Кіріспе

Бірінші Ұлттар мен Канада Корольдігі арасындағы шарт

6-шарт – 1871 және 1877 жылдар аралығында Канада Корольдігі мен түрлі Бірінші Ұлттар арасында қол қойылған сандық шарттардың алтыншысы. Бұл Канада Корольдігі мен Бірінші Ұлттар арасында жасалған 11 сандық шарттың бірі. Атап айтқанда, 6-шарт – Король мен Жазық және Вудс Кри, Ассинибойн және басқа да тайпалық үкіметтер арасындағы Форт Карлтон және Форт Питте жасалған келісім. Келіссөздерге Корольдік тарапынан қатысқан негізгі тұлғалар: Манитоба және Солтүстік-Батыс территорияларының лейтенант-губернаторы Александр Моррис; Манитобаның Ауыл шаруашылығы министрі Джеймс Маккей; және Гадсон Бэй компаниясының бас директоры Уильям Дж. Кристи. Бас Миставасис және Бас Ахтахкакуп Карлтон Кри тайпасын өкілдік етті. 6-шартқа 1-ден 5-ке дейінгі шарттарға енбеген талаптар кірді, оларға резерваттағы үнді агентінің үйіндегі дәрі-дәрмек қоймасы, ашаршылық пен жұқпалы аурулардан қорғау, көбірек ауыл шаруашылығы құралдары және резерваттағы білім беру кірді. Жазық және Вудс Кри келіскен аумақ қазіргі Саскачеван және Альберта провинцияларының орталық бөлігінің көп бөлігін құрайды. Шартқа қол қою 1876 жылдың 18 тамызында басталып, 9 қыркүйекке дейін жалғасты. Шарт аумағындағы тайпалар қосылған кезде, қосымша келісімдер кейін жасалды, оның ішінде 1898 жылы Манитоба тайпасы, ал сол жылдың соңында Монреаль көлі аймағында соңғы келісімге қол қойылды. 6-шартқа қол қойылғаннан бері, түпкілікті халық пен Корольдік тарапынан шарт талаптарының дұрыс түсіндірілмеуіне қатысты көптеген таластар туды. Бұл түсініспеушілік түпкілікті халық пен үкімет арасында шарт талаптарының әртүрлі түсіндірілуіне байланысты келіспеушіліктерге әкелді. 6-шарт бүгінге дейін қолданыста, және 1876 жылғы қол қоюды еске алу үшін 2013 жылдан бері әр тамызда Эдмонтонда 6-шартты тану күні тойланады.

Алты алғашқы халықтар конфедерациясы

1993 жылдың көктемінде Альбертадағы 17 Келісім 6 тайпалық үкіметтері Келісім 6 алғашқы халықтарының "біртұтас саяси дауысы" болу үшін Келісім 6 алғашқы халықтарының конфедерациясын құрды. Конфедерация Альбертадан тыс жерлерден келген тайпаларды қамтымайды. 2012 жылдың 6 шілдесінде Эдмонтон қаласы, оның мэрі Стивен Мандел атынан Конфедерациямен серіктестік келісіміне қол қойды. Бұл Альбертадағы қала мен алғашқы халықтар үкіметтері арасындағы алғашқы келісім деп есептеледі. Эдмонтон 6-шы келісім аумағында орналасқан және Канададағы кез келген муниципалитеттердегі Түпкі халықтың саны бойынша екінші орында тұрады. Конфедерация 2022 жылдың шілдесінде Альберта үкіметімен және Альберта Конфедерациясымен Алты келісім алғашқы халықтары арасындағы қарым-қатынас туралы келісімге қол қойды, ол Түпкі халықтармен байланыс министрімен тоқсан сайынғы және Альберта премьер-министрімен жыл сайынғы кездесулерді қарастырады. 2022 жылғы мәліметтер бойынша Конфедерацияға 16 мүше тайпа кіреді, оның ішінде Альбертадағы резервациялары бар 6-шы келісімге қатысушы барлық тайпалар, бірақ екі тайпа (Садл Лейк Кри және Пияз көл Кри Ұлты) ерекшелік құрайды.

Өмірбаян

6-шарт 1876 жылдың тамызында Канада Коронасы мен Алаңдық және Вудс Кри, Ассинибойн және Форт Карлтон мен Форт Питтегі басқа да тайпалық үкіметтер арасындағы келісім ретінде қол қойылды. Қол қоюшылардың қатарында Солтүстік-Батыс территорияларының вице-губернаторы Александр Моррис, Манитобаның Ауыл шаруашылығы министрі Джеймс Маккей және Гадсон шығанағы компаниясының (HBC) бас директоры У. Дж. Кристи болды. Бас Миставасис және Бас Ахтахкакуп Карлтон Криін өкілдік етті. Полковник Джеймс Уокердің осы келісімді келісудегі рөлі де зор болды. 19-ғасырдың соңында американ бизонының немесе бұқаның құрылысқа жақын қалып, Америка шекарасына еуропалық иммигранттар келген кезде, дәстүрлі бизон аулау Солтүстік Американың үлкен бизон белдеуін қамтитын дәстүрлі жерлері бар жазық тайпаларының өмір салты болды. Бизондар осы тайпалардың мәдени символы болды – олар тағам, киім және баспанамен қамтамасыз етті. 1871 жылға қарай Солтүстік-Батыс территорияларының (СШТ) солтүстік жазықтарындағы Кри, Оджибва және Ассинибойн тайпалары өздерінің дәстүрлі жерлерін қоныс аударушылар мен HBC геодезиялық зерттеушілерінен қорғау үшін үкіметпен келісім жасауды қарастырды. 1870 жылдары бір кезде көптеп кездесетін бизонның саны азайып, тайпа басшылары, ақсақалдар және көптеген адамдар аштықтан сақтану үшін Коронаның қорғанына жүгінді. Олар үкіметпен келісім жасаса, көмек көрсетіліп, аштықтың алдын алуға болатынына сенді. 1870–1874 жылдардағы шешек індеті кезінде солтүстік жазық тайпаларына тараған шешекке қарсы сезімталдық басшыларды Тақпен келісім жасауды қарастыруға тағы бір себеп болды. Бұл індет солтүстік жазық тайпаларына таралып, жаңа ауруға иммунитеті жоқ көптеген Крилердің өліміне әкелді. Көші-қонның нәтижесінде шешек Америкаға ғасырлар бойы енгізілді. 1873 жылға қарай мыңдаған адам, жүздеген адам шығыстағы қалаларда, мысалы Бостон мен Нью-Йоркте ауруға шалдықты және ол Канадаға тарады. Америкаға көшіп келгендер әкелген бұрынғы шешек індеттерінің арасында 1837 жылғы Ұлы жазық шешек індеті болды, ол Миссури өзенінің бойындағы мыңдаған жергілікті халықтың өліміне себеп болды. Солтүстік-Батыс территорияларын HBC-ден Канадаға сатуды ескере отырып, Түпкі халықтар өздерінің жерлеріне қол сұғылмауы үшін Канада үкіметімен келісімге отырудан алаңдады. Солтүстік-Батысқа келісімдер баяу жылжуда болғандықтан, үкіметке келісімдер жасау үшін қысым артты. 1872 жылы вице-губернатор Александр Моррис үкіметке батыста келісім жасауды ұсынды, бірақ ұсыныс қабылданбады. Крилерге саудагерлер әр жыл сайын олардың алаңдаушылықтарын талқылау үшін жақын арада келісім жасалатынын айтты, бірақ жылдар өтті, ал үкімет келісім жасауға тырыспады. Үкімет сол кезде Түпкі халықтармен келісімге келісуге мүдделі болмады, бірақ нәтижесінде Крилер өз аумағына зерттеушілерді кіргізбей, Виннипегтен Форт-Эдмонтонға телеграф желісін салудан тоқтатты. Бұл оқиғалар ақыры үкіметтің назарын аударды, ол Түпкі халықтармен соғысқысы келмеді. Ол Солтүстік-Батысқа иммиграцияны жалғастыруды қалады, ал соғыс әлбетте қоныстануды тоқтатады. Осылайша Форт-Карлтон қаласында 6-шарт бойынша келіссөздер басталды. Моррис 1872 жылы үкіметке Солтүстік-Батыстағы Түпкі халықтармен келісім жасауды ұсынды. Көп жылдан кейін ол 1876 жылдың жазында Форт-Карлтон мен Форт-Питте келісім жасалатынын Крилерге хабарлау үшін пастор Джордж Макдугаллды жіберуге рұқсат алды. Моррис Форт-Гарриде болды және 27 шілдеде 1876 жылы Кри халықтарымен келісім жасау үшін Форт-Карлтонға аттанды. Морриске У. Дж. Кристи, доктор Джексон қосылды және Форт-Карлтон қаласында Джеймс Маккеймен кездесуі тиіс болды. Моррис және оның командасы 15 тамызда Форт-Карлтонға келді және Карлтон Кри басшылары Миставасис және Ахтукукооппен кездесті. 18 тамызда Дакк-Лейк тайпаларын келісімге қосуға тырысқаннан кейін келіссөздер басталды.

Шарттары

Үкімет Робинсон шарттарын 6-шарт және барлық нөмірленген шарттардың негізі ретінде пайдаланды. Робинсон шарттарына қатысқан жергілікті халықтарға ақша және қосымша жылдық төлемдер берілді. Қорықтар белгіленді және жергілікті халыққа бұрын иеленген жерлерінде, егер жер сатылмаса немесе пайдаланылмаса, аң аулау және балық аулау құқығы берілді. Алайда, Робинсон шарттары негіз болғанына қарамастан, 6-шарттың жергілікті халықтары өз келісімдеріне үкімет қосуды жоспарламаған қосымша шарттарды енгізді. Қоныс аударушылар тарихы мен келісімшарт жасау шарттарына сәйкес, алғашқы ұлттар үкіметтен алған мүмкіндіктер үшін жерге қатысты дәстүрлі құқықтарынан бас тартты. Алғашқы ұлттардың түсінігі британдық нұсқадан өзгеше: ауызша тарихтарда, аудармаларда (мысалы, кри тілінде «жер меншігі» немесе «бас тарту» деген ұғым жоқ, ол жер меншігінен туындайды) және британдық әдет-ғұрыптарда келісімге қол қойылған кезде қолданылған терминдердің әртүрлі түсініктеріне қатысты даулар жалғасуда. Жазық және Ормандық Кри тайпалары және осыдан кейін сипатталған және анықталған ауданда тұратын барлық басқа да үндістер, Канада Доминионының Үкіметіне, оның мәртебелі Падишайымы мен оның мұрагерлеріне мәңгілікке, олардың барлық құқықтарын, титулдарын және артықшылықтарын, кез келген сипаттағы, төменде көрсетілген шекаралар ішіндегі жерлерге береді.

Келісім келіссөздері кезінде жергілікті халықтар әрбір отбасы үшін бұқа мен сиыр сияқты ауыл шаруашылығы құралдары, жануарлар, кедейлер мен жұмыс істей алмайтындарға көмек, Саскачеван провинциясында алкогольге тыйым салу және әрбір қорықта білім беруді ұсынды. Сонымен қатар, жергілікті халықтар жерді зерттеуден бұрын қоныстану орнын өзгертуге, тағайындалған жерлерден ағаш, пісіру пештері, дәрі-дәрмек, қол диірмені, көпірлерге қол жеткізуге және соғыс жағдайында қызмет етуден бас тартуға рұқсат сұрады. Қарсылық ретінде федералды үкімет белгілі бір аумақтарды «қорықтар» ретінде белгілеуге келісті (яғни ақ қоныс аударушылардың басып кіруінен қорғалған). Бұл жерлер енді жергілікті халыққа тиесілі емес, олар онда тұрып жатыр. Жергілікті халықтардың жерлері үкіметтің келісімімен немесе өтемақы төленген жағдайда ғана алынып немесе сатыла алады. Сонымен қатар, үкімет жергілікті балалар үшін мектептер ашуға уәде берді. Әрбір қорықта үкімет салған мектеп салынуы керек еді. Жергілікті халыққа білім беру идеясы олардың қоныс аударушылармен байланыс жасау кезінде табысқа жетуіне көмектесу мақсатын көздеді. Бұл сонымен қатар жергілікті қауымға еуропалықтардың өмір салтын түсінуге және олардың өмір салтын жергілікті халықтың өркендеуіне пайдалануға көмектесу әрекеті болды. Алайда, келісімнің басында қорықтардағы білім беру ерікті болды. Егер жергілікті халық білім алғысы келсе, федералды үкімет білім беруді ұсынды, бірақ бұл міндетті емес еді. Дегенмен, келісімге қол қойылғаннан кейін көп ұзамай, жергілікті балалар келісімде балалардың қатысуы ерікті екені айтылғанына қарамастан, мектепке баруға мәжбүр болды. Алкогольді ішімдіктерді сату да қорықтарда шектелді. 6-шарттың шарттарына сәйкес, қорықта бес адамнан тұратын әрбір отбасыға бір шаршы миль жер берілді. Кіші отбасыларға жер олардың мөлшеріне қарай бөлінді. Әр адам бірден және жыл сайын қосымша 5 доллар алды. Әрбір топтың ең көп дегенде төрт басшысы мен басқа да лауазым иелері әрқайсысына 15 доллар және жылдық жалақысы 25 доллар, сондай-ақ бір жылқы, бір жеке арба немесе екі арба алды. Жергілікті халықтар оқ-дәрі мен балық аулауға арналған жіптерді алу үшін жыл сайын 1500 доллар көлемінде грант алды. Сонымен қатар, әрбір отбасыға қазық, орақ, балта, орақ тастары, сабан, орақ, ара, балта, соқа және тұқым салынған бірнеше қаптарды қамтитын ауыл шаруашылығы құралдарының толық жиынтығы берілуі керек еді. Олар сондай-ақ қолмен пісіретін арақ, ойық арақ, ағаш, ұсақтағыш, шүберек және ағаш ұстасының құрал-саймандарын алуға тиіс болды. Бұған қоса, оларға бидай, арпа, картоп, сұлы, төрт өгіз, бір бұқа, алты сиыр, екі шошқа және қол диірмені берілді. Бұлардың барлығы 6-шартқа енгізілді, сонда жергілікті халықтар осы құралдарды өздерінің өмір сүруін қамтамасыз ету үшін пайдалана алады.

Құбыр рәсімдері

Діни амалдар түпкілікті халық үшін маңызды пікірталас пен қабылданатын шешімдермен бірдей дәрежеде маңызды. Түпкілікті қауымдастықта құбыр рәсімі өте қасиетті саналады. Бұл рәсім құрмет пен мақтанышпен байланысты және келісімге келген екі тараптың да берген сөздерін орындауын қамтамасыз ету үшін өткізіледі. Құбырдың қасында тек шындықты айту керек деп есептеледі. 6-шы шартты жасау келіссөздерінде құбырды тарту осы шартты түпкілікті халықтар мен Таж мәңгілікке сақтайтынын білдіру үшін жүргізілді. Бұл сондай-ақ Таж өкілдері мен түпкілікті халықтар арасында айтылған әрбір сөздің құрметтелетінін көрсетеді. Шарт келіссөздерінің басында құбыр қолданылды, ол вице-губернатор Александр Морриске тапсырылды, ол оны Таж өкілдеріне бергенге дейін бірнеше рет сүртті. Бұл рәсім Таж өкілдерінің түпкілікті халықтардың достығын қабылдағанын көрсету үшін жасалды, бұл келіссөздердің басталғанын білдірді. Бұл сонымен қатар тараптардың бір-біріне берген сөздеріне кепілдік беру үшін келісімге қол жеткенін білдіретін түпкілікті халықтың дәстүрі. Түпкілікті халық пен Таж арасындағы сенімдердің өзгешелігіне байланысты, Таж бұл рәсімді түпкілікті халық сияқты маңызды деп санамады. Таж өкілдері бұл рәсімнің түпкілікті халық үшін қасиетті маңызы бар екенін түсінбеді, сондықтан олардың сөздері мен келісімдері келіссөзшілер мен Таж үшін қарағанда түпкілікті халық үшін әлдеқайда маңызды болды. Түпкілікті халық үшін ауызша келісімдер жазбаша келісімдермен бірдей мәнге ие.

Қате байланыс

Канада үкіметі келісім шарттарының құжатта нақты жазылған деп санайды, бірақ Түпкі халықтардың ауызша дәстүрлерінде келісім шарттарының басқаша түсінігі бар. 6-баптағы келісімге қатысты келіссөздерде үш аудармашы болғанмен, олардың екеуі – коронадан, біреуі – Түпкі халықтардан келген, алайда ағылшын және кри тілдеріндегі сөздерді тікелей аудару мүмкін болмады. Екі тілде де кейбір сөздердің қарсы тілдегі сөзі болмады. Бұл екі тараптың да бір-бірін толық түсінбегенін білдірді, себебі тілдер арасындағы сөздердің алмасуы ұғымдарды өзгертіп жіберді. Түпкі халықтар өз аудармашыларына ерекше сенуге мәжбүр болды, өйткені қол қоюға тиіс құжат тек ағылшын тілінде болды, бұл оларға қиындық туғызды, себебі аудармашы келісім мәтінінің сөздерін, мағыналарын және ұғымдарын түсіндіруі керек болды, өйткені кри тіліндегілер ағылшынша сөйлей де, оқи да алмады. Түпкі халықтар 6-бап келісімін қабылдағанын мәлімдейді, себебі оларға корона олардың жерін сатып алуды емес, қарызға алуды көздегені айтылды. Тағы бір түсінік бойынша, Түпкі халықтар өздері қалаған жер көлемін таңдауға құқылы болған, бірақ жер өлшеушілер резервациялардағы жердің мөлшерін адам басына шаққанда белгіледі, бұл келісімді бұзу болып саналды. Түпкі халықтар шарттың өзгеретін жағдайларға, мысалы, ақша сомасына, денсаулық сақтау қызметтерінің күрт өзгеруіне, сондай-ақ шаруашылық жағдайларына сәйкес жаңа немесе жетілдірілген ауыл шаруашылығы құралдарына бейімделетінін ойлады. Алайда, келісім шарттары өзгеріссіз қалды, сондықтан Түпкі халықтар келісім шарттарын қайта қарастыру қажет деп санайды. Александр Моррис королеваның оны Канадада бейбітшілік орнату үшін және барлық балаларының бақытты және қамқор болуын қалағанын баса айтты. Бұл сөздер Түпкі халықтарға күшті әсер етті, өйткені олардың мәдениетінде әйелдердің рөлі ерлерге қарағанда маңыздырақ. Бұл сенім Түпкі халықтардың саяси рөлдеріне енгізілген, сондықтан әйелдер жерді әйелдердің иелігінде деп есептейді және келіссөздерге қатыспайды, себебі әйелдер келіссөздерге қатыспаса, жер толығымен берілмейді. Королева мен оның балаларының қайталап көрсетілуі Түпкі халықтардың 6-бап келісіміне қол қоюының басты себебі болды. Олар королеваның әйел ретінде олардың жерін тартып алмай, тек бөлісіп отырғанына сенді. "Күн сәулесімен және су ағынымен" деген тіркес осы келісімнің мәңгілік болатынына кепілдік беру үшін қолданылды. Корона суды өзендер мен көлдер деп түсіндірді, бірақ Түпкі халықтар суды бала туумен байланыстырды және балалар туғанша келісім күшінде болады деді.