Андре Гертлер: Венгр скрипкашысы және педагогтың өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Андре Гертлер (26 шілде 1907 – 23 шілде 1998) – венгр классикалық скрипкашысы және педагог. Брюссельдің Корольдік консерваториясында профессор (1940–1977), Кельн музыка академиясында профессор (1954–1957), Ганновер музыка колледжінде профессор (1964), «Гертлер» квартетінің негізін қалаушы және жетекшісі.

Өмірбаян

Андре Гертлер (мажарша аты – Гертлер Эндре) Венгрияның Будапешт қаласында дүниеге келген. Оның отбасындағы өнерге қабілеттілік бірнеше сала бойынша көрініс берді: оның екі бауырының бірі, Пал Гертлер – суретші, ал Виктор Гертлер Венгриядағы белгілі кинорежиссер болды. Ол алты жасында Будапештте скрипка оқуын бастап, 1925 жылы Франц Лист атындағы музыка академиясында дипломдық концертпен аяқтады. Оның ұстаздары Йозеф Блох, Оскар Студер, Йенё Хубай, Лео Вайнер (камералық музыка) және Золтан Кодалий (композиция) болды. Хубайдың көптеген студенттері сияқты, Гертлер де карьерасын Венгрияда жалғастырмады. 1928 жылы ұстаздарының ұсынысымен Брюссельге қоныс аударды, онда Евгений Изаи арқылы өнер шеберлігін жетілдіре алды. Брюссельдегі алғашқы концерттерінен кейін Бельгия, Нидерланды, Швейцария, Франция және Италияда бірнеше концерттік шақырулар келіп түсті. Ол Бельгиядағы Брюссель корольдік консерваториясында оқытушы болып жұмыс істеді. 1931 жылы жас скрипкашы Бауманмен бірге «Гертлер квартетін» құрды және оның квартетімен екі онжылдық бойы (1931-1951) әлем сахналарында гастрольдік сапарлар жасады. Олар 1932-1936 жылдар аралығында жыл сайын Будапештте өнер көрсетіп, бағдарламаларында Бартоктың квартеттері де болды. Оның Бельгиядағы беделін 1937 жылы Брюссельдегі Елизавета патшайымы атындағы халықаралық конкурстың қазылар алқасының мүшесі болғаны көрсетеді, сондай-ақ ол 1952 жылы Генрих Винявский атындағы скрипка конкурсы (Познань) сияқты басқа да халықаралық конкурстардың қазылар алқасында жұмыс істеді. Онда ол бірінші жүлдегер Игорь Ойстрахпен танысып, онымен өмір бойына созылған достық қарым-қатынас орнатты. Ол Даниялық пианист Диана Андерсенге үйленді, олармен бірге үнемі концерттер беріп, жазбалар жасады.

Қазіргі заманғы музыкаға деген ықыласы

Оның ұстазы, консервативті көзқарасты Хубай мен прогрессивті ойлы Барток арасында кәсіби шиеленістер болғанымен, оның ұстазының да, Бартоктың да музыкасы Гертлердің қызметінде маңызды рөл атқаруға тиіс еді. Оның Франц Лист атындағы музыка академиясындағы алғашқы өнер көрсетілімі дипломдық концертінен бірнеше ай бұрын өтті. Бұл концерттің бағдарламасы оның заманауи музыкаға деген құштарлығын көрсетті: екі жаңа швейцариялық туынды – Герман Сутердің скрипкалық концерті және Волкмар Андреаедің рапсодиясы. Гертлер Бела Бартокты зор құрметпен қабылдады. Ол композитордың барлық скрипкаға арналған шығармаларын Supraphon лейбліне жазды, соның ішінде екі концерті де Париждегі Grand Prix du Disque (1967) сыйлығына ие болды. Ол Бартоктың музыкасын орындаудағы ең шебер музыканттардың бірі саналады. Йозеф Сукпен бірге жазған 44 дуэттің нұсқасы ең жақсыларының бірі деп есептеледі. Барток пен Гертлер алғаш рет 1926 жылы скрипка мен фортепианоға арналған Сонатинаны нотаға түсіру кезінде кездесті, сол кезде композитордың өзінің музыкасын орындау ниеттерін бірінші рет естіді. Барток пен Гертлер 1937 жылы Папа (Мажарстан) қаласында, ал 1938 жылы Антверпен мен Брюссельде бірлесіп концерт берді. Ол жас Бартоктың Степфи Гейер үшін жазған "Скрипкалық концерт №1" атты туындысын 1960 жылы Будапештте тұсаукесер етті, сондай-ақ Бартоктың екі скрипкалық концертін Парижде және жеке скрипкаға арналған сонатасын Лондонда алғаш рет орындады. Ол ХХ ғасырдың көптеген шедеврлерін өзінің репертуарында тұрақты түрде сақтап келді. Гертлер Альбан Бергтің скрипкалық концертін 1948 жылы Будапештте тұсаукесер етті, ол сол кезде онда танымал емес еді, бірақ кейін Англияда, әсіресе концерттік залдарда және радиода Альбан Бергтің скрипкалық концертін орындағаны үшін кеңінен танылды. Венгриялық иммигрант композитор Матиас Сейбердің "Fantasia concertante", Режшё Кокаидің "Скрипкалық концерті", Бела Тардостың "Сонатасы" сияқты туындыларын жазу арқылы венгриялық музыкаға деген адалдығын көрсетті. Ол ХХ ғасырдың көптеген композиторларымен, мысалы, Игорь Стравинский, Дариус Мийо, Пол Хиндемит және Карл Амадей Хартманмен танысты.

Although there were professional tensions between his master, the conservatively inclined Hubay and the progressively minded Bartók, both his master and Bartók's music were destined to play a major role in the activities of Gertler. His real debut at the Franz Liszt Academy of Music had been done some months before his degree recital. The program of this concert anticipated his commitment to the contemporary music: two new Swiss works, Violin Concerto of Hermann Suter and Volkmar Andreae's Rhapsody. Gertler was a great admirer of Béla Bartók. He recorded the complete violin works of the composer for the Supraphon label, including his two concertos, that was awarded Grand Prix du Disque in Paris (1967). He is considered one of the best players of Bartók's music. His recording of the 44 duos for violins, with Josef Suk, is considered one of the best versions available. Bartók and Gertler met first in connection with the transcribing of the Sonatina for violin and piano presumably in 1926, learning at first hand the composer's performance intentions for his own music. Bartók and Gertler gave concerts together, first at Papa (Hungary) in 1937, after it in Antwerp and Brussels in 1938. He premiered the Violin Concerto No. 1 composed for Stefi Geyer by the young Bartók in Budapest in 1960, and it was also he who premiered both Violin Concertos of Bartók in Paris, as well as the Sonata for Solo Violin in London. He kept several masterworks of the twentieth century constantly on his repertoire. Gertler premiered the Violin Concerto of Alban Berg in Budapest (1948) being unknown at that time there, and later he became well known in England particularly for his performances of Alban Berg's Violin Concerto both in the concert hall and for broadcasting. Recordings of the Hungarian immigrant composer, Mátyás Seiber: Fantasia concertante, Rezső Kókai: Violin concerto, Béla Tardos: Sonata is proving his commitment to the Hungarian music. He made the acquaintance of many of the twentieth century’s composers, as Igor Stravinsky, Darius Milhaud, Paul Hindemith and Karl Amadeus Hartmann.

Оқыту

Гертлер педагог ретінде де беделді мансапқа ие болды. 1940 жылы ол Брюссель корольдік консерваториясына қызметке түсті, бастапқыда камералық музыка профессоры болып, бірнеше жылдан кейін скрипка профессоры болып тағайындалды және ол 70 жасқа дейін осы қызметте болды. 1954 жылы ол үш жылға Кельн музыка академиясының профессоры болды, ал он жыл өткен соң, 1964 жылы, Ганновер музыка колледжінің профессоры атанды. Грэм Веттам музыка педагогы Гертлерді былай еске алады: «Андре Гертлер бір ғана аралық ұстаз арқылы тағы бір белгілі венгр, скрипкашы Иосиф Иоахимге, ал ол арқылы Феликс Мендельсонға дейін созылатын тізбектің бір бөлігі болды».

Ол өз елiнде өз тәжiрибесiн қуана бөлісті – ол Будапешттегi және кейін Сомбатхелидегі Халықаралық Барток семинарларының тұрақты қонақ профессоры болды. Оның ең көрнекті шәкірттерінің ішінде Джошуа Эпштейн, Рудольф Вертен, Яир Клес, Андре Риу, Йосси Зивони, Карола Насдала, Хедвиг Пирлет Райнерс, Мишель Бесслер, Нилла Пьерру, Дафне Годсон есімдері бар.