Кіріспе
Ежелгі грек генералы Филопомен (Φιλοποίμην Philopoímēn; б.з.д. 253, Мегалополис – б.з.д. 183, Мессена) – дағыстан болған грек генералы және мемлекет қайраткері, Ахай лигасының сегіз рет стратегиясы болған. Б.з.д. 209 жылы стратегия болып тағайындалғаннан бастап, Филопомен Ахай лигасының Грекиядағы маңызды әскери күшке айналуына көмектесті. Бір римдік, аты-жөні белгісіз болғандықтан, оны "соңғы грек" деп атады.
Philopoemen ,/f//ɪ//l//ə/'/p//iː//m//ə//n/ (Φιλοποίμην Philopoímēn; 253 BC, Megalopolis – 183 BC, Messene) was a skilled Greek general and statesman, who was Achaean strategos on eight occasions. From the time he was appointed as strategos in 209 BC, Philopoemen helped turn the Achaean League into an important military power in Greece. He was called "the last of the Greeks" by an anonymous Roman.
Ерте өмір
Мегаполис қаласының Краугис ұлының әкесі өмірінің басында қайтыс болды. Кейін оны Мегаполистің көрнекті азаматы Клеандр асырап алды. Филопоменді академиялық философтар Экдем мен Демофан тәрбиеледі. Екеуі де Мегаполис қаласынан шыққан, Мегаполис, Сицион және Кирине қалаларының бұрынғы тирандарын құлатуға көмектескен адамдар еді. Осылайша, оған бостандық және демократия идеялары сіңірілді. Филопомен б.з.д. IV ғасырдың Фиван генералы және мемлекет қайраткері Эпаминондасқа ұқсауға тырысты. Филопомен мемлекеттік қызметкер ретінде жеке ізгілік әрқашан қажет деп есептеді. Сондықтан Филопомен өмірінің соңына дейін қарапайым киім киіп, қымбат заттардан бас тартты.
Мегаполис шайқасы
Филопомен грек саясаткерлерінің назарына алғаш рет 223 жылғы Спарта патшасы Клеомен III-ке қарсы Мегалополисті қорғауда көмектескен кезде ілікті. Клеомен III Мегалополисті басып алған еді. Филопомен қаланы қорғағандардың алғашқыларының бірі болды. Шайқас барысында Филопомен атынан айырылып, жарақат алды. Дегенмен, ол шайқастың соңына дейін қатысып, Мегалополис тұрғындарына қаладан эвакуациялануға қажетті уақытты ұсынды.
Селасия шайқасы
Македония патшасы Антигон III Досон, екі онжылдықтан бергі алғаш рет Пелопоннесте Македонияның ықпалын қайта орнатуға ұмтылды. 224 ж. б.з. ол ахаиялықтармен, боеотиялықтармен, тессалиялықтармен және акарнаниялықтармен одаққа қол қойды. Антигон Пелопоннеске жорық жасап, спарталықтарды Аргостан ығыстырып, Орхомен мен Мантинеяны жаулап алды. Бірақ Лаконияға шабуыл жасағанда Антигон Клеоменнің барлық тау жолдарын, біреуін қоспағанда, жапқандарын көрді. Клеомен сол жерде, Селасия маңында, әскерімен күтіп отырды. Филопомен атты әскерге басшылық етті, оның құрамында Мегалополис сарбаздары да болды. Оған іллириялық жаяу әскерлер де көмектесті. Олар шайқасқа қатысып, жаудың айналысына түсті. Сондықтан Филопомен өзінің шабуылын бастады. Оның әскері көп шығынға ұшыраса да, спарталықтардың күштері таң қалғандықтан қашқанға ұшты. Соқтығысу кезінде Филопоменнің аты құлап, ол сүңгімен жараланды. Дегенмен ол жаудың тылында күресін жалғастырды. Нәтижесінде спарталық әскер македониялықтар мен олардың одақтастары тарапынан талқандалды, ал Клеомен Египетке қашуға мәжбүр болды. Ахаиялықтардың басшысы ретінде Филопоменнің іс-әрекеттері Антигон III-ті қатты таң қалдырды.
Кавалерияның командирі
221 жылдан бастап ол 10 жыл бойы Криетте жалдамалы әскер капитаны ретінде қызмет етті. 210 жылы материктік Грекияға оралған Филопомен Ахай лигасының атты әскеріне командир болып тағайындалды. Осы жылы Македония мен Рим Республикасы арасындағы Бірінші Македония соғысына қатысты шайқастардың бірінде Филопомен Дамофантқа қарсы шықты, оның әскері этолиялықтар мен элеялықтардан құралған, Лариса өзенінің жанында (Элис шекарасында) болды. Шабуыл кезінде Дамофант найзасымен тікелей Филопоменге шабуыл жасады. Филопомен батылдықпен кері шегінбеді, найзасын ұстап, Дамофанттың кеудесіне қатыгездікпен шаншып, оны өлтірді. Дереу жаулар шайқас алаңынан қашып кетті. Осы әрекеті арқасында Филопомен Грекия бойынша атақты болды.
Мантиней шайқасы
209 жылы Филопомен Ахаи лигасының стратегі болып тағайындалды. Филопомен өзінің лауазымын Ахаи әскерін жаңғырту және оның санын арттыру үшін пайдаланды, сондай-ақ сарбаздардың жабдықтары мен шайқас тактикасын жетілдірді. Ахаилықтарды тиімді жауынгерлік күшке айналдыруға бағытталған оның күш-жігері бірнеше жылдан кейін нәтижесін берді. Спарта патшасы Клеомен III Селасия шайқасында жеңілгеннен кейін Спартада билік бослығы туды, нәтижесінде Спарта патшалығы бала Пелопсқа берілді, ал Маханидас оның регенті ретінде билік жүргізді. 207 жылы Маханидас басқарған спарталықтар мен Филопомен басқарған Ахаи лигасы арасында Мантиней шайқасы болды. Ахаилықтар спарталықтарды жеңіске жеткізді. Шабыста Филопомен Спарта билеушісі Маханидасты жеңіп, жеке шайқаста өлтірді. Одан кейін ахаилықтар Дельфиде Маханидас пен Филопоменнің арасындағы айқасты бейнелейтін қоладан жасалған мүсін орнатты. Мантинейдегі жеңісінен кейін Филопомен Тегеяны басып алып, әскерімен Евротас өзеніне дейін жетті.
Спартаның Набис билігінің көтерілуі
Маханидас қайтыс болғаннан кейін, Еврипонтид әулетінен шыққан, патша Демараттың ұрпағы Набис Спартада билікке көтеріліп, Пелопстың жаңа регенті атанды. Бірақ Набис көп ұзамай Пелопсты құлатты. Набис билігінде Спарта Пелопоннестегі жағдайды уақытша тұрақсыздандыруды жалғастырды. Б.з.д. 205 жылы Македонияның Филипп V Македонияға тиімді шарттармен Риммен уақытша бейбітшілік келісіміне келді (Феникия бейбітшілігі), осылайша Бірінші Македония соғысы аяқталды. Бейбітшілікке қол жеткен соң Набис Ахай лигасына қарсы соғыс бастады. Дегенмен, Филопомен Набисті Мессенадан ығыстырып шығарды. Филопомен б.з.д. 201 және 199 жылдар аралығында Ахай лигасының стратегі болып тағайындалды. 201 жылы Набис Мессенені басып алып, жаулап алды. Алайда, Филопомен басқаратын Ахай лигасының әскері араласып, спарталықтарға шегінуге мәжбүр болды. Набис әскерлері Тегея шайқасында Филопоменнен жеңіліске ұшырады, соның салдарынан Набис өз кеңейтімдік мақсаттарын уақытша тоқтатуға мәжбүр болды.
Филопомен Критке оралады
Содан кейін крит қаласы Гортина Филопоменнен көмек сұрады. Осылайша, б.з.б. 199 жылы Филопомен Критке жалдамалы әскербасшы ретінде қайта оралды. Филопоменге тактикасын өзгерту қажет болды, себебі аралдағы шайқастар партизандық соғыс сипатына көбірек ұқсас болды. Дегенмен, Филопоменнің тәжірибесінің арқасында ол жауларын жеңе алды. Филопомен Критте алты жыл өткізді. Осы уақытта Набис Филопоменнің болмауынан пайдаланып, Мегалополис қаласын ұзақ уақыт бойы қоршауға алды. Набис сондай-ақ Македонияның Филипп V-нен Аргос қаласын, македониялықтармен одақтастығы үшін төлем ретінде алды. Набис өзінің басып алған жерлерін сақтап қалу ниетімен римдіктерге қосылды. Б.з.б. 196 жылы римдік генерал және проконсул Тит Квинтий Фламинин спарталық билеуші Набисті тирандықпен айыптады, Лакониядағы Гитиумды басып алды және Набисті Аргосты тапсыруға мәжбүр етті. Спарталық тиран Набистің құлшындығын тоқтатқаннан кейін, Фламинин басқаратын рим әскерлері б.з.б. 194 жылы Грекиядан шығып кетті. Римнің Грекияда әскери күші болмағандықтан, аймақтағы басты күштер Македония патшалығы, этолиялықтар, нығайған Ахай лигасы және әлсіреген Спарта болды. Грек істеріне римдіктердің араласуына қарсы болған этолиялықтар, спарталық басшы Набисті бұрынғы аумақтарын қайтарып алуға және грек істеріне әсерін қайта жаңартуға ынталандырды.
Филопомендер Ахаи лигасының стратегтері ретінде оралды
Б.з.д. 193 жылы Грекия материгіне стратег ретінде оралған Филопомен екінші рет стратег болып тағайындалды, ол Набиске қарсы күреске жетекшілік ету үшін тағайындалды. Б.з.д. 192 жылы Набис Лакония жағалауын қайтадан басып алуға тырысты. Спартаның жоғалған аумақтарын қайтарып алуға деген талпынысына жауап ретінде ахеялықтар Римге көмек сұрап елші жіберді. Рим Сенаты бұған жауап ретінде претор Атилийді флотпен, сондай-ақ Фламинин басқаратын елшілікпен жіберді. Рим флотының келуін күтпей, Ахая армиясы мен флоты Филопоменнің басшылығымен Гиттиумға бет алды. Тисо басқарған Ахая флоты спарталық флотынан жеңіліске ұшырады. Құрлықта ахеялықтар Гиттиумнан тыс жерде спарталық әскерлерді жеңе алмады және Филопомен Тегеяға шегінді. Филопомен Лаконияға екінші рет кіргенде, оның әскері Набис тарапынан шабуылға ұшырады, бірақ Филопомен спарталықтарды жеңіп алды. Филопоменнің Спартаны басып алу жоспары Грекияға келген Рим елшісі Фламинийдің өтінішімен тоқтатылды. Ал Набис болса, әзірге қолданыстағы жағдайды қабылдауға келісті.
Спартаның бағындырылуы
Набис сол кезде аэтолиялықтардан көмек сұрады. Олар Алексаменнің басшылығымен 1000 атты әскерін Спартаға жіберді. Бірақ, аэтолиялықтар Набисті өлтіріп, Спартаны уақытша басып алды. Аэтолия әскерлері сарайды басып алып, қаланы тонауға кірісті, бірақ Спарта тұрғындары бірігіп, оларды қаладан шығарып тастады. Алайда Филопомен аэтолиялықтардың сатқындығынан пайдаланып, Ахай әскерімен Спартаға кірді. Спартаны толық бақылауға алған Филопомен, Спартаны Ахай лигасының құрамына енгізуге мәжбүр етті. Спартаның лигаға қосылуы, бірнеше жыл бойы Спартаны билеген әлеуметтік-революциялық үкіметтерден қуылған спарталықтармен қалай күресу мәселесін тудырды. Филопомен лиганы қолдауға дайын болған спарталықтарды ғана қайтаруды қалады. Бұл оның дәстүрлі спарталық мәселелерге қатысты бейшалуа тұрғанын көрсетті. 188 ж.б.д. Филопомен әскерімен және спарталық жер аударғандар тобымен бірге Солтүстік Лаконияға кірді. Олар Спартаның бұрынғы тираны Набис салған қабырғаны бұзды. Содан кейін Филопомен жер аударғандарға спарталық азаматтық құқықтарын қайтарды және спарталық заңдар мен білім беру жүйесін жойып, олардың орнына ахай заңдарын және институттарын енгізді. Спартаның Грекиядағы маңызды күш ретіндегі дәуірі аяқталды, ал Ахай лигасы Пелопоннес айманында үстемдік құрды.
Филопоменнің соңғы жылдары
Бұл әрекеттері тіпті Спартадағы Филопоменнің жақтастарының қарсылығын туғызды. Нәтижесінде Спартадағы қарсыластары Рим Сенатына жүгінді, ол келіспеушіліктерді шешу үшін бірнеше ұсыныс жасады, бірақ Филопомен мен оның жақтастары олардың барлығын қабылдамады. Филопомен және оның жақтастары Римнің Ахай лигасының ішкі істеріне араласуын мойындаудан бас тартты, себебі Рим бұрын Ахай лигасының тәуелсіздігін ресми шарт арқылы мойындаған еді. Спартаға және Римге деген осы қатыгездік Ахай саясатын бөліп тастады. Бірақ Филопомен бұл мәселелер шешілмей тұрып қайтыс болды. 183 жылға келгенде, Филопоменге күшті қарсылық білдірген Динократ Мессенені Лигаға қарсы бүлік көтеруге ынталандырды. Динократ Колонисті басып алатынын жариялағаннан кейін, Филопомен бүлікке тоқтау салу қажет деп шешті. Соңынан болған шайқаста Филопомен жаудың қатарына түсіп, атынан құлап, мессендіктерге тұтқынға түсті. Оған у ішіп, сол кездегідей қадірлі өлімді қабылдау ұсынылды. Оның қазасы туралы естіген Ахай лигасының мүшелері Мессенені басып алу үшін бірікті. Филопоменнің денесі өртеліп, күлі жиналды. Оның көпшілік алдындағы жерлеу рәсімінде тарихшы Полибий Филопоменнің күлін алып жүрді, кейін оның өмірбаянын жазып, тарихтарында оның есімін қорғады. Паузаний өзінің «Грекия сипаттамасы» еңбегінде Филопоменнің өлімінен кейін «Грекияда жақсы адамдар туылмай қалды» деп жазды.