Кіріспе
Гүлді өсімдіктер туысы Celosia (/s//iː/'/l//oʊ//ʃ//i//ə/ seeLOHsheeə) – амарант тұқымдасына жататын жеуге және сәндік мақсатта қолданылатын өсімдіктердің шағын туысы. Оның түрлері көбінесе жүн гүлдері деп аталады, ал гүл шоқтары фассиация салдарынан тік өссе, құсқұйрық деп те аталады. Бұл өсімдіктер Шығыс Африканың жоталы жерлерінде кеңінен танымал және суахили тілінде мфунгу деп белгілі.
Celosia (/s//iː/'/l//oʊ//ʃ//i//ə/ seeLOHsheeə) is a small genus of edible and ornamental plants in the amaranth family, Amaranthaceae. Its species are commonly known as woolflowers, or, if the flower heads are crested by fasciation, cockscombs. The plants are well known in East Africa's highlands and are used under their Swahili name, mfungu.
Таксономия
Жалпы атауы ежелгі грек тіліндегі κήλεος (kḗleos) сөзінен шыққан, ол "жанған" деген мағынаны білдіреді және гүл шоғы сияқты түрлі-түсті жалынды еске түсіреді.
Бау-бақша өсімдігі ретінде
Өсімдік бір жылдық. Бұл түрлерде тұқым өнімі өте жоғары болуы мүмкін, гектарына 200–700 кг. Бір унция тұқымда 43 000-ға дейін тұқым болуы мүмкін. Мың тұқымның салмағы 1,0–1,2 граммды құрайды. Орналасқан жеріне және топырақтың құнарлылығына байланысты гүлдер 8–10 аптаға дейін гүлдей алады. C. argentea және C. cristata – көптеп кездесетін бақша сәндік өсімдіктері.
Тамақ ретінде
Celosia argentea var. argentea немесе Лагос шпинаты (ә.к.а. бақашақ шөп, соко, celosia, қауырсынды тауық) – кең жапырақты, бір жылдық жапырақты көкөніс. Ол Мексикада кеңінен таралған, онда оны "барқыт гүлі" деп атайды, Солтүстік Оңтүстік Америкада, тропикалық Африкада, Батыс Индияда, Оңтүстік, Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияда өседі, онда ол жергілікті немесе табиғи жабайы гүл ретінде өсіріледі және құнды жапырақты жасыл көкөніс ретінде егіледі. Орталық және Батыс Африка елдерінде бұл дәстүрлі тағам, ал Нигерияда жасыл жапырақты көкөністердің бірі болып саналады, онда оны "соко йокото" деп атайды, яғни "ерлерді тоқ етіп, қуантты етеді". Испанияда оны сыртқы түріне байланысты "Тауық қауырсыны" деп атайды. Астық ретінде Celosia – нағыз астық емес, жалған астық дақылы. Жапырақтары, жас сабақтары және жас гүлшоғырлары пісіру кезінде тез жұмсаратындықтан, олар қайнатпаға қолданылады. Жапырақтары жұмсақ текстуралы және аздап шпинат тәрізді дәмді.
Өсіру
Африкадан шыққандығына қарамастан (бұл мәселе даулы), целозия Индонезия мен Үндістанда тағам ретінде белгілі. Сонымен қатар, болашақта, әсіресе экваторлық аймақтың ыстық және нашар тамақтанатын аймақтарында, оны көбірек жеуі мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, оны "басқа көкөністерге қажетті күтімді талап етпей, арамшөптей өсетін" жиі тілекке байланысты көкөніс деп атап көрсеткен; бір адам оны өсіру тәжірибесін былай баяндады: "Қай жерде сынасам да, ешқандай еңбексіз өседі. Ешқандай аурулар мен жәндіктердің зияны болған жоқ. Өзінен-өзі көп мөлшерде тұқым шашады, ал жақын жерлерде жаңа өсімдіктер пайда болады". Ылғалды аймақтарда жақсы өседі және Нигерияда ең көп қолданылатын жапырақты өсімдік болып табылады. Жауынды маусымда өсіп, басқа өсімдіктер көңіл мен басқа да ауруларға шалдыққанда жақсы дамиды. Бұл өте қарапайым өсімдік болғамен, топырақтың қолайлы ылғалдылығын қажет етеді.
Мәдениеттік символика
Селозия туысы Филиппиннің Себу аймағында маңызды мәдени символ ретінде танылады. Себу қаласының әкімдігі Sinulog Foundation Incorporated (SFI) ұйымымен бірлесіп, Селозия гүлін Синьолог фестивалінің ресми гүлі деп жариялады. Бұл Филиппиннің ең мәшһүр фестивалі, ол Санто-Ниньо құрметіне қаңтар айының үшінші жексенбісінде өткізіледі. Мұндай шешімге гүлдердің басым түстері – қызыл және сары, олар Сәби Исаның шапанының, тәжінің және басқа да салтанатты киімдерінің түстерімен ұқсас болғандықтан келді. Селозия аргентеа гүлдері әлі де Себу қаласының Сирао ауданындағы Сирао бағында маусымдық түрде өсіріледі.
Бұрын осы жерде орналастырылған
Chamissoa altissima (Жак.) Кунт (C. tomentosa Humb. & Bonpl. ex Schult. ретінде) Deeringia amaranthoides (Лам.) Мерр. (C. baccata Retz. ретінде) Deeringia polysperma (Roxb.) Мок. (C. polysperma Roxb. ретінде) Iresine diffusa Humb. & Bonpl. ex Willd. (C. paniculata L. ретінде)