Кіріспе

Югославиялық коммунистік саясаткер, футболшы Александар Ранкович Лека (әскери лақабы Марко; 28 қараша 1909 – 19 тамыз 1983) – серб және югославиялық коммунистік саясаткер, Югославиядағы Иосип Броз Тито мен Эдвард Кардельден кейін үшінші ең ықпалды адам деп есептеледі. Ранкович орталықтандырылған Югославияны жақтады және серб халқының мүдделеріне қарсы деп санайтын тарапын жоққа шығарды. Ол сербтердің Сербияның Косово социалистік автономиялық провинциясының номенклатурасындағы беделді өкілдері болуын қамтамасыз етті. Ранковичтің Сербиядағы танымалдылығы 1983 жылғы қоштасу рәсімінде анық байқалды, онда көптеген адамдар қатысты. Көптегендер Ранковичті сербтің "ұлттық" көшбасшысы деп санайды. Ранковичтің саясаты Слободан Милошевичтің саясатының бастауы ретінде қарастырылады.

Соғыс аралығындағы Югославия

1928 жылы сол кездегі заңсыз Коммунистік партияға мүше болғаннан кейін Ранкович Сербия Коммунистік жастарының хатшысы болып тағайындалды. 6 қаңтар диктатурасына қарамастан, топ Белград пен Земунда таратылатын саяси үнқағаздарды шығаруды жалғастырды. Полиция шабуылы кезінде басқа белсенділердің бірі тұтқындалып, қалған мүшелердің кім екенін жазды. Ранкович 1929 жылдың мамырында Мемлекетті қорғау жөніндегі Ұлттық сот алдында сотталып, нәтижесінде 6 жылға бас бостандығынан айырылды. Сремска Митровица мен Лепоглава түрмелерінде отырған кезінде ол жас тұтқындарға марксизм мен ленинизмді насихаттаумен айналысып, саяси тұтқындардың тұру жағдайларын жақсарту үшін күресті. Түрмеден босатылғаннан кейін ол Анджа Йовановичпен танысып, көп ұзамай олар үйленді. Әскери міндетін өтегеннен кейін, 1937 жылдың қаңтар айында олар Белградқа көшіп келді. Осы кезеңде Сербия Коммунистер лигасының мүшесі ретінде жұмыс істегенде, ол Тито тарапынан хатшылыққа тағайындалды және 1941 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті. Белградта жасырын өмір сүрген кезде ол бұрынғы "Лека" есімін "Марко" деп өзгертті. 1940 жылдың қазан айында Ранкович Загребте өткен КПЖ-ның V жер конференциясына қатысты.

Коммунистік Югославия

Ранкович 1940 жылдан бастап Политбюро мүшесі болды. Югославияны Оккупациялық әскерлер басып алған кезде Ранкович Хорватия Коммунистік партиясының Орталық комитетінің хатшысы қызметін атқарды. 1941 жылдың сәуірінде Белградты басып алғаннан кейін Югославия Коммунистік партиясының Орталық комитетіне келген бірінші мүше Ранкович болды. Ранковичке Тито Сербия Коммунистік партиясының мүшелерінің Белградты қалдырып, Сербияның ауылдық аймағына неліктен кеткенін анықтауды тапсырды және оларды Белградқа оралуға шақырды. Бұл бұйрыққа Василий Буханы қоспағанда, Белградтағы барлық 250 коммунист бағынды. 1941 жылы Ранковичті неміс гестапосы қолға түсіріп, азаптады, бірақ кейін Югослав партизандарының батыл шабуылы арқасында құтқарылды. Соғыс жылдары оның әйелі мен анасы гестапо тарапынан өлтірілді. Ранкович соғыс бойы Жоғарғы штабта қызмет етті. Екінші дүниежүзілік соғысындағы қызметтері үшін "Халық қаһарманы" атағымен марапатталды. 1944 жылдың мамыр айында Ранкович Партизанның қауіпсіздік органы – ОЗНА-ны құрды. Соғыстан кейін ол ішкі істер министрі және ОЗНА-ның орнын бастан аяқ алмастырған әскери барлау агенттігі УДБА-ның басшысы болды.

Косовоның Социалистік автономиялық провинциясы

1948 жылға дейін Югославияның барлық аймағында сақталған төтенше жағдай Косово аймағында 1960 жылдардың ортасына дейін жалғасты. Косово албандары Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Югославия үкіметінің қайта орнатуына қарсылық көрсеткендіктен, оларға қатысты қатаң шаралар қолданылды. Югославия мен КСРО арасындағы қарым-қатынастың үзілуінен (1948) кейін, жергілікті албандар мемлекет тарапынан КСРО-ға жақын Албаниямен байланысы бар адамдар деп саналды, нәтижесінде Косово Ранкович басқаратын құпия қызмет пен полиция күштерінің назарында болды. Түркия Ранковичтің басшылығымен Косовоны Тито мен Түркия Сыртқы істер министрі Мехмет Фуат Кёпрүлү арасында 1953 жылы жасалған "Джентльмендік келісімді" іске асыратын тұлға ретінде қарастырды, бұл келісім албандардың Анатолияға көшіп кетуіне ынталандырды. Уақыт өте келе, Ранковичке қарсы айғақтар жиналды. Ранкович басқаратын құпия полиция күштері коммунистік жетекшілердің жеке ақпаратын пайдаланып, оларды шантажға алуға тырысқандығы туралы хабарлар тарады. Ранкович коммунистік партиядан (СКЖ) шығарылып, қоғамдық қызметтен шеттетілді, ал аймақты қорғауға бағытталған патриоттық әрекеттері жоққа шығарылды. Ранковичтен кейін үкіметтің орталықтандырылмауы және республикалардың өкілеттіктерін кеңейту реформалары жүзеге асырылды, сондай-ақ Тито мұсылмандардың және олардың ұлттық ерекшеліктерінің танылуын қажет деп мәлімдеді. Коммунистік партиядағы серб ұлтшылдары Титоға Ранковичті қызметтен шеттету серб халқына жасалған өтелмассіз құлық екенін ескертті, өйткені ол Сербияның өкілі саналды. Ранкович өмірінің соңына дейін жасырын өмір сүрді.

Өлім

Ранкович Дубровникке зейнетке шықты, ол 1983 жылғы 19 тамызда екінші рет жүрек талмасынан қайтыс болды. Титоның ұлттық дағдарыстың сезімдерін шектеу саясатын сақтай отырып, мемлекеттік билік пен БАҚ наразылық петициясының талаптарын елеусіз қалдыруға және жерлеуге қатысты ұлтшылдық көріністерді азайтуға тырысты. Билік өкілдері жерлеу рәсімінде болған оқиғаларға таң қалды, себебі олар халықтың екі он жыл бойы толыққанды ақпараттық және саяси оқшаулықта болған адамды ұмытып кеткенін күткен. Осылайша көптеп жиналу арқылы халық үкіметке осы мәселедегі өз пікірін, сондай-ақ 1966 жылдан бері Ранковичтің айналасындағы барлық айыптаулар, оқшаулану және үнсіздік туралы не ойлайтынын көрсетті. Дегенмен, билік жылдар бойы Ранковичтің Титоның немесе басқа да әлемдік лидерлердің қасында тұрған суреттерін жариялауға рұқсат бермеді. Оның естеліктері де көп жыл бойы басылмай келді. Косово албандары үшін Ранкович – қайғы-қасірет пен азапты бейнелейтін символға айналды, олар оны оларға жасалған жағымсыз әрекеттермен байланыстырды.