Кіріспе

Желкенді қайықтың айналмалы кілі (англ. Sailboat pivoting keel) – желкенді қайықтарда қолданылатын, көбінесе тұрақты кілдің орнына пайдаланылатын айналмалы кілдің бір түрі. Әдетте корпустың екі жағына жұптап орнатылатын лейбордтар, орталық тақта сияқты жұмыс істейді, бұл шалқая сулардағы кемелерге тұрақты кілді кемелерге қарағанда артықшылық береді. Желдің күшімен қайық еңкейген кезде суға батып, тек жел соққан жаққа орналасқан лейборд ғана қолданылады. Егер қайықта жеткіліксіз тұрақты кіл болса, кемістігі – олар көбінесе аз салмақ тасымалдайды, бұл салмақ алыс жақта болғандықтан, салмақсыз қайықтың еңкеюі басталуын кешіктіреді, яғни желге қарсы тұрақты қарсылық тудырады. Салмақтың классикалық, архетиптік анықтамасы – масса орталығын оңтайландыру, бұрылу моментін және соның салдарынан қайықтың аударылуына қарсы тұруды азайту үшін төменгі, орталық салмақ, бірақ өздігінен түзелетін кемелерде салмақ жоғарырақ болады. Қазіргі заманғы жетістіктер оларды жылдамдықты арттыратын көтергіш қанатша ретінде пайдалануға мүмкіндік береді.

Тарих

Қытайда кемінде сегізінші ғасырдан бастап, жауынгерлік кемелерде "кемелерді жел мен толқын қатты соққанда да, олар жанына бұрылмай, аудармай ұстап тұратын" қозғалмалы тақталар болған. Ли Чуанның кітабында жүректерді тұрақтандыруға және желге қарсы жүзу қабілетін жақсартуға арналған борттық тақталар туралы жазылған. Бұл жаңалық 1570 жылдар шамасында португал және голланд кемелеріне тарады. "Португалдықтар кемелерін қытай үлгісімен қаптау тәжірибесін жасады, ал голландтар өз кемелеріне қытай үлгісіндегі борттық тақталарды қосты деген болжам бар". 1570 жылдан бері көліктік мақсатта қолданылатын салыстырмалы түрде ірі жағалау және жағажайлық желкенді кемелерде, мысалы, голланд баржалары, Темза баржалары және американдық гундаловтарында борттық тақталар пайдаланылды. Бұл қайықтар үшін борттық тақталар жағаға жақын жұмыс істеуге мүмкіндік беретін аз сусыру тереңдігінің және жүк орналастыруға кедерес келтірмейтін кең кеңістіктің артықшылықтарын ұсынды. Атап айтқанда, олар гундаловтарға қиын жағдайларда жүк тиеу және түсіруге, сондай-ақ кеме корпусын оңай жөндеуге мүмкіндік берді. Борттық тақталарды жасау үлкен орталық тақтаға қарағанда оңайырақ болды.

Бүгін

Коммерциялық мақсатта жасалған қайықтарда бұдан былай лейбордтар жиі кездеспейді, өйткені көптеген адамдар оларды әдемі емес және қолайсыз деп санайды. Олар көбінесе үйде жасалған қайықтарда, әсіресе Puddle Duck Racer және stitch and glue типті желкенді қайықтарда кездеседі. Лейбордтар корпустың құрылысын жеңілдетеді, себебі олар сыртқы жағына бекітіледі және корпуста тесіктер жасау қажеттігін жояды, ал тесіктерден су ағуы мүмкін. Орталық тақталар (центрбордтар) қайтарылатын болғандықтан, оларды қайтарғанда оларды бекіту үшін үлкен, су өткізбейтін бөлімше (багаж) қажет, бұл қайықтың кабинасы немесе кокпитінде пайдалы кеңістікті алады. Лейбордтарды қолдану, тарту процесін күрделендіргенімен, қайықтың еденін толықтай бос қалдырады. Дәстүрлі дизайн қағидаттарына сәйкес, лейбордты пайдаланатын қайықта екі қайтарылатын лейборд болуы керек, біреуі әр жағында, немесе жүріп тұрғанда лейбордты алып тастап, кез келген жағына бекіту мүмкіндігі болуы керек, өйткені желкенді қайықтардың көбі желге қарсы жүзу үшін бұрылады (проадан басқа). Дегенмен, кейбір шағын желкенді қайықтарды жасаушылар тек бір бекітілген лейбордпен теңізге лайықты кеме жасағанын мәлімдейді. Дәстүрлі екі лейбордты (немесе бекітілменген лейбордты) дизайн бойынша, тақталар жел бағытындағы тақтаны кері тартуға мүмкіндік беретіндей етіп жасалған, соның арқасында кедергі азаяды. Центрбордтар қайықтың осіне қатысты симметриялы болса, лейбордтар көбінесе асимметриялы болады, осылайша бір бағытта тиімдірек көтеруді қамтамасыз етеді. Кейбір жылдам жарысқа арналған шкивтер корпустың орталық сызығы мен қабырғалары арасында орнатылған шкивтерден тұрады, бұл оларға максималды көтеру және минималды кедергі үшін асимметриялық қанаттар жұбын пайдалануға мүмкіндік береді.