Кіріспе

Американдық философ Питер ван Инваген (/v//æ//n//ɪ//n/'/w//ɑː//g//ən/; 21 қыркүйек 1942 жылы туған) – американдық талдау философиясының өкілі және Нотр-Дам университетінің философия профессоры, Джон Кардинал О’Хара атындағы профессор. Ол сондай-ақ әр көктемде Дьюк университетінде философия ғылымының профессоры болып жұмыс істейді. Бұрын Сиракуза университетінде оқытумен айналысып, 1969 жылы Ричард Тейлордың жетекшілігімен Рочестер университетінен философия ғылымдарының докторы дәрежесін алған. Ван Инваген қазіргі заманғы метафизика, дін философиясы және іс-қимыл философиясы салаларындағы жетекші ғалымдардың бірі. 2010-2013 жылдары Христиан философтар қоғамының президенті қызметін атқарды.

Мансап

Ван Инвагеннің 1983 жылғы «Еркін ерік туралы эссе» монографиясы либертариандық көзқарасты негізгі аналитикалық философияда қайта жандандыруда маңызды рөл атқарды. Кітапта ол еркін ерік пен детерминизмге қатысты қарама-қайшылық туралы ұғымды енгізеді, бұл үйлесімділікке қарсы тұрады. Ван Инвагеннің осы көзқарасқа қатысты негізгі аргументі (салдарлы аргумент) – «Егер детерминизм дұрыс болса, онда біздің іс-әрекеттеріміз табиғат заңдарының және ерте замандағы оқиғалардың салдары болып табылады. Бірақ біз туғанға дейін не болғанын, табиғат заңдарының қандай екенін өзіміз анықтай алмаймыз. Демек, сол нәрселердің салдары (біздің қазіргі іс-әрекеттерімізді қоса алғанда) бізге байланысты емес». Ван Инваген сондай-ақ «Ақыл-ойы туралы аргумент» деп атаған нәрсені қосты (философиялық «Mind» журналының атымен, онда мұндай аргументтер жиі кездеседі). «Ақыл-ойы туралы аргумент детерминизмді кездейсоқтықпен теңестіре отырып, кездейсоқ болатын іс-әрекеттің (егер кездейсоқ оқиғаны іс-әрекет деп санауға болатын болса) оның күмәндалған авторының бақылауында бола алмайтынын және демек, еркін орындалмайтынын көрсетеді. Сондықтан [осы пікірді] қолдайтындар еркін ерік детерминизмбен ғана үйлесімді емес, сонымен қатар детерминизмді талап етеді деген қорытындыға келеді». Салдарлы аргумент және Ақыл-ойы туралы аргумент – классикалық дилеммадағы екі мүйіз және еркін ерікке қарсы стандартты аргумент. Егер детерминизм дұрыс болса, біздің іс-әрекеттеріміз еркін емес. Егер детерминизм дұрыс болса, біздің іс-әрекеттерімізге кездейсоқтық әсер етеді және біздің еркіміз оларға жауапкершілік тарта алмайды. Ван Инваген «Еркін ерік – құпия болып қала береді» деген қорытындыға келеді. «Van Inwagen on Free Will» атты үшінші тұлғада жазылған мақаласында ол кездейсоқтық біздің іс-әрекеттерімізге тікелей себеп болған жағдайдағы өзінің қарама-қайшылық еркін ерігінің мәселесін сипаттайды. Ол ғаламның бұрынғы жағдайға мың рет оралып, барлық «қайта ойнауларын» бақылап отырғанын көзге елестетеді. Егер агенттің іс-әрекеттері кездейсоқ болса, ол кейде «агенттің мидағы маңызды оқиғаны тудырған болар еді, ал кейде (қайта ойнаулардың жетпіс пайызында) тудырмаған болар еді». Ол қорытындылайды: «Тіпті егер еркін адамның себептілігінің эпизоды кез келген ерікті адамның іс-әрекеттерінің себептік алғышарттарының арасында болса да, бұл эпизодтар белгісіз еркін іс-әрекеттің мүмкін еместігін жоққа шығармайды». «Материалдық заттар» кітабында Ван Инваген барлық материалдық заттар элементар бөлшектер немесе тірі организмдер деп мәлімдейді. Кез келген күрделі материалдық зат элементар бөлшектерден тұрады, ал мұндай күрделі заттар – тірі организмдер ғана. Бұл көзқарас күнделікті өмірде кездесетін үстелдер, орындықтар, көліктер, ғимараттар және бұлттар сияқты заттардың жоқ екенін көрсетеді. Олар бар сияқты көрінеді, бірақ бұл элементар бөлшектердің белгілі бір тәртіппен орналасуының нәтижесі ғана. Мысалы, орындық бар сияқты көрінетін жерде Ван Инваген тек орындық тәрізді орналасқан элементар бөлшектер ғана бар дейді. Бұл бөлшектер бір затты құрамайды, дәл сияқты аралардың үйірмесі бір затты құрамайды. Аралардың үйірмесі сияқты, біз орындық деп атайтын бөлшектер біршама тұрақты орналасуын сақтайды, бұл бір заттың әсерін береді. Ал жеке араның дұрыс біріктірілген бөліктері бар, олар бір затты (яғни араны) құрайды. Ван Инваген 2003 жылы Гиффорд лекцияларын оқыды, олар оның «Зұлымдық мәселесі» кітабында жарияланды. Онда Ван Инваген зұлымдық мәселесінің философиялық аргумент екенін және көптеген философиялық аргументтер сияқты сәтсіз екенін айтады. Соңғы жылдары Ван Инваген өлімнен кейінгі өмір туралы пікірталасқа, әсіресе дененің қайта тірілуіне қатысты қызығушылық танытты. «Мен өлгендердің қайта тірілуіне және болашақ әлемнің өмір сүруіне үміттенемін» деген мақаласында ол мәсіхшілердің өлімнен кейінгі бір адамның өмір сүруін қандай да бір физикалық жалғастықты түсіндіруі керек деген қорытындыға келеді. Ван Инваген атап көрсетеді, бұл адамды физикалық зат деп санайтын христиан материалисті үшін мәселе болып табылады.

Марапаттар мен құрметтер

2005 жылы Америка өнер және ғылым академиясына сайланды, ал 2008/09 жылдары Америка философиялық қауымдастығының Орталық бөлімінің президенті болды. 2010 жылдан 2013 жылға дейін Христиан философтары қоғамының президенті қызметін атқарды.

Жеке өмір

Ван Инваген әйелі Элизабетпен бірге Индиана штатының Грейнджер қаласында тұрады. Ван Инваген 1980 жылы христиан дініне өтті.