Кіріспе

Француз революциялық кезеңінің француз саяси агитаторы және журналисі Франсуа Ноэль Бабеф (François Noël Babeuf; 23 қараша 1760 – 8 Prarial, V жыл [27 мамыр 1797]), сондай-ақ Гракх Бабеф деп те белгілі, француз прото-коммунисі, революционер және француз революциялық кезеңінің журналисі. Оның Le tribun du peuple (Халық трибунасы) газеті кедейлерді қорғау және Франция үкіметінің Директориясына қарсы халықтық көтеріліске шақырумен танымал болды. Ол демократия мен жеке меншіктің жойылуының жетекші жақтаушысы болды. Ол радикалды жауларына қатаң шаралар қолданған биліктің наразылығын туғызды. Якобин достарының оны құтқаруға жасаған тырыстарына қарамастан, Бабеф Теңдердің Қастандығына қатысқандығы үшін жазаланды. "Гракх" деген лақап аты оны ежелгі Римде халық трибундары болған Гракк ағайындыларымен байланыстырды. Анархист, коммунист және социалист терминдері Бабефтің өмірінде кеңінен қолданылмаса да, кейінгі ғалымдар оның идеяларын сипаттау үшін оларды пайдаланды. Коммунизм терминін алғаш рет ағылшын тілінде Джон Гудвин Бармби "Бабефтің шәкірттері" деп атаған адамдармен әңгімелескенде қолданды. Оны "Бірінші революциялық коммунист" деп атаған. Бабеф өзінің саяси философиясы туралы былай деп жазды: "Қоғам басқалардан байығу, данарақ болу немесе күштірек болуға ұмтылуды мүлдем жоятындай етіп құрылуы керек". Бабеф "Теңдер манифесінде" былай деп жазды: "Француз революциясы – тек келесі, одан да үлкен, салтанатты және соңғы революцияның белгісі ғана".

Ерте өмір

Бабеуф Сент-Квентин қаласына жақын Сент-Никазеде дүниеге келді. Оның әкесі Клод Бабеуф 1738 жылы француз корольдік армиясынан Австрия императорлық армиясына дезертирлік жасап, майор шеніне дейін көтерілгені хабарланды. 1755 жылы кешірім алып, Францияға оралды, бірақ көп ұзамай кедейлікке түсіп, отбасын күтіну үшін уақытша жұмыс істеуге мәжбүр болды. Бабеуфтің жас кезінде бастан өткерген ауырлықтары оның саяси көзқарастарының қалыптасуына әсер етті. Әкесі оған қарапайым білім берді, бірақ революция басталарға дейін ол үй шаруасының қызметшісі болды, ал 1785 жылдан бастап ақсүйектер мен дін қызметкерлеріне шаруаларға қатысты феодалдық құқықтарын қорғауда көмектесті. Феодалдық аристократияны тастап кеткені үшін айыпталып, ол кейін "Француз революциясының нұры" оны "анасы – феодалдық жүйе" дегенді "жүз басы бар гидра" ретінде көруге жеткізді деді.

Революциялық іс-әрекеттер

Революция басталған кезде Бабеуф Ройде жер өлшеушінің жұмысында болды. 1780 жылы әкесі қайтыс болғандықтан, ол әйелі мен екі баласын, сондай-ақ анасын, бауырларын және қарындастарын асырауға міндетті болды. Ол өнімді жазушы еді, оның болашақ социализмінің белгілері 1787 жылдың 21 наурызындағы хатында көрінеді, бұл хат негізінен әдебиет туралы жазылған хаттардың бірі және Аррас академиясының хатшысына жолданған. 1789 жылы ол Рой билігіндегі сайлаушылардың шағынының бірінші бабын жасады, онда феодалдық құқықтарды жою талап етілді. 1789 жылдың шілдесінен қазан айына дейін ол Парижде тұрып, өзінің алғашқы еңбегін басып шығаруды қадағалады: Cadastre perpetuel, dedié a l'assemblée nationale, l'an 1789 et le premier de la liberté française ("Ұлттық кадастр немесе жер тізімі, Ұлттық жиналысқа арналған, 1789 жыл және француз азадығының бастауы"), ол 1789 жылы жазылып, 1790 жылы жарық көрді. Сол жылы ол феодалдық жәрдем және габельге (тұз салығына) қарсы памфлет жариялады, осы үшін ол айыпталып, тұтқындалды, бірақ уақытша босатылды.

Саяси жазбалары мен түрмеге қамау

Қазан айында Ройге оралғаннан кейін ол 40 саны болатын саяси журнал – «Корреспондент Пикарды» құрды. Бабеуф журналын прогрессивті салық салу жүйесін қолдау үшін пайдаланды және 1791 жылғы Заң шығарушы Ассамблея сайлауына қатысты жоспарланған «есептеу сайлау құқығын» сынады, онда азаматтардың дауыстары олардың әлеуметтік статусына байланысты салмақталған болар еді. Саяси қызметі үшін ол 1790 жылдың 19 мамырында тұтқындалды, бірақ шілдеде Жан-Поль Мараттың ұлттық деңгейдегі ықпалы арқасында Федерация мерекесіне дейін босатылды. Қарашада Бабеуф Рой муниципалитетіне сайланды, бірақ кейіннен қызметтен шеттетілді. 1791 жылдың наурыз айында Бабеуф қаладағы мемлекеттік мүлікті (мемлекеттік жерлер) зерттеу комиссары болып тағайындалды, ал 1792 жылдың қыркүйегінде Сомма департаменттерінің бас кеңесіне сайланды. Бас әкімші және кейін Конвент депутаты Андре Дюмонмен араздасу Бабеуфты Мондидье округінің әкімшісі лауазымына ауысуға мәжбүр етті. Онда ол мемлекеттік жерді беру туралы келісімде есімді өзгерту арқылы жасалған әрекеті үшін алаяқтыққа қатысты айыпталды. Қателік, мүмкін, салдарынан туындаған, бірақ Сомма судьяларының бейтараптығына сенімсіздікпен, ол Парижге қашып кетті және 1793 жылдың 23 тамызында жиырма жылға бас бостандығынан айырылды. Осы уақытта ол Париж коммунасының азық-түлік комитетінің (comité des subsistances) хатшысы болып тағайындалды. Амиен судьялары оны тұтқындауға ордермен іздеді, ол II жылдың Брумер айында (1793) орындалды. Кассациялық сот формальды бұзушылықтарға байланысты үкімді жойды және Бабеуфты жаңа сотқа Эна трибуналына жіберді, ол оны 1794 жылдың 18 шілдесінде, Термидор реакциясынан бірнеше күн бұрын ақтады. Бабеуф Парижге оралды және 1794 жылдың 3 қыркүйегінде «Journal de la Liberté de la Presse» журналының бірінші санын жариялады, атауы 1794 жылдың 5 қазанында «Le Tribun du Peuple» деп өзгертілді. Максимилиан Робеспьердің 1794 жылдың 28 шілдедегі өлімі Террор билігін аяқтап, Ақ Террорды бастады. Бабеуф – енді өзін Гракх Бабеуф деп атады – құлаған Террор саясаткерлерін қорғады, мақсаты «де-факто» теңдікке қол жеткізу болды, тек «жариялау арқылы» емес. Бірақ Террор туралы ол: «Мен олардың жүйесінің осы нақты тұсына қарсымын» деді. Бабеуф Термидорлық реакцияның көшбасшыларына және социалистік тұрғыдан Революцияның экономикалық нәтижелеріне шабуыл жасады. Ол сонымен қатар әйелдерді саяси клубтарға қосуды ұсынды. Бұл көзқарас тіпті Якобин клубында да аз қолдау тапты, және қазан айында Бабеуф Араста тұтқындалды. Мұнда оған саяси тұтқындар, әсіресе Филипп Буонарроти, Симон Дюплей және Рене Франсуа Лебуа, «Journal de l'Égalité» журналының редакторы, сондай-ақ Жан-Поль Мараттың дәстүрін жалғастырған Леклердің «L'Ami du peuple» газетінің редакторы әсер етті. Бабеуф түрмеден революцияның бекем жақтаушысы ретінде шықты және өзінің «Трибунының» 33-ші санында толық жариялаған жобасының 1793 жылғы Конституцияны қайта орнату арқылы ғана жүзеге асуы мүмкін екеніне сенімді болды. Бұл Конституция жалпы еркек сайлау құқығы бойынша ұлттық референдум арқылы бекітілген, бірақ ешқашан іске асырылмаған. 1795 жылдың ақпан айында Бабеуф қайтадан тұтқындалды, ал «Tribun du peuple» газеті «Золотая молодежь» («Алтын жастық») тобының қолымен «Театр де Бержер» театрында салтанатты түрде өртелді. Бабеуф басқа агитаторлар сияқты ұмытылған болар еді, егер ассинаттардың құнының төмендеуінен туындаған қорқынышты экономикалық жағдайлар болмағанда.

Теңдіктер құдайымы

Директорияның экономикалық дағдарысты шешу әрекеттері Бабефке тарихи маңыздылық сыйлады. Жаңа үкімет Францияның барлық аймақтары есебінен Парижге тиесілі пайданы жоюды көздеді. Осы мақсатта, үкімет 1796 жылғы 20 ақпанда нан мен еттің номиналды бағада сатуын тоқтатуды жоспарлады. Бұл жаңалық кеңінен алаңдатуға себеп болды. Жұмысшылар, жүйеге тартылған пролетариаттың көп бөлігі, сондай-ақ рентьелер мен мемлекеттік қызметкерлер, олардың табысы үкімет белгілеген ассинаттармен төленгендіктен, аштыққа ұшырады деп қорқып, қалды. Үкімет наразылыққа көніп, мұқтаждарды топтарға бөліп, мәселені жеңілдетуге тырысты, бірақ бұл алаңдаушылықты және наразылықты күшейтті. Басқан мұң Бабефтің қалыптасқан тәртіпке жасаған шабуылдарына мән берді және оған құлақ асуға мүмкіндік берді. Ол «Теңдер қоғамы» (Societé des égaux) деп аталатын шағын жақтастар тобын біріктірді, ол жақын арада Пантеонда жиналатын Якобин клубының қалдықтарымен бірікті. 1795 жылдың қарашасында полиция Бабефтің «көтеріліс, бүлік және 1793 жылғы Конституцияны» ашық түрде уағыздап жүргенін хабарлады. Топқа «Егемендік манифесті» (Le Manifeste des Egaux) авторы және Бабефтің жақтасы Сильвен Марешаль ықпал етті. Бір кезде үкімет Бабефтің іс-әрекетін бақылап, оны жалғыз қалдырды. Директория солшыл агитациядан пайда тапты, себебі ол Директорияны құлатуға бағытталған роялистік қозғалыстарға қарсы тұрды. Көптеген жұмысшылар, тіпті радикалды көзқарастағылар да, Бабефтің қатыгездігінен жиренді; полиция оның агитациясы үкіметке қолдауды арттырғанын хабарлады. Якобин клубы Бабеф пен Лебуады «мойын кесушілер» (égorgeurs) деп есептеп, қабылдамады. Дегенмен, экономикалық дағдарыс Бабефтің беделін арттырды. Наполеон Бонапарт 1796 жылғы 27 ақпанда Пантеон клубын жапқаннан кейін Бабеф белсенділігін күшейтті. Вентёз және Жерминаль (қыстың соңы мен көктемнің басы) айларында Лаланд деген псевдониммен, «Отан сарбазы» (soldat de la patrie) ретінде Бабеф «Халықтың тыңшысы немесе жиырма бес миллион қанаушының қорғаушысы» (Eclaireur du Peuple, ou le Défenseur de Vingt Cinq Millions d'Opprimés) газетін шығарды, ол Париж көшелерінде жасырын түрде топтан топқа таратылды. Сонымен қатар, Бабефтің «Tribun» журналының 40-шы саны қыркүйектегі қырғынды ұйымдастырушыларды «өзінің еліне үлкен қызмет еткендер» деп мақтап, үлкен сенсация туғызды және «үкіметті жою үшін толыққанды «2 қыркүйек» қажет» екенін жариялады, себебі ол «аштықтан өлтірушілер, қан сорғыштар, тирандар, дарға асушылар, алаяқтар мен қуақыштардан» тұрды. Барлық топтар арасындағы қиындықтар жалғасты. Наурыз айында Директория ассинаттарды жаңа мандаттармен алмастыруға тырысты, бұл үміттерді оятып, бірақ олар көп ұзамай күңкіреп қалды. Ұлттық банкроттық жарияланды деген қауесет мыңдаған жұмысшының Бабефтің идеяларына қосылуына себеп болды. 1796 жылғы 4 сәуірде үкімет 500 мың париждіктің көмекке мұқтаж екендігі туралы есеп алды. 11 сәуірден бастап Париж «Бабефтің ілімін талдау» (Analyse de la Doctrine de Baboeuf) тақырыбындағы плакаттармен жабылды, «Tribun du Peuple» газеті «Табиғат әр адамға барлық мүлікте тең үлес пайдалану құқығын берді» деген сөйлеммен басталды және 1793 жылғы Конституцияны қалпына келтіруге шақырды.

Тұтқындау және өлтіру

Бабеуфтың "Аштықтан өлу, суықтан өлу" (Mourant de faim, mourant de froid) әні, танымал әуенге салып, кафелерде зор қошаметпен орындала бастады. Гренель лагеріндегі француз революциялық армиясының наразы әскерлері үкіметке қарсы көтеріліске қатысуға дайын екендігі туралы хабарлар тарады. Орталық бюро өз агенттері арқылы (әсіресе Бабеуфтың қоғамына қабылданған экс-капитан Жорж Гризель) құпия жоспарлар туралы мәлімет жинады. Директория әрекет ету уақыты жеткенін ойлады. 10 мамырда Бабеуф, Тиссо деген лақап атымен тұтқындалды. Оның көптеген серіктестерін Лазар Карноның бұйрығымен полиция ұстады: олардың ішінде Аугустин Александр Дарте және Филипп Буонарроти, Ұлттық конвенцияның бұрынғы мүшелері, Роберт Линде, Жан Пьер Андре Амар, Марк Гийом Алексис Вадье және Жан Батист Друэ болды. Друэ, Людовик XVI-ны Вареньге қашуы кезінде ұстаған Сент-Менехольд пошта басшысы ретінде танымал еді және қазір Директорияның Бес жүздік кеңесінің мүшесі болатын. Үкімет тарапынан жүргізілген шаралар өте тиімді болды. "Трибун" газетінің соңғы саны 24 сәуірде жарық көрді, бірақ Рене Франсуа Лебои "Л'Ами ду Плюпль" басылымында әскерлерді көтеріліске шақыруға тырысты, соның салдарынан әскери төңкеріс туралы әңгімелер тарады. Бабеуф пен оның серіктері Вендомда жаңадан құрылған жоғары сотта сотталуға тиіс болды. Тұтқындар Фруктидордың 10 және 11 күндері (1796 жылдың 27 және 28 тамызы) Парижден шығарылғанда, оларды босату мақсатымен көтеріліс ұйымдастыруға әрекет жасалды, бірақ ол оңай таратылды. 1796 жылдың 7 қыркүйегінде 500 немесе 600 якобинец Гренельдегі әскерлерді оятуға тырысты, бірақ олар да сәттілікке жете алмады. Сот 1797 жылдың 20 ақпанында Вендомда басталды. Конспирацияға бірнеше адам қатысқанмен, үкімет Бабеуфты оның жетекшісі ретінде көрсетті. 7 Прайриалда (26 мамыр 1797) Бабеуф пен Дарте өлім жазасына кесілді; тұтқындардың бір бөлігі, Буонарроти сияқты, жер аударылды; ал қалғандары, Вадье және оның әріптестері ақталды. Пауль Баррасқа сәйкес, Друэ Директорияның көмегімен қашып кетті. Бабеуф пен Дарте келесі күні Вендомда, 8 Прайриалда (1797 жылдың 27 мамыры) апелляциясыз гильотинаға алынды. Бабеуфтың денесі Луар-э-Шердегі Вандомның ескі зиратындағы Гран-Фобургтегі жаппай қабірге жерленді.