Кіріспе

Өте кішкентай кітап

Миниатюралық кітап – өте кішкентай кітап. Қайсы бір кітапты миниатюра деп атауға болатынының талаптары уақыт өте келе өзгеріп келді. Бүгінде көптеген коллекционерлер, әсіресе АҚШ-та, кітаптың биіктігі, ені және қалыңдығы 3 дюйм немесе одан кем болса ғана оны миниатюра деп есептейді. Көптеген коллекционерлер 19 ғасыр мен одан бұрынғы 4 дюймдік кітаптарды миниатюралар санатына жатқызады. Барлық өлшемдері 3–4 дюйм болатын кітаптар макроминиятуралық кітаптар деп аталады. Барлық өлшемдері 1 дюймнен кіші кітаптар микроминиятуралық кітаптар деп аталады. Барлық өлшемдері 1/4 дюймнен кіші кітаптар ультрамикроминиятуралық кітаптар деп аталады.

Тарих

Кіші кітаптар тарихы тереңде жатыр; көптеген жинақтарда мыңдаған жылдар бұрын жасалған клинопись тақташалары және ортағасырлық әсем «Сағат кітаптары» кездеседі. Баспаханалар баспа технологиясы пайда болғаннан кейін көп ұзамай кітаптардың өлшемімен тәжірибе жасауды бастады, ал он алтыншы ғасырда шамамен 200 кішкентай кітап басылды. XVII ғасырдан қалған тамаша үлгілер көптеп сақталған. XIX ғасырда баспа ісіндегі технологиялық жаңалықтар кішірек және кішірек шрифттерді жасауға мүмкіндік берді. XIX ғасырда шағын кітаптардың «алтын ғасыры» деп есептелген кезеңде әдемі және танымал басылымдардың саны арта түсті. Кейбір кішкентай кітаптар – жоғары шеберлікпен жасалған, сапалы марокколық былғарымен мұқапталған, алтынмен әшекейленген, ағаш кескіштері, су таңбалары және гравюралардың көрнекті үлгілері бар туындылар. Ал енді біреулері арзан, бір рет қолданылатын, кейде өте қажетті заттар еді, олардың сақталуы күмәнді. Бүгінде кішкентай кітаптар әдемі қолөнер туындылары ретінде де, тізбекті кітап дүкендерде сатылатын коммерциялық өнім ретінде де шығарылады. Кішкентай кітаптар жеке қолайлылық үшін жасалған. Оларды жилет қалтасында немесе әйелдің сөмкесінде оңай алып жүруге болады. Виктория дәуіріндегі әйелдер әдеп кітаптарын қоғамдағы дұрыс мінез-құлық туралы ақпарат алу үшін пайдаланған. «Кішкентай флирт» кітабы бар Виктория дәуіріндегі әйелдер қолғап, орамал, желдеткіш және күннен қорғайтын шатыр сияқты қолда бар заттарды пайдаланып, ер адамдардың назарын аударуды үйренді. 1922 жылы шағын кітаптар танымал бола бастады, себебі Мэри патшайымының қуыршақ үйінің кішкентай кітапханасында көрсету үшін 200 почта маркасының мөлшеріндегі кітаптар жасалды. Тіпті, бір кішкентай кітап Айға да барған. 1969 жылы «Аполлон-11» ғарышкері Базз Олдрин Айға сапар жасағанда өзімен бірге кішкентай кітап алып кеткен. Бұл – ғарышқа ұшуға мүмкіндік берген алғашқы сұйық отынмен жұмыс істейтін ракетаның авторы Роберт Хатчингс Годдардтың өмірбаяны еді.

"Әлемдегі ең кішкентай кітап"

Көптеген кітаптар жарық көрген кезде әлемдегі ең кішкентай кітап атағына ие болды. Бұл атау әртүрлі жетістіктерге қатысты болуы мүмкін: ең кішкентай жалпы өлшем, ең кішкентай жылжымалы әріппен басылған кітап, ең кішкентай басылған кітап, қанаумен оқитын ең кішкентай кітап және т.б. 750: Hyakumantō Darani немесе 'One Million Pagoda Dharani'. Бұл 2 3/8 дюйм биіктігіндегі буддалық талисман-шармалар басылып, түрмеге оралып, шағын ақ пагодаларға орналастырылды және будда ғибадатханаларына таратылды. Жапон императоршасы Шотокуның бұйрығымен миллион дана басылды. 1674: Bloem Hofje (Амстердам: Бенедикт Шмидт, 1674). Екі ғасырдан астам уақыт бойы бұл кітап жылжымалы қаріппен басылған ең кішкентай кітап болып қалды. 1878: Данте, "Құдайлық комедия" (Милан: Гнокки, 1878). 500 бет. 5 см × 3,5 см. Баспаға түсіріп, Падуадағы Салмин ағайындылары басып шығарған. 1897: Галилео Галилей. Галилео Мадам Кристина ди Лоренаға (Падуа: dei Fratelli Salmin, 1897). 150 бет. Бұл кітап әлі күнге дейін ең кішкентай жылжымалы қаріппен басылған кітап болып табылады. 1900: Эдвард Фицджеральд, аудармасы. Омар Хайямның Рубайяты (Кливленд: Чарльз Х. Мейгс, 1900). 1932: Омар Хайямның "Роза бақшасы". 1985: "Ескі Кинг Коул" (Пейсли: Глениффер Пресс, 1985). Биіктігі: 0,9 мм. 20 жыл бойы бұл "оффсеттік литографиямен басылған әлемдегі ең кішкентай кітап" болды. 2001: Жаңа Өсиет (Кинг Джеймс нұсқасы) Кембридж: М. И. Т, (2001). 5 × 5 мм. 2002: Антон Чехов, "Хамелеон" (Омск, Сібір: Анатолий Коненко, 1996). 0,9 мм × 0,9 мм. 2006: Орыс және рим әріптерімен ABC кітаптары (Омск, Сібір: Анатолий Коненко, 1996). 0,8 мм × 0,8 мм. 2007: Тенни Тед (Тернип Таун) (санат: әлемдегі ең кішкентай басылған кітаптың көшірмесі. Бір парақ, кодекс форматында емес.) 0,07 × 0,10 мм. 2016: Владимир Анискин, [Аталымы жоқ] (Ресей: Владимир Анискин, 2016). "Микро кітап бірнеше беттен тұрады, олардың әрқайсысының өлшемдері миллиметрдің өте кішкентай бөліктері: беттердің нақты өлшемі 70 × 90 микрометр немесе 0,07 × 0,09 миллиметр – жалаң көзбен оқуға тым кішкентай. Ақ бояуды өте жұқа пленкаға жабыстырып, кішкентай сақиналы мұқабаға іліп, оларды жапырақтауға мүмкіндік береді. Барлық конструкция мак тұқымының көлденең қимасына орналастырылған."

Тылсым, талисман және амулеттер

2007 жылы археологтар Англияның Линкольншир графтығындағы Эвербидегі үйдің күмізшесінде жасырылған баланың бутінің ішінен кішкентай Киелі кітапты (Глазго: Дэвид Брайс және ұлы, 1901) тауып алды. 14 ғасырдан бері аяқ киім мұндай жерлерге «рух тұзағы» деп аталатын, колдовствоға қарсы қолданылатын құрал ретінде қойылған.

Кішігірім кітаптар шығару, басып шығару және баулау

Миниатюралық кітап жасау кітап өндірісінің барлық салаларында ерекше шеберлікті қажет етеді, себебі мұқабалар, беттер, шрифт, иллюстрациялар және мазмұн сияқты элементтерге жаңа мәселелер жиынтығымен қарау керек. Мысалы, миниатюралық кітаптың беттері үлкен кітаптар сияқты өздігінен ашылмайды, өйткені беттерінің салмағы жеткіліксіз. Мұқабалар үшін өте жұқа материалдар қажет, ал оқылатын және әдемі шрифт жасау үшін үлкен дағды талап етіледі. Көптеген баспагерлер өздерінің техникалық шектерін сынап көру немесе өнерлерін көрсету үшін миниатюралық кітаптар жасаған. Көптеген кітаптар "әлемдегі ең кішкентай кітап" деген атаққа ие болуға талпынды, бірақ қазір бұл атақ нанобаспа технологиясымен жасалған тәжірибелерге тиесілі.

Коммерциялық баспашылар

Харпер Коллинз, Коллинз Gem Books бөлімшесі. Оксфорд университетінің баспасы XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында көптеген кішкентай діни кітаптар мен балалар кітаптарын шығарды. Running Press кітап дүкендерінің кассалық аймақтарында импульстік сатып алу ретінде сатылатын миниатюралық кітаптарымен танымал. Sanrio 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында Hello Kitty, Little Twin Stars және басқа да өнімдеріндегі кішкентай бос кітаптармен белгілі.

Кітапханалық жинақтар

АҚШ-тағы ең үлкен миниатюралық кітаптар жинағы Индиана университетінің Блумингтон қаласындағы Лили кітапханасында сақталады. Бұл жинақты коллекционер Рут Э. Адомейт сыйға берген, оның құрамында 16 000-нан астам туынды бар. Екінші орында Вирджиния университетінің Альберт және Ширли Смолл арнайы жинақтар кітапханасындағы МакГихи миниатюралық кітаптар жинағы – 15 000-нан астам туындыдан тұрады. Жинақты коллекционер Каролина Ярналл МакГи Линдеманн Брандт сыйға берген, ол Миниматуралық кітап қоғамының негізін қалаушы мүшесі болған. Өлшемі әлі белгісіз, қазіргі кезде каталогталып жатқан Джулиан Эдисонның миниатюралық кітаптар жинағы 2019 жылы Гарвард университетінің Хоутон кітапханасына сыйға берілді. Бағалау бойынша, жинақта 15 000-20 000 томдық кітап бар. 2020 жылы Жозеф Тари өзінің 5 700 миниатюралық кітабын Венгриядағы Иокай Мор қалалық кітапханасына сыйға тартты. Айова университетінің Арнайы жинақтары мен Университет мұрағаты коллекционер Шарлотта М. Смит сыйлаған 4 000 миниатюраны сақтайды, олар туралы tumblr желісінде жарияланымдар жасалады. Конгресс кітапханасының миниатюралық кітаптар жинағында биіктігі он сантиметрден кем 1 596 кітап бар. Конгресс кітапханасы миниатюралық жинақтан цифрланған материалдарды ұсынады, соның ішінде 19 ғасырдан бастап шыққан көптеген басылымдар бар. Алден Джейкобс жинағында шамамен 1 500 том кітап бар. Сент-Луис қаласындағы Вашингтон университеті Джулиан мен Хоуп Эдисон сыйлаған маңызды жинаққа ие, оның бір бөлігі тұрақты көрме алаңында қойылған. Техас штатының Дентон қаласындағы Солтүстік Техас университетінің кітапханасындағы ең танымал жинақтардың бірі – 3 000-ға жуық туындыдан тұратын миниатюралық кітаптар жинағы. Бұл жинақтағы бірнеше туынды бір кезде әлемдегі ең кішкентай кітаптар деп есептелген. Монреальдегі еврейлік қоғамдық кітапханасында венгрлік Холокосттан аман қалған Лили Тот (1925–2021) сыйлаған 1 119 кітаптан тұратын Лили Тот миниатюралық кітаптар жинағы сақталады.

Мұражай коллекциялары

Армян Матенадарында барлығы 23 000-ға жуық қолжазба мен шиыршықтар, соның ішінде үзінділер сақталған. Морган кітапханасы мен мұражайында 8 000-нан астам кішкентай кітаптар бар. Ұлыбританиядағы Виндзор сарайындағы Королева Мэридің қуыршақ үйінде 1920 жылдары 1:12 масштабты жинақ үшін арнайы жасалған 200 кітаптан тұратын кішкентай кітапхана орналасқан. Кітапханаға анықтамалық кітаптар, Библия және Құранмен қатар, сол кездегі көрнекті авторлар – Артур Конан Дойл, Томас Харди және Вита Саквилл-Уэсттің туындылары да кіреді, олардың кейбіреулері осы жинақ үшін жазылған. Кітаптарды Сангорски мен Сатклиф бауып шығарған, ал кішкентай кітаптардың беттеріне Е. Х. Шепард салған суреттер қойылған. Әзербайжандағы Баку кішкентай кітаптар мұражайы – тек кішкентай кітаптарға арналған жалғыз мұражай. Нидерландының Гаага қаласындағы Меерманно мұражайында тұрақты түрде көрсетіліп тұратын маңызды кішкентай кітаптар жинағы бар.

Жеке коллекциялар

Миниатюралық кітаптарды жинаған танымал тарихи тұлғалардың қатарында президент Франклин Д. Рузвельт және саудагер Стэнли Маркус болды.