1941 жылғы Бірма тәуелсіздік армиясының құрылуы

Кіріспе

1941 жылы құрылған революциялық армия. Бирма Тәуелсіздік Армиясы (БТА) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1942 жылы жапондықтардың елді басып алуына көмектесу арқылы Бирмадағы британдық үкіметтің аяқталуы үшін күрескен, жапондықтарды қолдаған және революциялық армия. Бұл – Бирма тарихындағы отаршылдықтан кейінгі алғашқы армия. БТА 1941 жылы бірмалық ұлтшылдарды оқытқаннан кейін, Жапон императорлық армиясының қолдауымен "Отыз жолдас" тобынан құрылды. Басқыншылық кезінде БТА-ның үкімет құруға жасаған әрекеттерінен кейін, жапондықтар оны таратып, орнына кішігірім Бирма қорғаныс армиясын (БҚА) құрды. Жапония Бирманы номиналды тәуелсіздікке бастағанда, БҚА 1943 жылы Ба Мау басқаратын марионеттік мемлекет – Бирма Ұлттық Армиясына (БҰА) айналды. 1944 жылы британдықтармен құпия байланыс орнағаннан кейін, 1945 жылдың 27 наурызында БҰА жапондықтарға қарсы көтерілді. Армия жоғарғы одақтас қолбасшы лорд Маунтбеттеннен одақтас ретінде мойындалды, оған шегінетін жапондық күштерге қарсы көмек қажет болды және армия басшылығы мен британдықтар арасындағы шиеленісті азайту қажеттігі туды. Антифашистік Халықтық Азаттық Лигасының бір бөлігі ретінде БҰА 1945 жылдың 23 маусымында Рангун қаласында өткен бірлескен одақтас-бирмалық жеңіс шеруінде Отандық Бирма күштері (ОБК) деп аталды.

Бірма тарихы

Британдық билік 1824 жылы Бирмада басталды, содан кейін британдықтар елдегі бақылауын нығайтып, Бирманың үкіметі мен экономикасына бұрынғы Конбаунг әулеті кезінде болған жағдаймен салыстырғанда маңызды өзгерістер енгізді. Британдықтар патша Тибау Минді қуғынға алып, жер аударды және үкіметті буддалық Сангхадан бөліп, мұның Бирма қоғамының динамикасына зор әсері болды, әсіресе монархияның қамқорлығына тәуелді буддалық монахтар үшін бұл қиын жағдайға әкелді. Британдық бақылау уақыт өте келе артты, мысалы, 1885 жылғы Отарлаушы ауыл заңына сәйкес, буддалық монахтардан басқа барлық бирмалықтар британдық шенеуніктерге Шикко (бұрын тек құрметті ақсақалдарға, монахтарға және Буддаға қолданылатын сәлемдесу) деп сәлем беруге міндетті болды. Бұл сәлемдесу бирмалықтардың британдық билікке бағынуын және құрмет көрсетуін білдірді. Заңда сондай-ақ ауылдар колониялық әскери немесе азаматтық шенеуніктер келген кезде оларға баспана мен тамақ беруге міндетті екендігі де көрсетілген. Көтерілістердің күшеюіне қарсы британдықтар «стратегиялық ауыл» стратегиясын қабылдады, осыған байланысты ауылдар өртеліп, ауылдарды басшылармен қамтамасыз еткен отбасылар күштеп көшіріліп, Төменгі Бирмаға жіберілді және олардың орнына британдықтар бекіткен адамдар тағайындалды. Бирмадағы болашақ өзгерістерге жер иелігін ресімдеу, британдықтарға салық төлеу, туу және өлім туралы тіркеулерді жүргізу, сондай-ақ жұмыс және дін туралы ақпаратты қамтитын халық санағын өткізу кірді. Халық санағы бирмалықтардың жеке басын анықтауды қиындатты, себебі есімдердің көптеген нұсқалары болды және ауыл тұрғындарының әртүрлі отбасыларға көшіп-қонып жүруі жиі кездесетін жағдай еді. Бұл дәстүрлер Батыс мәдениетінен мүлдем өзгеше болды және британдық халық санағының талаптарына сай келмеді. Британдықтардың батыс медицинасын және егуді міндеттеуі Бирманың жергілікті тұрғындарына ұнамады. Бұл өзгерістер британдықтарға деген сенімсіздікті күшейтті, ал бирмалықтардың қарсылығын білгеннен кейін олар одан да қатаң шаралар қолданды. 1900 жылдардың басында ауылдардың экономикалық жағдайын пайдаланып, жерді иеліктен айырған үнді шеттиарларының әрекеттері үлкен мәселеге айналды. Шетелдік тауарларға бойкот жарияланды, ал қауымдастық ауыл соттарын құрып, британдық соттарды мойындамады, себебі бирмалықтардың бақылауындағы сотта әділ сот отыруының мүмкіндігі жоғары деп есептеді. Буддистік дін қызметкерлері қолдаған студенттердің наразылықтары отаршылдық білім беру жүйесіне қарсылық ретінде «Ұлттық мектептер» құрылуына әкелді. Осының нәтижесінде британдықтар сөз бостандығына шектеулер енгізіп, полиция күштерін арттырды.

British rule in Burma began in 1824 after which the British steadily tightened its grip on the country and implemented significant changes to Burmese government and economy compared to Burma under the Konbaung dynasty before. The British removed and exiled King Thibaw Min and separated government from the Buddhist Sangha, with large consequences in the dynamics of Burmese society and was particularly devastating to Buddhist monks who were dependent on the sponsorship of the monarchy. British control increased over time, for example, in 1885 under the Colonial Village Act, all Burmese, except for Buddhist monks, were required to Shikko (a greeting hitherto used only for important elders, monks and the Buddha) to British officials. These greetings would demonstrate Burmese submission and respect to British rule. In addition, the act stated that villages would provide lodging and food upon the arrival of colonial military or civil officials. Lastly, against mounting rebellions, the British adopted a “strategic hamlet” strategy, whereby villages were burned and uprooted families who had supplied villages with Headmen, sending them to lower Burma and replacing them with British approved appointees. Future changes to Burma included the establishment of land titles, payment of taxes to the British, records of births and deaths and the introduction of census that included personal information, including information pertaining to jobs and religion. The census was especially hard on Burmese identity due to the variation of names and the habit of villagers to move between various families. These traditions were very different from Western culture and not compatible with the British imposed census. British insistence upon western medicine and inoculation was particularly distasteful to native residents of Burma. These changes led to a greater distrust of the British and in turn harsher mandates as they became aware of Burmese resistance. A major issue in the early 1900s was land alienation by Indian Chettiar moneylenders who were taking advantage of the economic situation in the villages. Foreign goods were boycotted and the association set up village courts and rejected the British courts of law claiming that a fair trial had a better chance under the control of Burmese people. Student protests, backed by the Buddhist clergy, also led to "National schools" being created in protest against the colonial education system. As a result the British to imposed restrictions on free speech and an increase of the police force.

Хасай көтерілісі

Бірінші ірі ұйымдастырылған қарулы көтеріліс 1930-1932 жылдары болды және ол Хсая көтерілісі деп аталды. Бұрынғы монах Хсая Сан салықтарға наразылық пен британдықтардың буддизмге деген құрметсіздігінен кейін, ауылдық Бирмадағы шаруаларды жұмылдырып, көтеріліс бастады. Британдық үкімет бағынышты Мьянма отаршылдық армиясына тек кэрендер, чиндер және качиндер сияқты аз ұлт өкілдерін қабылдады, ал басым бамар халқы оқшауланды. Көтерілісқа қатысушылардың саны артып, ол бүкіл елді қамтыған көтеріліске айналды, ол Хсая Сан екі жылдық көтерілістен кейін қолға түскеннен соң ғана аяқталды. Ол және көптеген басқа көтерілісшілер көтеріліс басылғаннан кейін жазаға тартылып, түрмеге қамалды. Хсая көтерілісі 1930 жылдары Бирмада ұйымдасқан отаршылдыққа қарсы саяси қозғалыстың кеңінен дамуына ықпал етті.

Аун Сан мен Жапония

Аун Сан – тәуелсіз Бірма үшін күрескен ұлтшыл студент-белсенді. Университетте оқығанда ол ықпалды саяси лидер болды және Бірманың тәуелсіз мемлекет құруға ниеттенген білімді ұлтшыл студенттерге арналған жаңа платформа құрды. 1938 жылы ол радикалды, отаршылдыққа қарсы Дохбама Асияон партиясына (Такиндер деп белгілі) қосылды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Такиндер кедейлер партиясымен бірігіп, "Азаттық блогын" құрды, ол Бірмаға соғыстан кейін бірден тәуелсіздік кепілдігі берілмесе, британдықтармен ынтымақтастыққа қарсы болды және британдықтарға қарсы науқанын күшейтуге ұмтылды. Британдықтар "Азаттық блогының" талаптарын қабылдамады, ал оның көптеген лидерлері 1942 жылы жапондықтар басып кіргенге дейін түрмеге қамалды. Такиндер басқа елдерден қолдау іздеп, қытай коммунистерімен байланыс орнатуды жоспарлады. Аун Сан 1940 жылы Қытайға ұшып, тәуелсіз Бірма армиясына инвестиция салу мүмкіндігін талқылау үшін олармен байланыс орнатуға ниеттенді. 1940 жылы Жапонияның Оңтүстік-Шығыс Азияға деген әскери қызығушылығы артты, британдықтар Ұлттық Қытайға, Жапониямен Екінші Қытай-жапон соғысында соғысып жатқан елге, әскери көмек көрсетіп жатты. Олар әсіресе жаңа ашылған Бирма жолы арқылы соғыс материалдарын жіберіп тұрды. Жапониядағы Императорлық Бас Штабтың штаб офицері полковник Кейджи Судзукиге Оңтүстік-Шығыс Азия мәселесі бойынша стратегия жасау міндеті жүктелді, ол Бирмадағы жасырын операциялар жоспарын жасады. Жапондықтар сол кезде Бирма туралы көп білмеді және ел ішінде аз ғана байланыстары болды. Жапонияның ең жоғары лауазымды адамы – бірнеше жылдан бері сол жерде тұратын және британдықтарға қарсы саяси топтардың көпшілігімен байланысы бар теңіз резерві Кокубу Шозо болды. Судзуки 1940 жылдың қыркүйегінде "Йомиури Шимбун" газетінің журналисі Масуё Минами есімімен Бірмаға құпия сапар жасап, саяси лидерлер Такин Кодав Хмаинг пен Такин Мьямен кездесті. Кейіннен жапондықтар Аун Санмен Қытайда байланысқа түсті, ол Судзуки тұтқындаған кезде Амойға жеткен еді. Минами Киканмен жұмыс істегені үшін полковник Судзуки "Бо Мо Гё" (Көкдеңгей командирі) деген бірмалық есімді қабылдады.

Aung San was a nationalist student activist working for the cause of an independent Burma. While at university, he became an influential political leader and created a new platform for educated nationalistic students who were intent upon a Burmese Independent state. In 1938 he joined the radical, anti colonial Dohbama Asiayone party (known as the Thakins). After the outbreak of the Second World War, the Thakins, combined with the Poor Man's Party to create the Freedom Bloc, which opposed cooperation with the British war effort unless Burma was guaranteed independence immediately after the war and threatened to increase its anti British and anti war campaign. The British denied the Freedom Bloc's demands and much of its leadership was imprisoned until after the Japanese invasion in 1942. The Thakins looked elsewhere for support and planned on setting up ties with the Chinese communists. Aung San flew to China in 1940, intent to make contact with them in order to discuss investments into an independent Burmese Army. In 1940, the Japanese military interest in Southeast Asia had increased, the British were overtly providing military assistance to Nationalist China against which Japan was fighting in the Second Sino Japanese War. In particular, they were sending war materials via the newly opened Burma Road. Colonel Keiji Suzuki, a staff officer at the Imperial General Headquarters in Japan, was given the task of devising a strategy for dealing with Southeast Asia and he produced a plan for clandestine operations in Burma. The Japanese knew little about Burma at the time and had few contacts within the country. The top Japanese agent in the country was Naval Reservist Kokubu Shozo, who had been resident there for several years and had contacts with most of the anti British political groups. Suzuki visited Burma secretly, posing as a journalist for the Yomiuri Shimbun under the name Masuyo Minami, in September 1940, meeting with political leaders Thakin Kodaw Hmaing and Thakin Mya. The Japanese later made contact with Aung San in China who had reached Amoy when he was detained by Suzuki. Colonel Suzuki assumed the Burmese name "Bo Mo Gyo" (Commander Thunderbolt), for his work with Minami Kikan.

Бірма Тәуелсіздік Армиясының құрылуы мен іс-әрекеті

1941 жылдың 7 желтоқсанында Жапония АҚШ және Ұлыбританияға шабуыл жасады. 28 желтоқсанда Бангкокта өткен салтанатта Бирма Тәуелсіздік Армиясы (БТА) ресми түрде құрылды. Отыз жолдас, сондай-ақ полковник Судзукидің қолынан алынған қандары күміс тостағанға құйылып, арақпен араластырылды, содан кейін олардың әрқайсысы ішті – бұл ежелгі бірма әскери дәстүрі бойынша жасалған «твай таук» болды, осы арқылы олар өзара және бірма тәуелсіздігіне «мәңгілік адалдық» серт етті. БТА бастапқыда 227 бірмалық және 74 жапондықтан тұрды. Бірмалық сарбаздардың кейбіреуі Таиландта туған-өскендер болды, бірма тілінде сөйлей алмады. Құрылған БТА алты бөлімге бөлінді, олар 1942 жылдың қаңтарында Бирмаға басып кіруге қатысуға тағайындалды, бастапқыда барлаушылар, диверсанттар және азық-түлік іздеушілер ретінде. Бирма Тәуелсіздік Армиясының басшысы ретінде Кеижи Судзуки Бас қолбасшы, ал Аун Сан – Аға штаб офицері болып жарияланды. Армия Бирмаға кірген кезде 2300 адамнан тұрады және келесідей ұйымдастырылды. Бірліктердің командирлері және міндеттері: Бірінші және Екінші – Кеижи Судзуки, Аун Сан, Сет Кья және Такин Тун Оке. Жапон күштерінің көп бөлігімен бірге Мэй Сот бағыты арқылы Бирмаға жауынгерлік топтар ретінде кіреді. Үшінші – Бо Не Вин және лейтенант Танака. Рангунға кіріп, партизандық әрекеттер үшін Бирмаға кіреді. Төртінші – Бо Хпоне Миинт. Жапондық 55-дивизиямен бірге бирма халқымен байланыс жасайды. Бесінші – Бо Лет Я, Бо Ла Яунг және капитан Кавасима. Тавой маңындағы Нат Эйдаунгтан Бирмаға кіреді. Алтыншы – Бо Ян Наинг, Бо Лин Йоне, Бо Мин Гаунг және лейтенант Хираяма. Ранонг арқылы өтіп, Бирманың оңтүстік ұшындағы Виктория нүктесіне кіреді.

Жапондықтар мен БТА Бирмаға кірген кезде, БТА азаматтардан зор қолдау алып, көптеген бамар еріктілерімен күшейді. Бұл олардың санын осы деңгейге жеткізді, яғни 8 наурызда жапондық күштер Рангунға жеткен кезде БТА саны 10 000–12 000-ға жетті, ал ақырында 18 000 мен 23 000 аралығында кеңейді. Жапондықтар БТА-ға аз қару-жарақ берді, бірақ олар тасталған немесе жаудан алынған британдық қару-жарақпен қаруланды. БТА тарапынан жүргізілген үгіт-насихат арқасында Судзуки бирмалықтар тарапынан құрметпен қарсы алынды, өйткені «Бо Мо Гё» (Судзуки) Мьигун әмірінің ұрпағы екені тарады, ол Бирма тағына тікелей мұрагерлік құқығы бар, бірақ сәтсіз көтерілістен кейін Сайгонға қуылған бирмалық ханзада, ол 1923 жылы онда қайтыс болды. Бо Мо Гё қарсылық күштерін бастап, тақты қалпына келтіреді деген үгіт-насихат тез арада бүкіл Бирмаға тарады, бұл бирмалық ауыл тұрғындарының ағылшындарды құлатуда жапондық көмекті қабылдауына жағдай жасады. Басып кіру барысында БТА-ның өсіп келе жатқан саны аз ұлт өкілдеріне (әсіресе карендерге) шабуыл жасады және жапондықтардан қашып бара жатқан үндіс босқындарына қарақшылық жасады. Дегенмен, Рангунның оңтүстігіндегі Иравади дельтасындағы карендерге қарсы ең ауыр қылмыстарды тонаушылар мен ұйымдастырылмаған жауынгерлер жасаған жоқ, керісінше, БТА-ның тұрақты офицерлері мен олардың жапондық офицерлері жасады. Иравадидегі БТА элементтері 400 карен ауылын қиратты, нәтижесінде 1800 адам қаза тапты. Бір оқиғада, Кяу Заудың, Отыз жолдастың бірінің естеліктерінде сипатталғандай, полковник Судзуки жеке өзі БТА-ға екі үлкен карен ауылын қиратып, ішіндегі барлық адамдарды өлтіруге бұйрық берді, өйткені оның офицерлерінің бірі жапондықтарға қарсы күштердің шабуылында қаза тапқан.

Шведунг шайқасы

БИА-ның басты рөл атқарған бір әрекеті Оңтүстік Бирмадағы Пром қаласына жақын жердегі Шведаунг шайқасы болды. 1942 жылдың 29 наурызында бригадалық Джон Генри Анстис басқарған британдық 7-ші бронетандық бригадасының жасағы, жақын маңдағы Паунгдеден шегініп келе жатқан еді. Тағы бір жасақ – екі үнді батальоны Шведаунгты тазартуға жіберілді. Шведаунг Анстистің шегіну жолында орналасқан және оны майор Мисао Сато басқаратын жапондық 215-ші полктің II батальоны мен Бо Ян Наинг басқаратын БИА-ға қарасты 1300 сарбаз ұстап тұрды. Бо Ян Наинг – «Отыз дос» тобының бірі. Жапондық байланыс офицерлері Хираяма мен Икеда БИА жасағымен бірге болды. Анстистің күштері мен үнді әскерлері Шведаунгқа екі бағыттан шабуыл жасағанда, кедергілер тез жойылды. Бірақ, жапондық танкіге қарсы зеңбіректің сәтті атылысы маңызды көпірдегі танкты жойды және британдықтарды ашық далаға шегінуге мәжбүр етті. Сонда Бо Ян Наинг 400 сарбазымен оларға шабуыл жасады. Ақырында британдық және үнді күштері босап, шегінуді жалғастырды. Олар он танк, екі далалық зеңбірек және 350 сарбазды жоғалтты – қаза тапқандар мен жараланғандар бар. БИА-ның жоғалғандары көп болды: 60 сарбаз қаза тапты, 300-і жараланды, 60-ы тұтқынға алынды, ал 350-і жоғалып кетті, дезертир болды. Хираяма мен Икеда екеуі де қаза тапты. БИА-ның көптеген жоғалғандарының себебі – тәжірибесіздік пен қару-жарақ жетіспеушілігі болды. Бірмалық саяси лидер Ба Мау және басқалар кейіннен БИА-ның шайқастағы қатысуын жоғары бағалағанмен, ресми жапон тарихында олар туралы ешқандай мәлімет жоқ.

Жапондықтар мен БИА арасындағы шиеленістер

Жапондықтардың басып алуы жылдамдаған сайын, Бірманың тәуелсіздігі туралы келісімді ескермей, аумақтар жапондықтардың қолына көбірек түсті. БИА қатарында мыңдаған ұйымдаспаған әскер мен еріктілер саны өсіп, ел бойынша көптеген қару-жарақ таралып, кең ауқымды хаосқа, тонау мен өлтіруге себеп болды. Жапон армиясының басшылығы өз шарттары бойынша әкімшілік құрды, ал 15-ші армия командирлері Бірма үкіметін құруға бөгет қоя бастады. Такин Тун Оке саяси әкімші және үкіметті ұйымдастырушы болып тағайындалды. БИА Бірмада жергілікті үкіметтер құруға тырысты. Моулмейін қаласын басқаруға жасаған әрекеттеріне жапондық 55-ші дивизия бірмалықтардың өтініштерін түгелдей қабылдамады, тіпті оларға қалаға кіруге тыйым салды. БИА-ның көптеген өкілдері жапондықтардың оларды басып-жабуын нәсілдік басымдық тұжырымына негізделген деп есептеді. "Тәуелсіздікке ешкімнен жалбарынып қол жеткізе алмайсыз. Оны өзіңіз жариялауыңыз керек. Жапондықтар беруден бас тартса, онда оларға Тванте сияқты жерге барып, тәуелсіздік жариялап, үкімет құратыныңызды айтыңыз. Бұған қандай қиындық бар? Егер олар оқ атуды бастаса, сіз де жауап қайтарыңыз." Аун Сан Бхамода оқу орталығы ашуға тырысты. Бірақ оның әрекеті кеш қалды және Кемпейтай тарапынан тоқтатылды. Мингаладонда офицерлерді даярлайтын мектеп ашылды, 1942 жылдың екінші жартысында 3000 адамдық жаңа күш жапондық инструкторлармен партизандық күш емес, тұрақты армия батальондары ретінде қабылданып, оқытылды. Басшылық алмастырылғаннан кейін Аун Сан армияның нағыз миссиясын ілгерілетуге тырысты, ол тек Такиндерден құралған әскери топ емес, "саяси көзқарасына немесе нәсіліне қарамастан, ұлттық тәуелсіздікке адал" нағыз патриоттар армиясы болуы керек еді.

Бірма Ұлттық армиясына ауысу

Бір жылдық оккупациядан кейін, 1943 жылдың 1 тамызында Жапония жаңа құрылған Бирма мемлекетіне формалды тәуелсіздік берді және ол Ұлы Шығыс Азия өркендеу аймағының мүшесі атанды. Мемлекет басшысы соғысқа дейін британдықтар түрмеге қамаған белгілі антиколониалдық саясаткер доктор Ба Мау болды. Аун Сан жаңа үкіметте қорғаныс министрі болды, генерал-майор шеніне ие болды, ал Бо Лет Я оның орынбасары атанды. Бо Не Вин (кейіннен Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Бирманың диктаторы болған) кеңейтілген Бирма Ұлттық Армиясының (БҰА) Бас қолбасшысы болды.

Жақтардың ауысуы

1944 жылы БНА Мьянмадағы басқа саяси топтармен, мысалы, алғашқы басып кіру кезінде тауға кеткен коммунистермен байланыс орнатты. 1944 жылдың тамызында Такин Со басшылығымен Антифашистік ұйым (АФО) деп аталатын халықтық фронт құрылды, ол Мьянма Коммунистік партиясының негізін қалаушы мүшесі болған. Коммунистер арқылы Аун Сан Үндістандағы 136-шы британдық күштерімен байланыс орната алды. Алғашқы байланыстар әрқашан тікелей болған жоқ. 136-шы күш, сонымен қатар, парашютпен түсірілген агенттер арқылы Рангун қаласындағы БНА-ның Карен бөлімшесінің мүшелерімен байланыс жасады, олар Мьянманың шығысындағы Карен халқы қоныстанған Каренни штатында жұмыс істеді. Оның ішінде 1942 жылғы кісі өлтіру ісі де бар, онда ол көпшілік алдында Тебюгон ауылының ақсақалын жеке өзі атты. Генерал Уильям Слим кейін былай деп жазды: «Мен [Аун Санның] және оның әскерінің көмегін тек егер бұл уақытша үкіметті мойындауды білдірмейтініне толық сенген жағдайда ғана қабылдаймын. Британ үкіметі Бирмаға Британ Достастығы шеңберінде өзін-өзі басқару құқығын беру ниетін жариялаған, сондықтан біз талқылауды жапондықтарды елден шығарудың ең тиімді жолдарымен, өзін-өзі басқаруға қарай жасалатын келесі қадам ретінде шектесек жақсы болар еді». Көптеген ғалымдар БИА-ның сәтсіздігін жеткіліксіз ресурстарға, күшті әкімшілік бақылаудың болмауына және Бирманың таулы және жазық аймақтарын біріктіре алмауына байланыстырады. Дегенмен, БИА – бірінші нағыз ұлттық бірмалық армия болды және бүгінге дейін Бирмада құрметпен еске алынады, Аун Сан және Отыз жолдастың көптегені ұлттық батырлар ретінде қарастырылады.