Кіріспе

XIX ғасырдағы француз тілінің сөздік жазушысы және философы Эмиль Максимилиан Пол Литре (Émile Maximilien Paul Littré; 1 ақпан 1801 – 2 маусым 1881) – француз сөздік жазушысы, франкмасон және философ, ең белгілісі – «Француз тілінің сөздігі» (le Littré) деп аталатын еңкені.

Өмірбаян

Литтре Парижде дүниеге келді. Оның әкесі Мишель Франсуа Литтре, француз флотындағы мергенші, кейіннен әскери-теңіз артиллериясының сержанты болды, ол сол кездегі революциялық идеяларға терең бой алдырды. Салық жинаушы болып жұмыс істеген соң, ол өзі сияқты еркін ойлаушы Софи Йоханноға үйленді және ұлы Эмильдің біліміне арнады. Бала Луи Ле Гранд лицейіне жіберілді, онда Луи Хашетт пен Эжен Бернуф оның достары болды. Лицейдегі оқуын аяқтағаннан кейін ол қандай мамандықты таңдауға болатынын шеше алмады, алайда ағылшын және неміс тілдерін, классикалық және санскрит әдебиетін, филологияны меңгеруге кірісті. 1822 жылы медицинаны оқуға бел буды. Ол барлық емтихандарды уақытында тапсырып, 1827 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін анасын қаражатсыз қалдырып, дәрігер дәрежесін алу үшін тек диссертациясын дайындады. Медицинаға деген қызығушылығына қарамастан, ол бірден дәрежесін тастап, Пьер Рэйердің дәрістеріне қатысқанда, өмір сүру үшін латын және грек тілдерін оқытуды бастады. Ол 1830 жылғы шілде революциясы кезінде популистердің сарбазы болып қызмет етті және Карл X-ке Рамбуйеге ерген Ұлттық гвардияның бір мүшесі болды. 1831 жылы ол "Le National" басылымының редакторы Арман Каррелмен танысты, ол оған ағылшын және неміс газеттерінен үзінділер оқуды тапсырды. Кездейсоқ, 1835 жылы Каррел Литтренің жазушы ретінде шеберлігін байқады және сол кезден бастап ол журналға үнемі үлес қосады, ақырында оның директоры болды. 1836 жылы Литтре "Revue des deux mondes" журналына түрлі тақырыптар бойынша мақалалар жаза бастады, ал 1837 жылы үйленді. 1839 жылы Гиппократтың толық еңбектерінің бірінші томы басылып шықты. Бұл жұмыстың ерекше сапасына байланысты ол сол жылы Académie des Inscriptions et Belles Lettres-ке сайланды. Ол Огюст Конттың еңбектерін оқып, өзі айтқандай, "өмірінің басты нүктесін" анықтады. Осы уақыттан бастап позитивизмнің әсері оның жеке өміріне әсер етті, ал одан да маңыздысы, ол позитивизмге әсер етті, осы философиядан алғаннан гөрі осы философияға көп нәрсе берді. Көп ұзамай ол Конттың досы болды және оның идеяларын позитивистік философияға қатысты көптеген еңбектерінде танымал етті. Ол Гиппократтың жазбаларының аудармасын жалғастырып, 1862 жылға дейін аяқтамады, сондай-ақ Плинийдің "Табиғат тарихы" еңбегінің ұқсас басылымын шығарды. 1844 жылдан кейін ол Фауриелдің орнын алды. Ол "Францияның әдеби тарихы" атты кітапты шығару жөніндегі комитетке кірді. Литтре өзінің үлкен "Француз тілі сөздігі" еңбегін 1844 жылы бастады, ол отыз жылдан кейін ғана аяқталды. Ол 1848 жылғы шілдедегі революцияға және 1849 жылғы маусымдағы экстремистік Республика партиясын қуғындауға қатысты. Осы кезеңде "Национал" журналына жазған очерктері жинақталып, 1852 жылы "Сақтану, революция және позитивизм" деген атпен жарық көрді. Алайда, ұстазының өмірінің соңғы жылдары ол досы мен ұстазының барлық догмаларын немесе мистикалық ойларын толықтай қабылдай алмайтынын түсіне бастады. Ол өзінің пікірлер арасындағы айырмашылықтарды жасырды, және Конт өзінің шәкірті одан да үлкен екенін мойындамады, өйткені ол өзінің шебері Анри де Сент-Симоннан да үлкен болды. 1858 жылы Конт қайтыс болғаннан кейін, Литтре қожайынын алшақтатудан қорқып, бас тартты. Ол өзінің жеке идеяларын 1859 жылы "Позитивті философияның сөздері" атты еңбегінде жариялады. Төрт жылдан кейін ол үлкен ұзындықтағы еңбегінде Август Конт және позитивті философияны жариялады, ол Конттың идеяларының шығу тегін Турго, Кант және Сент-Симон арқылы табады. Бұл шығармада Конттың өмірі, философиялық әдісі, еңбектерінің мәні мен нәтижесіне сіңірген зор еңбегі мақталып, оның өзі одан қай жағынан ерекшеленетінін көрсетеді. Ол Конттың философиясын, оның қоғам туралы ұлы заңдарын және оның философиялық әдісін толықтай мақұлдады, ол шын мәнінде Джон Стюарт Миллге қарсы қызу қорғады. Алайда ол позитивистік философияға сенсе де, "адамзаттық дінге" сенбейді. 1863 жылы Гиппократ пен Плинийдің аудармаларын аяқтаған соң, ол өзінің француз сөздігін жасауға бел буды. Ол Француз академиясына шақырылды, бірақ оны қабылдамады, өйткені ол өзін француз материалистерінің басшысы ретінде айыптаған Орлеан епискобы Феликс Дюпанлуппен байланыста болғысы келмеді. Осы уақытта ол Грегуар Вирубоффпен бірге қазіргі позитивистердің көзқарастарын білдіретін "La Revue de philosophie positive" журналын бастады. Осылайша, Екінші империяны құлату оқиғалары оны саясатқа шақырғанға дейін оның өмірі әдеби шығармашылыққа толы болды. Ол Париж қоршауының қиындықтарын көтере алмаймын деп ойлап, отбасымен бірге Бретаньға кетті. Ол Гамбеттадан Бордоға тарих сабақтарын оқуға шақырылды, содан кейін Версальге Сенатқа орын алу үшін келді, ол Сена департаменті тарапынан сайланды. 1871 жылдың желтоқсанында ол Msgr. Дюпанлуптың жаңадан қарсылығына қарамастан, Француз академиясының мүшесі болып сайланды, ол оны қабылдаудан бас тартқандықтан өзінің орнынан бас тартты. Литтрдің "Француз тілінің сөздігі" 1873 жылы шамамен 30 жылдық жұмыстан кейін аяқталды. Дайын материал 415,636 парақтан тұрды, мыңнан бірге жиналған бумалар Литтрдің Мениль-ле-Руайдағы үйінің жертөлесін толтырған сегіз ақ ағаш жәшіктерге салынды. Бұл еңбек француз тіліне қатысты анықтамалық және қолдану сипаттамаларын берді. Ол Hachette басылымынан шыққанда, сол кезде француз тілінің ең үлкен лексикографиялық еңбегі болды. 1874 жылы Литтре Үшінші Республиканың өмір бойына сенаторы болып сайланды. Осы жылдардағы оның ең танымал жазбалары - Орлеанистер мен Легитимистердің Республикаға қарсы құрылтайын сынайтын және ашып көрсететін саяси мақалалары; оның көптеген ескі мақалалары мен кітаптарының қайта басылымдары, соның ішінде 1852 жылғы "Сақтану, революция және позитивизм" (ол оны сөзсіз қайта басып шығарды, сондағы көптеген Комтистік доктриналардан формалды түрде бас тартты); және "Соңғы рет" атты кішкентай трактат, онда ол материализм философиясына деген өз сенімін сақтайды. 1875 жылы ол La Clémente Amitié (Grand Orient de France) масондық ложасына мүшелікке өтініш берді. 1000 масонның алдында жоғары күшке сенетіні туралы сұраққа ол:

Литтрдің өмірі аяқталар кезде оның әйелі мен қызы, әрдайым шын ниетпен католик болған, оны өз дініне көндіруге тырысты. Ол әйгілі теолог әке Луи Мильерио және Église Saint Augustin шіркеуінің танымал ділдары әке Анри Ювелинмен ұзақ пікірталас жүргізді, олар оның өліміне қатты қайғырды. Литтр өліміне жақын болғанда, ол дінге өтті, аббаттың шақыруымен крещение алды және оның жаназасы Рим католик шіркеуінің рәсімдерімен өткізілді. Литтр Париждің Монпарнасс зиратында жерленген.