Кіріспе

Қасиетті орманның латынша атауы

Ежелгі Рим дінінде люкус (көпше түрі – люци) – қасиетті тоғай. Lucus латын тіліндегі «орман, ормандық, тоғай» деген мағынаны білдіретін төрт сөздің бірі (немус, сильва және сальтуспен қатар), бірақ басқаларынан айырмашылығы, ол негізінен діни мағынада қолданылды, яғни «қасиетті тоғай». Сервий люкусты «діни маңызы бар көптеген ағаштардан тұратын орын» деп анықтайды, бұл табиғи орман – сильвадан және құлшылыққа арналмаған ағаштардан тұратын nemus-тан ерекшеленеді. Сальтус көбінесе әртүрлі жер бедеріне ие далалық аймақты білдіреді. Лукус – орманға қарағанда орманды саябаққа ұқсайтын мәдени ландшафт, онда құдайдың бейнесі орналасқан ғимарат (аэдес) немесе ритуалдарды жеңілдететін немесе тудыратын басқа да көрнекті орындар болуы мүмкін. Мысалы, «үңгір» деп аталатын Люперкал – бұл жасанды үңгірі бар кішкентай люкус болған деген болжам бар, себебі археологиялық зерттеулер осы аймақта табиғи үңгір тапқан жоқ. Апулей «солистік саяхатшылар қасиетті тоғайдан (люкус) немесе құлшылық орнынан өтіп бара жатқанда, олар әдетте уәде беруге (вотум), жеміс-жидек сыйлауға немесе біраз уақыт демалуға тырысады» деп жазған.

Этимология

Кейбір ежелгі дереккөздер мен қазіргі заманғы этимологтар осы сөздің "жарық кіруінен" (a lucendo) шыққандығын айтады; яғни, люкус – ағаштармен оралаған кеңістік болған. Ежелгі жоғарғы неміс тіліндегі lôh сөзі де "кеңістік, қасиетті тоғай" деген мағынаны білдіреді. Lucus ерте ортағасырлық әдебиетте осылай түсінілген сияқты; 10 ғасырға дейін ол әрдайым OHG тілінде harug деп аударылған, ал бұл сөз ешқашан дүниеуи silva үшін қолданылмаған. Алайда, Сервий кейбір дұрыс емес пікір білдіріп, люкус "non luceat" – "жарық бермейді" деген себеппен осылай аталған дейді, мүмкін, бұл дұрыс қасиетті тоғайда тек заңды күндізгі обрядтар ғана өткізілген, ал шамға мұқтаж күмәнді түнгі обрядтар емес дегенді білдіреді.

Ашық жерді тазалау үшін

Катон өзінің «Егіншілік туралы» кітабында римдіктердің «ашық жерді тазарту» деп аталатын бір рәсімді жазған. Рәсімді орындайтын адам шошқаны пиакулум ретінде ұсынуға міндетті, яғни адамның әрекеті салдарынан орманға тиюі мүмкін зиянның алдын ала өтеуі немесе құдайға жасалған құрбандық. Келесі сөздер (verba concipito) нақты орынға қарай айтылуы керек: Егер осы орманға құдай немесе әйел тәңір (si deus, si dea) арналған болса, сіздің құқығыңыз – осы қасиетті орманды жұқару үшін шошқа құрбандығын қабылдау. Сондықтан, мен немесе менің бұйрығыммен біреу осыны істесе де, бұл дұрыс болсын. Осы мақсатпен, осы шошқаны сізге ұсынып, маған, үйіме, шаңырағыма және балаларыма мейірімділік пен рақым көрсетуіңізді сұраймын. Осы мақсат үшін мен сізге ұсынған шошқаны қабылдауға бола ма? Piaculum сөзі дұғада үш рет қайталанады, бұл шошқа құрбандығының ерікті емес, құдайға құқық (ius) бойынша тиіс екенін көрсетеді. Пиакулум құдайға жасалған құқық бұзушылықтың өтемақысын төлейді және одан әдеттегі құрбандықтан ерекшеленеді, ол жақсылыққа қол жеткізу үмітімен ұсынылады (do ut des). Ырымдық егіншілікке экологиялық принциптерді енгізуге тырысу – азғындық, бірақ қате жол. Ерте римдіктер үшін табиғаттағы құдайлық күштерге деген құрмет олардың қорқынышымен қатар жүрді, ал осы дұғаның ашық тілегі – шартық келісім немесе сақтандыру шарасы. Пиакулум ашық жерді тазарту әрекетінің заңдылығына кепілдік берді. Дегенмен, Торо «Уолденде» Катонның дұғасына сілтеме жасап былай деді: «Біздің шаруалар орманды кескенде, ежелгі римдіктер қасиетті тоғайды (lucum conlucare) жинағанда немесе жарық кіргізгенде сезінген қадірлілік сезімін сезінер еді».

Бақ өсіру мерекесі

Fasti Amiterni күнтізбесіне сәйкес, Сабин аймағындағы Амитернумда (қазіргі С. Витторино) Тиберий билігі тұсында табылған бұл күнтізбе бойынша Лукария ("Тоғай мейрамы") 19 және 21 шілдеде өткізілген.