Кіріспе

АҚШ штатар аралық су бөлу туралы келісім

Колорадо өзені келісімі – 1922 жылы жасалған, АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы жеті штат арасындағы су таратылуын реттейтін келісім. Келісім Колорадо өзенінің су жиналатын алабындағы аумаққа қатысты. Бұл келісімді алғаш заңгер Дельф Карпентер ұсынған, ал Нью-Мексико штатының Санта-Фе қаласына жақын орналасқан Бишопс-Лоджда Колорадо өзені мен оның салалары арқылы Мексикаға қарай өтетін жеті штаттың өкілдері қол қойды. Келісімді коммерция министрі Герберт Гувер қолға алды. Колорадо өзені көптеген келісімдер, федералды заңдар, халықаралық шарт, сот шешімдері мен қаулылары, шарттар және «Өзен заңы» деп аталатын реттеуші ережелер жиынтығы бойынша басқарылады және пайдаланылады.

Қаулылар

Келісім өзен бассейнін екі аймаққа бөледі: Жоғарғы бассейн (Колорадо, Нью-Мексико, Юта және Вайоминг) және Төменгі бассейн (Невада, Аризона және Калифорния). Келісім Жоғарғы бассейн мемлекеттерінің өзен ағынын кез келген 10 жылдық кезеңде азайтуына тыйым салады. 1922 жылы келісімге қол қойылғанға дейінгі жылдары байқалған жауын-шашын үлгілеріне сүйене отырып, Келісімде көрсетілген көлем екі аймақ арасында суды шамамен тең бөлуге мүмкіндік береді деп есептелді. Әр бассейндегі мемлекеттер өз үлестерін өзара бөлісуге міндетті болды. Келісім Оңтүстік-Батысты кең ауқымда суаруға, сондай-ақ АҚШ-тың Суды қалпына келтіру бюросының мемлекеттік және федералды су құрылыстарын дамытуға жағдай жасады. Мұндай жобалардың қатарында Гувер бөгеті және Пауэлл көлі бар. Төменгі бассейндегі жылдық үлестер 1928 жылы Боулдер каньоны жобасы аясында белгіленді, ал Жоғарғы бассейндегі жылдық үлестер 1948 жылғы Жоғарғы Колорадо өзені бассейнінің келісімінде бекітілді. Олар:

Жоғарғы бассейн, жалпы сомасы жылына 7,5 миллион акр-фут (293 м³/с)
Колорадо – 51,75%* 3,86 миллион акр-фут/жыл (150,7 м³/с)
Юта – 23,00%* 1,71 миллион акр-фут/жыл (67,0 м³/с)
Вайоминг – 14,00%* 1,04 миллион акр-фут/жыл (40,8 м³/с)
Жаңа Мексика – 11,25%* 0,84 миллион акр-фут/жыл (32,8 м³/с)
Аризона – 0,70% 0,05 миллион акр-фут/жыл (2,0 м³/с)
*Жұлдызша белгіленген пайыздық үлестер Аризонаның 0,05 миллион акр-футын ескергеннен кейін есептелген жалпы үлестің пайыздық көрсеткіші. Аризонаның үлесі – жалпы соманың пайыздық көрсеткіші.

Төменгі бассейн, жалпы сомасы 7,5 миллион акр-фут/жыл (293 м³/с)
Калифорния – 58,70% 4,40 миллион акр-фут/жыл (172 м³/с)
Аризона – 37,30% 2,80 миллион акр-фут/жыл (109 м³/с)
Невада – 4,00% 0,30 миллион акр-фут/жыл (12 м³/с)

Бұдан өзге, Колорадо өзенінің суы Мексикаға, 1944 жылғы 3 ақпанда қол қойылған Колорадо және Тихуана өзендерінің, сондай-ақ Рио-Гранде өзендерінің суларын пайдалану туралы келісімге сәйкес бөлінеді, және 1944 жылғы 14 қарашада қол қойылған оның қосымша хаттамасына сәйкес бөлінеді. Сонымен қатар, төменгі бассейн артық су болған жағдайда қосымша үлестер ала алады. 1922 жылғы Колорадо өзені келісімі штаттар арасында бірнеше жылдық келіссөздердің нәтижесі болды. Жеті штат 1917 жылы өзен бойындағы дамуды ілгерілету үшін Оңтүстік-Батыс лигасына біріккен. 1921 жылы Конгресс штаттарға өзен ресурстарын бөлу туралы келісімге келуге рұқсат берді. Санта-Фе келісімі деп те аталатын келісім 1922 жылы Конгресс тарапынан мақұлданды, сондай-ақ сол жылы келісімді келіссөз жүргізген делегаттар тарапынан қол қойылды. Келісімді жеті штаттың ратификациялауы қажет болды. 1923 жылдың қаңтар айының соңына дейін алты штат келісімді ратификациялады. Аризона 1944 жылға дейін қол қоймады. Келісімге сәйкес су жоғарғы және төменгі бассейнге тең бөлінеді. Келісімге дейін өзеннің атауы оның бойында біртәраптандырылған. Бұрын өзеннің Жасыл өзенмен қосылған жерінен жоғары ағыстағы бөлігі жергілікті тұрғындарда «Ұлы өзен» деп белгілі болған. Бұл өзгеріске Юта мен Колорадоның көптеген жергілікті тұрғындары қарсы болды, ал жаңа атау 1920 жылдардың басында екі штаттағы мемлекеттік заң шығарушылар актілерімен жергілікті деңгейде күшіне енді. 1920 жылдан бері үнемі туындап отырған маңызды мәселелердің бірі – халықтың өсуі, бұл суға деген сұранысты арттырды, әсіресе Калифорнияда. Соңғы жылдары, негізінен Лас-Вегас қаласының арқасында, Невада штаты Колорадо өзенін көбірек пайдалануға ұмтылуда. Келісімде бірқатар мәселелер қарастырылмады, соның ішінде үндістердің немесе мексикалықтардың су құқығы, немесе булану бассейндер арасында қалай бөлінетіні. Ағындылықты зерттеудің кейінгі нәтижелері Келісім екі бассейннің шекарасында сенімді түрде жеткізілетін судан көп суды бөлетінін көрсетті. Келісім төменгі сатыдағы штаттарға артық ағымдарды пайдалануға рұқсат берді, бірақ ол жетіспеушіліктерді жоюға қатысты нақты ережелерді ұсынбады. 1927 жылы төменгі бассейндік штаттар арасында жетіспеушілік пен артықшылықты қалай бөлісуге келісуге жасалған әрекет сәтсіз аяқталды. Аризона жетіспеушілік кезінде Гила өзені жүйесінен сақталған суды Мексикаға жіберуге тура келеді деп қорқыды. 1944 жылы Мексика мен АҚШ Колорадо өзенінің 1,5 миллион акр-футы суына Мексиканың құқығын бекітетін келісімге келді. 1928 жылғы Боулдер каньоны жобасының заңы штатқа Аризонаның рұқсатысыз бөгеттер мен бұрылыстар салуды жалғастыруға мүмкіндік берді. Ол төменгі бассейндегі үш штатты Колорадо суларын 2,8 миллион акр-фут Аризонаға, 300 000 акр-фут Невадаға және 4,4 миллион акр-фут Калифорнияға бөлуді ұсынды. Ол мұндай үлестіруге Конгрестің алдын ала келісімін берді, сондай-ақ Калифорния мен Аризона арасында кез келген артықшылықты тең бөлістірді. Боулдер каньоны заңындағы штаттарға бөлінген нақты үлестер Аризона тарапынан 1963 жылы Аризона – Калифорния ісі бойынша АҚШ Жоғарғы Сотының шешімімен күшіне енгенге дейін даулы болды. Суды бөлісу мәселелері және Боулдер каньоны жобасы заңының ережелері Аризона – Калифорния ісі бойынша АҚШ Жоғарғы Сотының төрт шешімі арқылы сотта реттелді. Бұл іс 11 жылға созылды және 5 миллион доллардан астам шығынға түсті, 50-ден астам адвокаттың жұмысын қажет етті. Аризона – Калифорния ісінде Конгресс штаттарға суды бөлу құқығына ие екені және Боулдер каньоны заңы арқылы төменгі штаттарға (Калифорния, Невада және Аризона) суды бөлуді жүзеге асырғаны алғаш рет анықталды. Келісімнің VII бабында үнділердің су құқығына қатысты: «Осы келісімде АҚШ-тың үнді тайпаларына қатысты міндеттемелеріне әсер ететін ешнәрсе жоқ», бірақ федералды және штат үкіметтері осы міндеттемелерді орындау бойынша ұзақ уақыттан бері шаралар қабылдамай келеді. Аризона – Калифорния ісінде үнділердің су құқығын қалай анықтау керектігі 1963 жылға дейін белгілі болған жоқ. 2001 жылы Аризонаның Жоғарғы Соты Аризона – Калифорния ісінде белгіленген стандартты басқа әдіспен жобадан бас тартты. Колорадо өзені бассейнінде 30 федералды мойындалған тайпа бар, олардың 12-сі әлі де өздерінің су құқығының барлық бөлігін алу үшін күресіп жатыр. Навахо тайпасы Колорадо өзені бассейнінде әлі анықталмаған ең ірі су құқығына ие. Навахо тайпасы 2003 жылы өздерінің су құқығы үшін сотқа жүгінді; Жоғарғы Сот 2023 жылы федералды үкіметті олардың өзенге жасаған талаптарын уақтылы анықтауға немесе реттеуге мәжбүрлеуге болмайтынын шешті. Колорадо өзені тайпалары Колорадо өзенінің ағысына ең ірі және ескі құқықтардың біріне ие. 2019 жылғы Құрғақшылықты еңсеру жоспары бойынша Колорадо өзені жүйесіндегі басқалар үшін терең кесілудің алдын алу үшін олар Лид көліндегі шамамен 720 000 акр-фут үлесінің бір бөлігін қалдыруға келісті.

Ашықтан пайдалану, климаттың өзгеруі және басқа да мәселелер

Колорадо өзені келісімі жасалғаннан бері Калифорния (және Аризона) басқа штаттардан қалған артық суды пайдаланып келеді. Оңтүстік-Батыста халық санының артуына байланысты, бұл артық су Калифорнияда қолдануға болмай қалуы мүмкін деген алаңдаушылық туды. 2001 жылы Ішкі істер министрі Брюс Бэббит штаттар арасында Колорадо өзенінен артық суды қалай бөлу керектігін және Калифорнияға су тұтынуын азайту және Колорадо өзенінің суына тәуелділігін төмендету үшін консервациялық шараларды енгізуге 15 жылдық уақыт беру туралы уақытша келісімге қол қойды. 2000 жылдың қаңтарынан бастап Төменгі Алапқа келісім талаптарынан асып түсетін 10 миллион акр-фут су жеткізілді, бірақ Мид көлінің деңгейі төмендеп барады. Ағындардың шамадан тыс бөлінуі салдарынан Мид көліндегі судың тұрақты азаюы «құрылымдық тапшылық» деп аталады. Орталық Аризона жобасының бұрынғы орынбасары Томас Макканнның сөзіне göre, бұл тапшылық 1) буландыру шығындарын Төменгі Алап штаттарына есептемеу және 2) Мексика шартының міндеттемелерін Аризона мен Калифорнияның үлесінен емес, Мид көлінен су алып орындау салдарынан туындады. Мид көліндегі құрылымдық тапшылықтың жалғасуы көл деңгейі тым төмендесе, Төменгі Алаптың сумен және гидроэлектр қуатымен қамтамасыз етілуіне қауіп төндіреді. Төменгі өзен алабындағы ең аз су үлесіне ие Невада штаты Мид көлінің деңгейінің төмендеуі Лас-Вегас аймағына су жеткізілімдерін қауіпке ұшыратады деп алаңдады. 2008 жылы Оңтүстік Невада Су басқармасы Мид көліндегі төменгі деңгейде жаңа су қабылдау құрылысын салуды бастады. Бас менеджер Пэт Малрой суды қайта бөлуді қолдамайтынын мәлімдеді. Оның орнына Лас-Вегас және Су басқармасы аймақтың өсіп келе жатқан халқына қолдау көрсету үшін суды үнемдеу жөнінде белсенді жұмыс істеді. Мид көлінен шамадан тыс пайдалану – жалғыз мәселе емес. 2000 жылдан 2023 жылға дейін АҚШ-тың Оңтүстік-Батысында мегақұрғақшылық болды. Климаттың өзгеруі 2050 жылға қарай өзеннің ағынын 20 пайызға төмендетуі мүмкін. Жақында жасалған зерттеулер температураның көтерілуі 2000 жылдан 2021 жылға дейін өзен ағынын шамамен 10%-ға азайтқанын көрсетті. 1922 жылы Колорадо өзені келісіміне қол қойылған кезде, судың экологиялық функцияларға бөлінуі ескерілмеді. Өзен суын пайдалану және қайта пайдалану, сондай-ақ жиі бөгет салу жергілікті балық түрлері үшін қолайсыз ортаға әкеледі. Бөгеттер балықтардың қозғалысына кедергі келтіреді, су тасқынының ең жоғары нүктесін азайтады, су тасқыны жазықтары мен дельталарына тасымалданатын табиғи шөгінділерді өзгертеді және су температурасын өзгертеді, бұл табиғи экожүйеге кері әсер етеді. Бөгеттер мен су бұру арналары Мексикадағы Колорадо өзенінің дельтасының да елеулі түрде нашарлауына себеп болды. Бұрынғы жасыл, гүлденген аймақ қазірге уақытқа дейін жойылып барады. Бастапқыда оның жылына 17 миллион акр-фут суға ие болғаны анықталды, бірақ құрғақшылыққа дейін ағыны көбінесе осы көрсеткіштің үштен бірінен де аз болды. АҚШ-тағы ұйымдардың коалициясы Мексика үкіметімен бірлесіп дельтаға су ағынын қалпына келтіру жұмыстарын жүргізуде.

Есептелген ағымдар

Келісім бойынша бөлінген су мөлшері өзеннің орташа жылдық ағыны (641 м³/с) құрайды деген болжамға негізделген. Алайда, кейінгі ағаш сақиналарын зерттеулер Колорадо өзенінің ұзақ мерзімді орташа су ағыны одан әлдеқайда төмен екенін көрсетті. Бағалаулар бойынша, жылдық ағын (516 м³/с), (528 м³/с) және (559 м³/с) құрады. Көптеген сарапшылар келісім шарты жасалған кезде өзеннің "орташа" ағынының негізі ретінде алынған кезеңнің (1905–1922) ерекше жауынгерлік кезеңдерді қамтығанын тұжырымдады. "Science be Dammed" кітабында саясаткерлер мен жарнамашылар 1920 жылдардағы су ағынының төмендеген деңгейін көрсеткен инженерлік есептерді жиі назарға алмағанын айтады.

Жедел жетіспеушіліктер

2000 жылдан бері Колорадо өзенінің су ағыны азайып, табиғи жаңарудан артық тұтыну деңгейіне байланысты тапшылықты жоспарлау қажеттігі туды. Басымдылығы төмен болғандықтан, тапшылықтар негізінен Орталық Аризона жобасының пайдаланушыларына тиесілі болуы керек, бірақ кейбір Аризона фермерлері мен қалалық секторлар үшін салдары ауыр болуы мүмкін. Егер федералды үкімет суды пайдаланудың басқа түрлерін шектеуге біржақты қадам жасаса, сотқа шақыру қаупі туындайды. Аймақтағы су қоймалары деңгейінің күрт төмендеуі, әсіресе 1963 жылы Глен-Каньон тоғанымен құрылған Пауэлл көлі, оны тұрақты түрде босату және пайдалануға беру немесе кем дегенде Мид көлінің деңгейі көтерілгеннен кейін ғана толтыру туралы ұсыныстарға әкелді. 2007 жылдың желтоқсанында Ішкі істер министрі Колорадо өзені суын тапшылық жағдайында бөлу бойынша уақытша нұсқауларға қол қойды. Нұсқаулар 2026 жылға дейін қолданылады және «климаттың өзгеруі мен судың мөлшерінің өзгеруіне байланысты әсер ету мүмкіндігін мойындап», Пауэлл және Мид көлдерін басқарудағы тәжірибе алуға мүмкіндік береді, әсіресе төмен деңгейде, уақытша кезеңде немесе одан кейін. Келісім Мид көлі деңгейіне байланысты тапшылықтың үш деңгейін белгілейді: Жеңіл тапшылық. Мид көлінің су деңгейі орташа теңіз деңгейінен 328 метрден төмен, бірақ 320 метрден жоғары болғанда, Төменгі бассейндік штаттар жылына: Калифорнияға, Аризонаға және Невадаға бөлінеді. Ауыр тапшылық. Мид көлінің су деңгейі 320 метрден төмен, бірақ 312 метрден жоғары болғанда, жылына Төменгі бассейндік штаттарға бөлінеді: Калифорнияға, Аризонаға және Невадаға. Шұғыл тапшылық. Уақытша нұсқауларда қарастырылған ең ауыр тапшылық – Мид көлінің деңгейі 312 метрден төмен түскенде, онда жылына Төменгі бассейндік штаттарға бөлінеді: Калифорнияға, Аризонаға және Невадаға. 2019 жылы жеті Батыс штаты қол қойған Құрғақшылыққа төтеп беру жоспарында 19 жылдық құрғақшылық кезінде Колорадо өзенін пайдалануды азайту үшін ерікті шаралар қолданылды. 2023 жылдың мамыр айында штаттар уақытша бөлуді одан әрі азайтуға келісті. 2023 жылдың маусым айында АҚШ-тың жерді қайта жарату бюросы (Bureau of Reclamation) құрғақшылықтың күшеюіне жауап ретінде Гувер және Глен-Каньон тоғандарының жұмысын өзгерту үшін экологиялық салдарын бағалау туралы мәлімдеме дайындауды бастады. Жерді қайта жарату бюросы 2026 жылдан кейін, қазіргі жұмыс істеу нұсқаулары аяқталғаннан кейін жүйені қалай басқару керектігін шешуі керек. 2024 жылдың наурыз айында 2026 жылдан кейінгі нұсқаулар бойынша бес ұсыныс келіп түсті. 2024 жылдың желтоқсанына дейін Жерді қайта жарату бюросы 2026 жылдан кейінгі нұсқаулардың жобасын жариялап, жұртшылықтан пікірлер сұрайды. 2025 жылдың желтоқсанында Жерді қайта жарату бюросы 2026 жылдан кейінгі нұсқаулардың соңғы нұсқасын жариялауы мүмкін. 2027 жылдың 1 қаңтарында Колорадо өзенін 2007 жылдан бері бірлесіп басқарып келген Уақытша нұсқаулар мен Құрғақшылыққа төтеп беру жоспары күшін жояды. 2026 жылдан кейінгі жұмыс істеу нұсқаулары Жерді қайта жарату бюросының өзенді қалай басқаратынын анықтайды.

Мексикаға ағыны

2012 жылдың 20 қарашасында АҚШ пен Мексиканың Халықаралық шекара және су комиссиясы «319-минут» деп аталатын келісімге қол қойды. Бұл келісім Мексиканың жыл сайын алатын Колорадо өзенінің суына артық су немесе құрғақшылық жағдайларының қалай әсер ететінін анықтау үшін Өзен заңын жаңартуды қамтиды. Артық су болған жағдайда (Мед көлінің беткі қабаты орташа теңіз деңгейіне шаққанда 349 метрден жоғары болса), Мексикаға жылдық су ағыны артады. Егер Мед көлінің беткі қабаты одан да жоғары болса, Мексикаға қосымша жеткізілім шамасы жыл сайынғы арту үлесі прогрессивті түрде ұлғаяды, ең көп дегенде жыл сайынғы қосымша көлемге жетеді. «319-минутта» құрғақшылық жағдайында Мексикаға су жеткізілімінің азаятындығы да көрсетілген. Жылдық базалық үлесімнен бастап, егер Мед көлінің беткі қабаты орташа теңіз деңгейінен 1075 фут (328 м) пен 1050 фут (320 м) аралығында болса, жылдық жеткізілім азаяды; егер биіктік 1050 фут (320 м) пен 1025 фут (312 м) аралығында болса, акр-футпен азаяды; ал егер беткі қабаттың биіктігі 1025 футтан (312 м) төмен болса, азаяды.