Кіріспе
Мочика – бұрын Перудің солтүстік-батыс жағалауында және ішкі ауданда сөйленген, қазірде жойылған тіл. Алғаш рет 1607 жылы жазылған, бұл тіл 17-шы ғасыр мен 18-шы ғасырдың басында кеңінен таралған. 19-шы ғасырдың соңына қарай тіл құлдырап, Чиклайодағы Этен ауылында тек бірнеше адам ғана сөйлейтін болды. 1920 жылға таман сөйлеу тілі ретінде толықтай жойылды, бірақ кейбір сөздер мен тіркестер 1960 жылдарға дейін қолданылып келді.
Mochica is an extinct language formerly spoken along the northwest coast of Peru and in an inland village. First documented in 1607, the language was widely spoken in the area during the 17th century and the early 18th century. By the late 19th century, the language was dying out and spoken only by a few people in the village of Etén, in Chiclayo. It died out as a spoken language around 1920, but certain words and phrases continued to be used until the 1960s.
Жіктеу
Мочика тілі көбінесе оқшау тіл деп есептеледі, бірақ оны кеңірек таралған Чимуан тілдер отбасына жатқызатын болжамдар да бар. Старк (1972) оны Уру-Чипая тілімен байланыстырып, Майя-Юнга-Чипаян макроотбасылық гипотезасының бір бөлігі ретінде қарастырады.
Атаулары
Юнга формасы Фернандо де ла Каррераның еңбегінде кездеседі, "юнка" – кечуа тілінің түрлерінде айтылатын тағы бір форма, "мучик" – тек 1638 жылы августин миссионері Антонио де ла Каланча еңбегінде, ал 1892 жылы Эрнст Миддендорф оны "мучик" деп немісшелендірген. "Чиму" формасы – Миддендорфтың 19 ғасырдағы біліміне сәйкес, ол мочика тілін чимо тайпаларының тілі деп есептеген, бірақ қазір бұл гипотеза жоққа шығарылды, себебі ол анық түрде кингнам тілі. Лингвистер "нео-мочика" деп атайтын бейресми топ жасанды "мучик" формасын қолданады, ал тарихи тұрғыдан ең көп қолданылатын формалар – "мочика" немесе "юнга".
Тілдік байланыс
Жолкески (2016) Trumai, Arawak, Kandoshi, Muniche, Barbakoa, Cholon Hibito, Kechua, Mapudungun, Kanichana және Kunza тілдері отбасыларымен байланыс нәтижесінде лексикалық ұқсастықтар бар екенін көрсетеді. Жолкески (2016) сондай-ақ, Амазония тілдерімен ұқсастықтар Мочика тілдерін сөйлейтін халықтың Мараньон және Солимоэс өзендері бойымен ерте миграциялауынан туындауы мүмкін екенін ұсынады.
Дауыс берушілер
Тіл мамандарының дәлелдегенідей, бұл тіл Сикан мәдениетінің өкілдері тарапынан қолданылған, бірақ Моче мәдениетінің өкілдері сөйлегені дәлелденбеген. Ал Чимос тайпасы бұл тілді қолданбағаны анық, себебі олардың Quingnam тілінде сөйлегені дәлелденген.
Түрлері
Түрлердің айырмашылығы әр зерттеушінің өзі жинаған сөздігіне сәйкес келеді, сондықтан Эрнст Миддендорф, Компаньон, Брунинг сияқты түрлері бар.
Оқу бағдарламасы
Перудегі Морропе қаласының Мәдениет басқармасы аймақтағы ежелгі мәдени мұраны сақтау мақсатында осы тілді үйрену бағдарламасын бастады. Бұл бағдарлама халық тарапынан жақсы қабылданып, көптеген мектептерде қабылданып, сондай-ақ керамика, матс сияқты басқа да шаралар іске қосылды.