Кіріспе

Макс О'Релл – француз жазушысы және журналисі Леон Поль Блуэтің (1847 жылдың 3 наурызы – 1903 жылдың 24 мамыры) қаламдағы есімі.

Ерте өмір

Макс О'Релл Леон Пьер Блуэ 1847 жылдың 3 наурызында Нормандиядағы Мон-Сен-Мишель аббаттығына жақын, Бретань шекарасындағы шағын Аванш қаласында дүниеге келді. Кейін ол Леон Пол Блуэ деген есімді ұнатуға басты. Оның әкесінің әкесі Жан Франсуа Блуэ 1806 жылдан 1818 жылға дейін Мон-Сен-Мишель түрмесінің бастығы болды. Он екі жасында ол Парижге көшіп, консерватория мен Париж колледжінде оқыды, 1865 жылы бакалавр, ал 1866 жылы Сорбоннада ғылым бакалавры дәрежесін алды. 1866 жылдан кейін ол Әскери мектепке түсті және 1869 жылы француз артиллериясының лейтенанты шенімен оны қалдырды, Алжирде бес ай өткізді, Версаль гарнизонында қысқа уақыт болғаннан кейін Франко-пруссия соғысына шақырылды. 1870 жылдың тамызындағы Вёрт шайқасына қатысып, Седанда тұтқынға алынды. Босатылғаннан кейін ол дереу Париждегі Коммунаға қарсы күреске қатысты. 1871 жылдың 14 сәуірінде ол жараланды, құрметпен отставкаға жіберілді және кішкентай зейнетақы алды.

Лондондық мұғалім және жазушы

Францияда көп перспективасы болмағандықтан, Блуэ журналист болуға шешім қабылдады және 1872 жылы Лондонға кетті. 1874 жылы ол беделді Лондондағы Сент-Полс ұлдар мектебінде француз тілінің аға оқытушысы болып жұмысқа орналасты. Сол жылы ол Девонширде Мэри Бартлеттке үйленді. Олардың қызы Леони 1875 жылы дүниеге келді. 1880-ші жылдардың басында Блуэ Англия туралы очерктер кітабын дайындауға кірісті, бұл, әдетте, Гипполит Тэйннің «Англия туралы жазбалары» (Notes sur l'Angleterre) еңбегінен шабыттанған болуы мүмкін. «Джон Булл және оның аралы» 1883 жылы Кальман Леви баспасынан Макс О’Релл псевдонимімен Парижде жарық көрді, ол оқытушылық қызметінің беделін сақтау үшін қабылдаған есім болатын. Кітап ағылшын әдет-ғұрыптарына, ерекшеліктеріне және институттарына шолу жасап, британдық колониялық амбициялардан бастап англосаксондық үй туралы түсінікке дейінгі алуан түрлі мәселелерді талқылайды. Француз тіліндегі нұсқасы бірден сәттілікке ие болды және екі жылдың ішінде кем дегенде елу жеті рет қайта басылды. Ол тез арада Англияға жетті. 1883 жылдың желтоқсанына дейін Макс О’Релл әйелінің көмегімен кітаптың ағылшын тіліндегі нұсқасын жасады, ол соңында Англияда 275 000, ал АҚШ-та 200 000 дана сатылды. Кітап он жеті тілге аударылды. «Джон Булл және оның аралының» сәттілігі Макс О’Реллді адамгершілік пен әдеп-ғұрып туралы әзілді әңгімелер жинақтарын жазуға ынталандырды. «Джон Буллдың әйелдері» және «Джон Буллдың қыздары» Парижде жарық көрді, ал келесі жиырма жылда О’Релл тағы он екі кітап жазды, олардың көпшілігі бір уақытта Париж, Лондон және Нью-Йоркте жарық көрді.

Лекция беру

О'Релл 1885 жылы Сент-Полс мектебіндегі ұстаздық қызметінен кетіп, толық уақытты жазушы және лектор болып жұмыс істеуге кірісті. Оның жеті лекциялық тур жасаған Америка Құрама Штаттарындағы табысы ерекше болды. Ол заманының ең көп сатылған шетелдік лекторы саналды. Лекция алаңындағы әдістері Марк Твеннен шабыттанды, соның нәтижесінде ол "француз Марк Твені" деген лақап атқа ие болды. 1894 жылы О'Релл әлемдік тур жасап, шамамен екі жыл ішінде АҚШ, Канада, Австралия, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Африканы аралады. 1895 жылдың наурыз айында О'Релл "Солтүстік Америка шолуында" жарияланған бірнеше мақала арқылы француз моралі және жазушының саяхат жазбаларында ұлттың мінезін түсінудегі қабілетсіздігі туралы Марк Твенмен қызу пікір таласты. Бұл жанжал әлемдік баспасөзде кеңінен жарияланды, тіпті Марк Твен мен Макс О'Релл арасында физикалық дуэль болуы мүмкін деген де қысқа уақытқа айтылды.

Театр

О'Релл Евгений Лабиштің өте сәтті болған "М. Перрихонның саяхаты" комедиясын "Континентте" деген атаумен бейімдеуге кірісті. Басты рөлді өзі сомдаған бұл пьеса 1897 жылдың сәуірінен шілдесіне дейін Ливерпуль, Бирмингем, Манчестер және Глазго сияқты өнеркәсіптік қалалардағы қойылымдардағы жетістікке ие болды. Оның "Байлықтың құны" пьесасын АҚШ-та сахналауға жасаған бұрынғы тыраздағы әрекеттері сәтсіз аяқталды.

Журналистика

О'Релл өзін әрдайым Англия, Америка Құрама Штаттары және Франция арасындағы делдал ретінде қарастырып, саяси жақындасуға жету үшін баспасөзді ең тиімді құрал деп санайтын. Дегенмен, өмірі бойында ұлтшылдық пен шетелге деген жеккөрушілікке ден қоятын журналистерге, әсіресе ағылшын-француз қарым-қатынастары контекстінде күмәнмен қарады. Ол күнделікті баспасөздің өзінің кітаптарының таралымымен салыстырғанда зор күшке ие екенін мойындады: «Тек баспасөз ғана халықаралық алдын ала пікірлерді жоюға қабілетті. Жазушы мен лектор күніне жүздеген адамдармен оқылады немесе тыңдалады, ал журналист миллиондаған адамдармен оқылады» («Бейбітшілік жақтасы», 1898 жылғы наурыз, 58-бет). Зола-Дрейфус ісінің қызу шағында О'Релл Лондон Chronicle газетіне жолдаған хатында, кейін бірнеше американдық газеттерде жарияланған, шетелдіктерді еврей офицерге көңіл білдіруден аулақ болуға шақырды. Бұл О'Релл Дрейфустың кінәлі деп есептегендіктен емес, оның хатында жазғандай, француз офицерінің кінәсіздігіне жеке сенгендіктен болды. Ол Дрейфусты қолдау мақсатында шетелде жүргізілетін науқан Францияда антисемитизмнің күшеюіне әкелуі мүмкін екенін айтты. The Times газетінде оның кеңесіне мән берілгені көрсетілген. Англиядағы Дрейфус жақтастарының көшбасшыларының бірі Дэвид Кристи Мюррей О'Реллдің хатына сілтеме жасап, француз журналистеріне жолданған үндеуді кері тартылып алуын жариялады, себебі бұл француздық өркендеу сезімін ренжітуі мүмкін еді. Біраз уақыттан кейін Фашода дағдарысының шыңында Лондон Times газеті О'Реллдің редакторға жолдаған хатын жариялады, онда ол Англия мен Франция арасындағы қарым-қатынасты жақсарту үшін Entente Cordiale комитетінің мүшесі екенін мәлімдеді және қазіргі шиеленіске қарамастан, Ұлыбритания мен Франция арасындағы қарым-қатынастың құрмет пен жақсы ниеттің берік негізінде тұрғанын дәлелдеді. Ол Бур соғысы туралы да пікір білдірді, бірақ Бурлардың ағылшын Голиатына батыл қарсы тұруына қатысты сынды пікірлері Ұлыбританияда оның танымалдылығының күрт төмендеуіне әкелді. Париж Figaro газеті оны тұрақты түрде алдыңғы бетке мақала жазуға шақырғанда, бұл жаңалық американдық БАҚ-та кеңінен таралды. Алайда, О'Релл 1901 жылдың 24 қазаны мен 1902 жылдың 4 ақпаны аралығында алдыңғы бетке тек алты мақала жариялады, олардың көпшілігі американдық қоғам туралы ойын-қалқыларға толы бақылауларды қамтыды.

Соңғы жылдар

Елу жасында Макс О'Релл атақ-даңқы мен кәсіби жетістіктерінің шыңынан өтті. Ол ағыл-американдық медиа нарығында әйелдер әлемін білуші ретінде өзін таныстырды, әйелдікке ұқсас француз стереотипін пайдаланды. Ол трансмәдени гендерлік қатынастарға арналған юмористик мәтіндерінің ерекше сәтті болғанын байқады. Оның "Бағалы байлық" пьесасын романға бейімдеу әрекеті сәтсіз аяқталды. "Әйел және суретші" (1899) романы, әйелдің әйелі және суретші болу арасындағы қайшылықты көрсетеді, бір өлшемді кейіпкерлері бар консервативті туынды болды. Роман Американың жетекші газеттерінде жарияланса да, олардың жұмыстың қарапайымдылығына сын-ескертпелері бірауыздан болды. Оның "Оның Корольдік Салтанаты Әйел және оның Махаббат Королі Купидон" (1901), "Біздің арамызда: Өмірдің кішкентай мәселелері" (1902) және "Әйелдер еліндегі саяхаттар" (1903) кітаптары көбінесе оның лекцияларының қайта өңделген нұсқалары болып табылады, әйелдер, махаббат және неке туралы көптеген тривиальды анекдоттар мен афоризмдерді қамтиды. Ұлттық мінездің стереотиптік бейнелеріне ұқсас, О'Релл гендерлік қатынастардың дайын клишелерін ұсынды. О'Релл АҚШ-та лекция оқуын жалғастырды, бірақ 1900 жылғы туры ауыр асқазан ауруына байланысты қысқартылды. Оның келесі Америка сапары бір жарым жылдан кейін Нью-Йоркте өткен аппендицит операциясымен аяқталды. Осы уақытта ол Бродвейдің жас актрисасы Беатрис Грешеммен қарым-қатынас бастады, ол онымен бірге тұруға көшті. 1902 жылдың сәуір айында АҚШ-тағы соңғы лекциялық турынан оралғаннан кейін О'Релл Парижге қоныстанды және New York Journal тілшісі қызметін жалғастырды. Ол 1903 жылдың 24 мамырында 56 жасында 16-шы округтегі үйінде қайтыс болды. Оның өлімі туралы Американың ірі газеттерінде кеңінен хабарланды, бірақ Париж газеттерінің бәрі осы жаңалықты жариялаған жоқ.

Макс О'Реллдің маңызы

Макс О'Реллге деген қызығушылық тез басылды: «Between Ourselves» француз тіліндегі нұсқасынан басқа, оның қайтысынан кейін көптеген еңбектері қайта басылған жоқ. Бірақ оның өміріндегі сату көрсеткіштері мен аудиториясының саны, сондай-ақ оның іс-әрекеттерінің ауқымы оның кеңінен танылғанын және оның пікірлері ғасыр соңындағы Батыс қоғамында ескерілгенін көрсетеді. Ол кітаптарын көптеген елде жүздеген мың оқырманға сатқан және өмірі бойында 2600-ге жуық лекция оқыған, сол арқылы өз көзқарастарын кеңінен таратуға мүмкіндік алды. Америкалық және британдық тыңшылар үшін О'Релл француз мәдениетінің барлық жақтарына қатысты ақпарат көзі болды және ол саяси, әлеуметтік және мәдени мәселелер жөніндегі қоғамдық пікір қалыптасуына ықпал етуге көп күш жұмсады. Ол гендерлік рөлдерді зерттеумен айналысатын мәдени тарихшылар үшін ерекше қызығушылық тудырады.