша келіспегенін, музыканттар арасында жарылыс тудырғанын және нәтижесінде Менгельберг оркестрден кеткенін жазды. Менгельберг Филармониямен Victor Talking Machine Company және Brunswick Records үшін бірнеше жазбалар жасады, соның ішінде 1928 жылы Рихард Штраустың "Эйн Хелденлебен" электроды жаздырылды, ол кейін LP және CD-де қайта шығарылды. Виктор үшін жасаған алғашқы электрлік жазбаларының бірі – Эрнест Шеллингтің "Жеңіс балына" арналған екі дискілік жинақ болды. 1933 жылы Менгельберг "Менгельберг дағдарысы" деп аталған жағымсыз жағдай тудырды. Менгельберг елдегі жоғары салықтардан қашу үшін өзінің резиденциясын Швейцарияға көшірді. Фред Голдбек Менгельбергті "үлгілі диктатор/дирижер, оркестрдің Наполеоны" деп сипаттады. Алан Сандерс "Оның оркестрге қарым-қатынасы автократиялық болды. Кейінгі жылдары оның мінез-құлқы өте қатал болды, репетиция кезінде оның және ойыншыларының арасындағы ұрыс-керіс туралы көптеген оқиғалар бар". Берта Гейсмар 1938 жылы Менгельбергтің Лондон филармониясының оркестрімен "Тристан мен Изольдадан" "Vorspiel und Liebestod" репетициясын жасағанда және оларға музыканы бұрын-соңды көрмегендей дәріс бергенін жазды. Менгельбергтің өмірбаянының ең даулы тұсы 1940–1945 жылдар аралығында Нидерландыны нацистік оккупация жылдарындағы оның әрекеттері мен мінез-құлқына байланысты. Оның өмірбаяуын жазған Фриц Зварт (Radio Nederland үшін) "Менгельбергтің Völkischer Beobachter газетімен (неміс нацистік газеті) өткізген сұхбатында, 1940 жылғы 10 мамырда голландтардың неміс басқыншыларына қарсы қарсылық көрсетуіне байланысты шампанмен көтеріліп, Нидерланды мен Германия арасындағы тығыз байланыс туралы айтқанын" жазды. Зварт сонымен қатар Менгельберг соғыс жылдарында Германияда және неміс оккупациясы астындағы елдерде дирижерлік еткенін және Артур Зейсс-Инкварт сияқты нацистермен бірге суретке түскенін атап өтті. Түсіндірулер жалпы саяси наивтіктен бастап, өзінің тегіне байланысты немістерге қарсы сынға "көзі жоқ" болуына дейін әртүрлі болды. Соғыстан кейін, 1945 жылы, Нидерландының Музыкалық Құрмет Кеңесі оны Нидерландыда өмір бойына дирижерлік етуден тыйым салды. 1947 жылы, оның адвокаттарының шағымынан кейін, Кеңес оның тыйымын алты жылға қысқартты, бірақ 1947 жылы королева Вильгельмина оның Алтын медалін қайтарып алды. Менгельберг Швейцарияның Цуорт, Сент қаласына эмиграцияға кетіп, 1951 жылы қайтыс болды, оның эмиграциялық бұйрығының мерзімі аяқталуына екі ай қалғанда. Виллем Менгельберг музыка зерттеушісі және композитордың алыс туысы және дирижер, композитор және сыншы Карел Менгельбергтің сіңілісі болды, ол өзі импровизациялық пианист және композитор Миша Менгельбергтің әкесі болды.

Mengelberg was the fourth of fifteen children of German born parents in Utrecht, Netherlands. His father was the Dutch German sculptor Friedrich Wilhelm Mengelberg. After studies in Utrecht with the composer and conductor Richard Hol, the composer Anton Averkamp (1861–1934) and the violinist Henri Wilhelm Petri (1856–1914), he went on to study piano and composition at the Cologne conservatory (now the Hochschule für Musik Köln), where his principal teachers were Franz Wüllner, Isidor Seiss and Adolf Jensen. In 1891, when he was 20, he was chosen as general music director of the city of Lucerne Switzerland, where he conducted an orchestra and a choir, directed a music school, taught piano lessons and continued to compose. Four years later, in 1895, when he was 24, Mengelberg was appointed principal conductor of the Concertgebouw Orchestra, a position he held until 1945. In this position, Mengelberg was to premiere a number of masterpieces. For example, in 1898, Richard Strauss dedicated his tone poem Ein Heldenleben to Mengelberg and the Concertgebouw Orchestra, telling journalists that he "had at last found an orchestra capable of playing all passages, so that he no longer needed to feel embarrassed when writing difficulties". Among other notable premieres were those on 29 March 1939, when Mengelberg conducted the premiere of the Violin Concerto No. 2 by Béla Bartók with violinist Zoltán Székely, and on 23 November 1939, he premiered the Peacock Variations of Zoltán Kodály. Mengelberg founded the long standing Mahler tradition of the Concertgebouw. He met and befriended Gustav Mahler in 1902, and invited Mahler to conduct his Third Symphony in Amsterdam in 1903, and on 23 October 1904 Mahler led the orchestra in his Fourth Symphony twice in one concert, with no other work on the program. Mahler wrote to his wife Alma Mahler that this programming idea (presumably Mengelberg's) was a "stroke of genius". Mahler regularly visited The Netherlands to introduce his work to Dutch audiences, including also his First, Fifth, and Seventh Symphonies, as well as Das klagende Lied and Kindertotenlieder. Mahler edited some of his symphonies while rehearsing them with the Concertgebouw Orchestra, making them sound better for the acoustics of the Concertgebouw. This is perhaps one reason that this concert hall and its orchestra are renowned for their Mahler tradition. In 1920, Mengelberg instituted a Mahler Festival in which all the composer's music was performed in nine concerts. Mengelberg also founded, in 1899, the annual Concertgebouw tradition of performing the St. Matthew Passion of Johann Sebastian Bach on Palm Sunday. One criticism of Mengelberg's influence over Dutch musical life, most clearly articulated by the composer Willem Pijper, was that Mengelberg did not particularly champion Dutch composers during his Concertgebouw tenure, especially after 1920. Mengelberg was music director of the New York Philharmonic Orchestra from 1922 to 1928. Beginning in January 1926, he shared the podium with Arturo Toscanini; Toscanini biographer Harvey Sachs has documented that Mengelberg and Toscanini clashed over interpretations of music and even rehearsal techniques, creating division among the musicians that eventually resulted in Mengelberg leaving the orchestra. Mengelberg made a series of recordings with the Philharmonic for both the Victor Talking Machine Company and Brunswick Records, including a 1928 electrical recording of Richard Strauss' Ein Heldenleben that was later reissued on LP and CD. One of his first electrical recordings, for Victor, was a two disc set devoted to A Victory Ball by Ernest Schelling. In 1933, Mengelberg generated negative publicity in what was known as the "Mengelberg Crisis". Mengelberg had changed his residence to Switzerland to evade high tax rates in the country. Mengelberg was described by Fred Goldbeck as "the perfect dictator/conductor, a Napoleon of the orchestra"; Alan Sanders writes, "his treatment of the orchestra was autocratic. In later years his behaviour became extreme, and there are extraordinary stories of abusive verbal exchanges between him and his players at rehearsal". Berta Geissmar records an incident in 1938 when Mengelberg rehearsed the London Philharmonic Orchestra in the "Vorspiel und Liebestod" from Tristan und Isolde and he gave them tortuous lectures as though they had never seen the music before. The most controversial aspect of Mengelberg's biography centers on his actions and behaviour during the years of the Nazi occupation of the Netherlands between 1940 and 1945. His biographer Frits Zwart writes (for Radio Nederland) of an "interview Mengelberg had given with the Völkischer Beobachter, the German Nazi newspaper the gist of it was that, on hearing of the Dutch surrender to the German invaders on 10 May 1940, he had brought a toast with a glass of champagne [and] had also spoken about the close bond existing between the Netherlands and Germany." Zwart also notes that Mengelberg conducted in Germany and in German occupied countries throughout the war, and was photographed in the company of Nazis such as Arthur Seyss Inquart. Explanations have ranged from political naiveté in general, to a general "blind spot" for criticism of anything German, given his own ancestry. After the war, in 1945, the Netherlands' Honour Council for Music banned him from conducting in the Netherlands for life; in 1947, after an appeal by his lawyers, the Council reduced his ban to six years, though also in 1947, Queen Wilhelmina withdrew his Gold Medal of Honor. Mengelberg retreated in exile to Zuort, Sent, Switzerland, where he remained until his death in 1951, just two months before the expiration of his exile order. Willem Mengelberg was a distant cousin of the musicologist and composer nl and the uncle of the conductor, composer and critic Karel Mengelberg, who was himself the father of the improvising pianist and composer Misha Mengelberg.

Орындау стилі

The New Grove Dictionary of Music and Musicians (1980) Мэнгельберг туралы мақаласында оны «қатаң тәртіпті, ұзақ және сөзді репетицияларға құмар мартинет» деп сипаттайды; сондай-ақ, ол композитордың ноталарына, ашықтыққа көмектесетініне сенген жағдайда, өзгерістер енгізуден тартынбағанын айтады. Мэнгельбергтің Концертгебу оркестрімен жасаған жазбаларында, әдеттегіден айқын көзге түсетін портмантоның жиі қолданылуы байқалады – скрипкашылардың сол қол саусақтары бір нотадан екіншісіне сыға қақпасы. Ғалым Роберт Филипп Мэнгельбергтің басқа оркестрлермен жасаған жазбаларында мұндай портмантоның жоқ екенін көрсетті, сондай-ақ «портмантоға қатысты ерекше тәсіл – ол Концертгебу оркестрімен ұзақ репетициялар барысында қалыптасқан стильдік ерекшелік еді және Мэнгельберг басқа оркестрлерге барғанда осы стильді көшіру мүмкін болмады» дейді. Филипп сондай-ақ, бұл портманто скрипкашылардың Мэнгельберг белгілеген бірыңғай саусақтарды қолдануын қажет еткенін, ал ол кезде оркестрде саусақ қою тәсілі көбінесе «еркін» болғанын, әртүрлі музыканттар бір бөлімді әртүрлі саусақтармен ойнағанын атап көрсетеді. Еркін орындалған портманто Мэнгельбергтің жазбаларындағыдан жеңіл әуенмен естіледі, себебі барлық музыканттар бірдей ноталарға сыға қақпайды. Филипп Бруно Вальтер басқарған Вена филармониясының жазбаларын осы стильдің мысалы ретінде келтіреді. Сонымен қатар, Мэнгельберг тембрдің ауытқуларын қолданды, ол тіпті сол дәуірде, тембр өзгерісі қазіргі заманғыдан жиі кездесетін кезеңде де ерекше болды. Мэнгельбергтің жақтастары оның тембрлік өрнектерін бағалайды, ал қарсыластары оларды сынады. Мысалы, музыка зерттеушісі және музыка теориясының маманы Уолтер Фриш «Виллем Мэнгельбергтің Брамс туындыларын орындауында тембрдің ауытқуы жиі бөлімнің немесе бөлімшенің жалпы мағынасын бүркемелейді» деп мәлімдейді. Фриш бұл құрылымның бұзылуы, оның таңдаған екі дирижері – Вильгельм Фуртвенглер мен Герман Абендроттың да көп тембрлік өрнектерді қолданған, олардың тембр ауытқуларынан туындамайды деп санайды.

The New Grove Dictionary of Music and Musicians (1980) entry on Mengelberg describes him as a "martinet addicted to meticulous and voluble rehearsals"; it also notes that he did not hesitate to make what he called changements to a composer's scores when he felt it would aid clarity. Mengelberg's recordings with the Concertgebouw Orchestra are marked by frequent use of an unusually prominent portamento, the sliding of the string players' left fingers from one note to another. The scholar Robert Philip has shown that Mengelberg's recordings with other orchestras do not show this portamento, and that "the unusual approach to portamento was a stylistic feature which he developed with [the Concertgebouw] over a long period of rehearsal, and that it was not a style which could be transferred to other orchestras when Mengelberg visited them" Philip also notes that this portamento required the strings to use uniform fingering prescribed by Mengelberg, and that this was also unusual for the time, when much orchestral fingering was typically "free", with different players fingering a passage differently. Freely bowed portamento sounded lighter than that we hear in Mengelberg's recordings, as not all players would slide on the same notes. Philip mentions recordings by the Vienna Philharmonic under Bruno Walter as examples of this style. In addition, Mengelberg employed fluctuations of tempo that were extreme even in an era in which tempo fluctuation was more common than in modern practice. While admirers of Mengelberg value his tempo inflections, detractors have criticized them. For example, the musicologist and music theorist Walter Frisch has argued that "in the Brahms performances recorded by Willem Mengelberg, tempo fluctuation too often tends to obscure the broader shape of a passage or movement". Frisch argues that this obscuring of structure does not result from the tempo fluctuations of two conductors he admires who also used much tempo inflection, Wilhelm Furtwängler and Hermann Abendroth.

Жазылған мұра

Менгельберг Америка Құрама Штаттарында Нью-Йорк филармониясымен «Виктор» (1922–30) және «Брансуик» (1926–27) үшін коммерциялық жазбалар жасады. Амстердамда Концертгебу оркестрімен бірге ол «Колумбия» және «Одеон» лейблдерімен (1926–32) әртүрлі елдерде шығарылған бірнеше жазбалар, сондай-ақ 1935 жылы «Decca»-ның голланд бөлімшесі үшін жазылған екі шығарма жасады. Менгельберг Концертгебу оркестрімен және Берлин филармониясымен «Telefunken» (1937–42) үшін жазды. Ол қайтыс болғаннан кейін «Philips» голланд радио қызметтерімен жазылған тікелей эфирдегі концерттердің жазбаларын шығарды, ал оларды «Decca» қайта шығарды. Рихард Штраустың «Эйн Хелденлебен» және «Дон Хуан» шығармаларын жазғаннан басқа, Менгельберг Бетховен, Чайковский және Брамс симфонияларының дисктерін, Бахтың «Матфей пассионын», Густав Малердің «4-ші симфониясынан» адажиеттоны және «5-ші симфониясынан» адажиеттоны жазды. Оның ең ерекше орындаулары – керемет экспрессивтілігі мен тембр еркіндігімен ерекшеленеді, бұл ең айқын Малердің «4-ші симфониясын» жазуда көрінеді, бірақ жоғарыда аталған «Матфей пассионында» және басқа орындауларында да бар. Дыбыс жазу дәуірінің басқа да бірнеше дирижерлерімен (мысалы, Вильгельм Фуртвенглер мен Леонард Бернштейн) ортақ болатын бұл қасиеттер оның көптеген шығармаларын классикалық музыка тыңдаушылары арасында даулы етеді; кейбір тыңдаушылар тыңдауға шыдамайтын деп санайтын жазбаларды басқалары жасалған ең ұлы жазбалардың бірі деп санайды. Оның көптеген жазылған орындаулары, соның ішінде Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Амстердамда өткен тікелей эфирдегі концерттері LP және CD форматтарында қайта шығарылды. Неміс репертуарын жазумен танымал болғанымен, «Capitol Records» 1940 жылдары «Telefunken» арқылы Концертгебу оркестрімен Сезар Франктің ре минорындағы симфониясының қуатты, жоғары сапалы жазбасын шығарды. Голланд үкіметі Менгельбергтің дирижерлік қызметіне алты жылға тыйым салғандықтан, ол 1945 жылдан кейін жаңа жазбалар жасаған жоқ. Амстердамдағы кейбір орындаулары инновациялық неміс таспаға жазылды, бұл сол кездегі жазбалар үшін ерекше жоғары сапаны қамтамасыз етті. Концертгебу оркестрімен Амстердамдағы концерттер кезінде Менгельбергтің дирижерлік өнерін көрсететін дыбыстық фильмдер сақталған; олардың арасында Вебердің «Оберон» увертюрасының 1931 жылғы орындалуы бар. 1939 жылы Бахтың «Матфей пассионын» жазған, бірақ ол фильмге түсірілмеді, оның орнына «Philips» оптикалық жүйесі қолданылды, ол фильмді (тек аудио) жазба құралы ретінде пайдаланды.

Mengelberg made commercial recordings in the United States with the New York Philharmonic for Victor (1922–30) and Brunswick (1926–27). In Amsterdam with the Concertgebouw Orchestra he made a series of records issued in various countries on the Columbia and Odeon labels (1926–32) as well as two works recorded for the Dutch branch of Decca in 1935. Mengelberg recorded with the Concertgebouw Orchestra and the Berlin Philharmonic for Telefunken (1937–42). After his death, Philips issued recordings of live performances recorded by Dutch radio services, and these have been reissued by Decca. In addition to his recordings of Richard Strauss's Ein Heldenleben and Don Juan, Mengelberg left discs of symphonies by Beethoven, Tchaikovsky and Brahms, Bach's St Matthew Passion, Gustav Mahler's Symphony No. 4 and the Adagietto from Symphony No. 5. His most characteristic performances are marked by a tremendous expressiveness and freedom of tempo, perhaps most remarkable in his recording of Mahler's Fourth Symphony but certainly present in the aforementioned St Matthew Passion and other performances as well. These qualities, shared (perhaps to a lesser extent) by only a handful of other conductors of the era of sound recording, such as Wilhelm Furtwängler and Leonard Bernstein, make much of his work unusually controversial among classical music listeners; recordings that more mainstream listeners consider unlistenable will be hailed by others as among the greatest recordings ever made. Many of his recorded performances, including some live concerts in Amsterdam during World War II, have been reissued on LP and CD. While he was known for his recordings of the German repertoire, Capitol Records issued a powerful, nearly high fidelity recording of César Franck's Symphony in D minor, recorded in the 1940s by Telefunken with the Concertgebouw Orchestra. Due to the Dutch government's six year ban on Mengelberg's conducting activities, he made no more recordings after 1945. Some of his performances in Amsterdam were recorded on the innovative German tape recorder, the Magnetophon, resulting in unusually high fidelity for the time. Sound films of Mengelberg conducting the Concertgebouw Orchestra, during live concerts in Amsterdam, have survived; among these are a 1931 performance of Weber's Oberon overture. His 1939 recording of Bach's St Matthew Passion, while not captured on film, was created on a Philips optical system which used film as the (audio only) recording medium.