Владко Велебит: Саяхатшы, дипломат және әскери қайраткер өмірі
Vladimir Velebit
Владко Велебит (1907-2004) – Югослав саяхатшы, дипломат, генерал. Екінші дүниежүзілік соғыстағы рөлі, Римдегі елшілік қызметі, БҰҰ-дағы жұмысы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Владимир "Влатко" Велебит, PhD (19 тамыз 1907 – 29 тамыз 2004) – Югославия саясаткері, дипломат және әскери қайраткер, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде генерал-майор шеніне дейін көтерілген. Заңгер мамандығы бойынша, соғыстан кейін дипломат және тарихшы болды. Соғыстан кейінгі маңызды қызметтерінің арасында Югославияның Римдегі елшісі, сондай-ақ Сент-Джеймс сарайындағы (Court of St. James's) және Әлемдік банктегі қызметтері бар. Бұған қоса, ол Югославия Сыртқы сауда министрінің орынбасары және 1960 жылдан 1967 жылға дейін БҰҰ Еуропалық экономикалық комиссиясының (UNECE) атқарушы хатшысы болды.
Vladimir "Vlatko" Velebit, PhD (19 August 1907 – 29 August 2004) was a Yugoslav politician, diplomat and military leader who rose the rank of Major General during World War II. A lawyer by profession, after the war he became a diplomat and historian. Among his notable post World War II appointments were the Yugoslav Ambassador to Rome as well as the Court of St. James's and World Bank. Additionally, he was Yugoslav Deputy Minister of Foreign Trade, and UNECE Executive Secretary from 1960 to 1967.
Ерте өмір және білім
Австрияның Задар қаласында туған Владимирдің отбасында серб әкесі Любомир Велебит пен словен-хорват анасы Ольга Шеме болды. Оның әкесі Любомир Австро-Венгрия армиясының офицері болды, Бірінші дүниежүзілік соғыста Ресей майданында күресті, кейіннен Корольдік Югославия армиясында бригадир-генерал атанды. Владимирдің әкесінің атасы Душан Велебит Австрия армиясының генералы болған, ол тағы бір австриялық генерал Адольф Марно фон Эйхенхорсттың қызы Элизабет Марно фон Эйхенхорстқа үйленді. Владимирдің арғы атасы Ильича Велебит те австриялық армияда офицер болған. Оның ер адамдардан тараған ата-бабалары Бания аймағындағы Петринья маңындағы Горня Пастуша ауылынан шыққан сербтер еді, бұл аймақ Австрия құрған Әскери Шекараның бір бөлігі болған. Олар Австрия армиясына қабылданып, соңында жоғары шендерге жетті. Велебит өзінің ресми білімін Тимишоарада неміс тілінде бастады. Оның отбасы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін қаладан шығып, әкесі Ресейде австро-венгрлер үшін соғысқанда Триестке кетті. Жас Владимир көп ұзамай тағы да Венаға көшірілді, онда француз тілінде сабақ беретін жеке мектепке оқуға түсті. 1918 жылы соғыс аяқталғаннан және Австрия-Мажарстан толық ыдырағаннан кейін отбасы Загребке көшіп барды, ол қазір жаңадан құрылған Сербтер, хорваттар және словендер патшалығының бір бөлігі болды. Осы кезде 11 жасар Владимир серб-хорват тілінде өте аз сөйлейтін, сондықтан мектепте қарым-қатынас жасау үшін көп оқуға мәжбүр болды. Әкесінің (қазіргі Корольдік Югославия армиясында) жұмысының нәтижесінде отбасы Чаковецке, кейін Вараждинге көшіп барды, және Владимир 1925 жылы орта мектепті осы жерде бітірді. Ол Загреб университетінің заң факультетінде оқуын бастады, содан кейін мамандану үшін Парижге барып, 1931 жылы Загребке оралып бітірді. Ол 1933 жылы сол университеттен екі жылдан кейін докторлық диссертациясын қорғады.
Born in Zadar, Austria Hungary to Serbian father Ljubomir Velebit and Slovenian Croatian mother Olga Šeme, Vladimir's family had a long military tradition. His father Ljubomir was an officer in the Austro Hungarian Army, fighting on the Russian front during World War I and later becoming brigadier general in the Royal Yugoslav Army, while Vladimir's paternal grandfather Dušan Velebit was a general in the Austrian Army who married Elisabeth Marno von Eichenhorst, daughter of another Austrian general Adolf Marno von Eichenhorst. Even Vladimir's great grandfather Ilija Velebit was an officer in the Austrian army. His male ancestors were Serbs originating from the village of Gornja Pastuša near Petrinja in the Banija region that was part of the Austrian created Military Frontier. They were recruited into the Austrian army, eventually achieving high ranks. Velebit began his formal education in Timișoara in German language. His family left the city just after the outbreak of World War I and went to Trieste while his father was off in Russia fighting for the Austro Hungarians. Young Vladimir was soon moved again, this time to Vienna where he got enrolled in a private school that held classes in French language. Following the end of the war in 1918 and the final break up of Austria Hungary, the family moved to Zagreb which was now part of the newly created Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes. At this point, 11 year old Vladimir spoke very little Serbo Croatian and had to study hard to be able to communicate in school. Due to his father's (who was now in the Royal Yugoslav Army) job, the family then moved to Čakovec and later to Varaždin, which is where Vladimir graduated high school in 1925. He started studies at the University of Zagreb's Faculty of Law and then went to Paris for specialization, before returning to Zagreb to graduate in 1931. He earned his PhD two years later in 1933 from the same university.
Заңгерлік мансап және коммунистік қызмет
Адвокаттық және судьялық емтихандарды тапсырғаннан кейін Велебит Ниш аудандық сотында заңгер-консультант ретінде жұмыс істей бастады. Студент кезінде солшыл саяси көзқараста болғаны үшін Лесковацқа ауыстырылды. Ол жерде ол Коммунистік партия (КПЖ) мүшелерімен (сол кезде Югославия Корольдігінде қызметіне тыйым салынғандықтан жасырын ұйым болған саяси партия) байланысқа түсті және ашық түрде коммунистік болмаса да, биліктегі коалицияға қарсы саяси оппозицияны, сондай-ақ Король Александр I Караѓорѓевичтің үкіметіне қарсылықты қолдаған Leskovačke nedeljne novine газетін құруға қатысты. Осы себепті Велебит тағы да Приштинаға ауыстырылды, онда ол округтік сот судьясы болды. Мансаптық тұрақты төмендеу Велебитті солшыл қызметтен тоқтатуға әкелмеді; Приштинада ол марксистік әдебиет оқып, саясатты талқылау үшін өз бөлмесінде жасырын жиналатын оқырмандар үйірмесін құрды. Билік бұл туралы білгенде, округ шерифі оның бөлмесін тінтуге бұйрық берді, бірақ қылмыстық қозғауға негіз болатын ештеңе табылған жоқ. Содан кейін Велебит Кичево округтік сотының басшысы болды, кейін Шідке ауыстырылды, онда ол KPЖ мүшелерімен, соның ішінде Герта Хааспен (сол кезде Загреб экономикалық жоғары мектебінің студенті, кейін Иосип Броз Титоның әйелі болған) байланыс орнатты. 1937 жылға қарай Велебит судьялық қызметтен жалықты және Загребке көшіп, заңгерлік практика ашты. Коммунистермен тығыз байланыста болған ол заңгерлік қызметімен қатар, жасырын қозғалыстың курьеры ретінде де жұмыс істеді. Оның жұмысының сипаты мен кең кәсіби байланыстарының желісі оны хабарларды шетелдерге жеткізуге өте қолайлы етті. 1939 жылы Стамбулға барған сапарында 32 жастағы Велебит сол кезде КПЖ-ның бас хатшысы болған 47 жастағы Иосип Броз Титомен кездесті. Велебиттің тапқырлығына, дағдыларына және интеллектына әсерленген Тито оған бірден партияға қосылуды ұсынды. Толық құқықты мүше болғаннан кейін Велебит Коминтерннің Загребтегі өкілі Иосип Копиничтің көмекшісі болып жұмыс істей бастады. 1940 жылы Велебит радиостанция сатып алып, оны Мәскеумен күнделікті байланыс орнату үшін пайдаланды. Бұл станция соғыс бойында табылған жоқ және үздіксіз жұмыс істеді.
After passing the lawyer's and judge's exams, Velebit began working as legal assistant at the District Court in Niš. Accused of having leftist political leanings during his student days he got transferred to Leskovac. Once there he hooked up with Communist Party (KPJ) members (a political party that was at the time an underground organization because of the ban on its activities in the Kingdom of Yugoslavia) and took part in starting the newspaper Leskovačke nedeljne novine that wasn't openly communist, but supported political opposition to the ruling coalition and by proxy to King Alexander I Karađorđević. Because of this Velebit got transferred again, this time to Priština where he was a judge in the County Court. The continual career demotion didn't deter Velebit from continuing with leftist activity; in Priština he started a readers' group that met clandestinely in his room to read Marxist literature and discuss politics. When authorities caught wind of this, the county sheriff ordered his room to be searched, but nothing incriminating was found. Velebit then became the chief of County Court in Kičevo, and later got transferred to Šid where he established contact with more KPJ members among whom was Herta Haas (at the time a student at Economics High School in Zagreb, later to become Josip Broz Tito's wife). By 1937 Velebit had enough of being a judge, and moved to Zagreb where he established a law practice. Already deeply involved with the communists, in parallel with his legal practice he became a courier for the underground movement. Due to the nature of his job and a considerable network of professional connections, he was perfectly suitable for carrying messages to foreign countries. On one of those trips to Istanbul in 1939, 32 year old Velebit met 47 year old Josip Broz Tito who was KPJ's general secretary at the time. Being impressed with Velebit's guile, skills, and intelligence, Tito immediately offered him membership in the party. After becoming a full fledged member Velebit began working as assistant to Josip Kopinič, Comintern's agent in Zagreb. In 1940 Velebit obtained and set up a radio station used to establish daily contact with Moscow the station was never discovered and was functional throughout the war.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1941 жылдың сәуір айында нацистердің басып кіруінен және Югославия Корольдігінің тарауынан кейін Велебит жаңадан құрылған нацистік клиенттік мемлекеттің астанасы болған Загребте қалды, ол Усташе басқаратын Хорватия Тәуелсіз Мемлекеті (NDH) еді. Ол КПЖ құрған Халықтық Азаттық майданының жасырын серіктесі ретінде жұмыс істеді. Жер астында жұмыс істеген кезде ол Владимир Петрович деген атпен танысты, бірақ соғыстан бұрын белгілі және құрметті адвокат болғандықтан, NDH билігімен ешқандай қиындыққа тап болған жоқ. 1942 жылдың наурыз айында Велебит Загребтен кетіп, нацистер мен отандық коллаборационистерге қарсы партизандық күреске шыққан партизандарға қосылды. Тито оны бірден армияның Жоғарғы Бас штабына енгізді, онда ол негізінен әскери сот органдарын құрумен айналысты. Білімі мен шетел тілдерін білуінің арқасында Коча Попович пен Милован Джиласпен бірге Велебит 1943 жылдың наурыз айында Горни Вакуф және Загребте өткен даулы неміс-партизан келіссөздеріне партизандық делегация құрамында қатысты. Велебит пен Джилас келіссөздерді Владимир Петрович және Милош Маркович деген аттармен жүргізді, ал Коча Попович өзінің нақты атын айтты. 1943 жылдың маусым айында Велебит партизандармен байланыста шетелдік әскери миссиялардың байланыс адамы болды. Жоғарғы Бас штаб мүшесі және Партизандық бірінші әскери миссияның бастығы Иво Лола Рибардың 1943 жылдың 27 қарашасында қайтыс болуынан кейін Велебит оның міндеттерін өз мойнына алды. Тегеран конференциясында одақтастар четниктерге қарағанда партизандық қарсылықты толық қолдау туралы келісімге келгеннен кейін, Велебит көмектің егжей-тегжейі мен ауқымы туралы келіссөздер жүргізу үшін подполковник Милое Милоевичпен бірге Таяу Шығысқа жіберілді. Қайырда одақтастармен алғашқы байланыс орнатып, ол одан әрі келіссөздер жүргізу үшін Лондонға аттанды. Сол жерде Велебит британ елшілері Фицрой Маклин және Уильям Дикинмен Халықтық Азаттық майданын жаңа мемлекеттік құрылым ретінде ресми тану туралы кездесулер өткізді. 1944 жылдың мамыр айында Велебит Уинстон Черчилльмен кездесті және 1944 жылдың 12 тамызында Черчилльдің Титомен кездесуі кезінде Неаполь маңындағы Казертада болды.
Following April 1941 Nazi invasion and dismemberment of the Yugoslav Kingdom, Velebit stayed in Zagreb that became capital of the newly created Nazi client, Ustaše run puppet state entity Independent State of Croatia (NDH). He operated as an underground collaborator of the KPJ established People's Liberation Front. While working underground he used the alias name Vladimir Petrović, although due to being a well known and respected lawyer before the war he experienced no trouble with NDH authorities. During March 1942 Velebit left Zagreb and joined the Partisans who mounted a guerrilla resistance to the Nazis and domestic collaborationists. Right away Tito included him in the army's Supreme Command where he mostly worked on establishing some sort of military court authority. Due to his education and knowledge of foreign languages, along with Koča Popović and Milovan Đilas, Velebit was part of the Partisan delegation in Gornji Vakuf and Zagreb at the controversial March 1943 German Partisan negotiations while the Battle of Neretva raged several hundred kilometers to the south. Velebit and Đilas conducted the negotiations under pseudonyms Vladimir Petrović and Miloš Marković, respectively, while Koča Popović gave his real name. In June 1943, Velebit became the point of contact for foreign military missions in their dealings with the Partisans. Following the death of Ivo Lola Ribar (member of Supreme Command and the chief of Partisan first military mission) on 27 November 1943, Velebit took over his duties. Following the Teheran Conference where the Allies agreed on backing the Partisan resistance exclusively over the Chetnik one, Velebit was sent to the Near East with lieutenant colonel Miloje Milojević for negotiations over the details and scope of the support. After establishing first contact with the Allies in Cairo, he was on his way to London for further negotiations. Once there, Velebit had meetings with British envoys Fitzroy Maclean and William Deakin over the formal recognition of the People's Liberation Front as a new state entity. In May 1944 Velebit met with Winston Churchill and was also present in Caserta near Naples during Churchill's meeting with Tito on 12 August 1944.
Соғыстан кейінгі дипломатиялық мансап
Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Велебит дипломатиялық қызметін жалғастырды. Британдықтардың делдалымен жасалған Вис келісімі және кейін Белград келісімі негізінде құрылған Демократиялық Федеративтік Югославияның уақытша үкіметінде ол Сыртқы істер министрінің орынбасары болды. Одан кейін ол Югославияға американдық көмектің шарттары мен ауқымын келіссөздер арқылы анықтау үшін Вашингтонға жіберілген құпия Югославия дипломатиялық миссиясының маңызды мүшесі болды. Еліне оралғаннан кейін, ол сол кезде сталиндік коммунистік мемлекет ретінде қайта құрылған Югославия Федеративтік Халық Республикасында Сыртқы істер министрі Станое Симичтің орынбасары болды. Осы қызметінде Велебит Триест дағдарысы кезінде одақтастармен келіссөздер жүргізді. 1948 жылдың наурыз айында, британдық шпион деген айыптаудан кейін Велебит Югославия Сыртқы істер министрлігіндегі лауазымынан кетуге мәжбүр болды және Туризм және қызмет көрсету индустриясы комитетіне ауыстырылды. 1948 жылғы Коминформ резолюциясы мен Тито-Сталин араздығының салдарынан Велебит бірнеше рет кеңестік тараптан британдықтар үшін жұмыс істейтін шпион ретінде көрсетілді. 1951 жылы Велебит Италиядағы Югославия елшісі болды, ал бір жылдан кейін Ұлыбританияда да сол қызметке тағайындалды. 1953 жылдың наурыз айында ол Титоның батыс еліне жасаған алғашқы ресми сапарын дайындады. Осылайша Тито Ұлыбританияға сапар шеккен алғашқы коммунистік көшбасшы болды. 1960 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы Даг Хаммаршельдтің шақыруымен Велебит БҰҰ Еуропалық экономикалық комиссиясының (БҰҰ ЕЭК) Женевадағы атқарушы хатшысы болды. Ол 1967 жылы зейнетке шыққанға дейін осы қызметін атқарды. Батыс елдеріндегі шебер дипломат ретінде танымал болған оның соңғы тапсырмасы Израиль-Палестина қақтығысында Карнеги қорының өкілі болу болды. 1990 жылдардың басында Югославияның ыдырауы мен Югославия соғыстарының бастапқы кезеңдерінде Велебит ұлтшыл қауіптерге байланысты Лондоннан Загребке көшіп кетті. Ол Загреб пен Мали Лошинь қалалары арасында уақытын бөліп жүрді. 1992 жылы Велебит Сербия радио-телевидениесінің "Югославия 1941-1945 жылдардағы соғыста" атты деректі фильмдер сериясын дайындауға қатысты. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін ол 1983 жылы жарық көрген "Естеліктер" және 2002 жылы жарық көрген "Екінші дүниежүзілік соғыстың құпиялары мен тұзақтары" атты екі кітап жазды. Ол 2004 жылдың 29 тамызында Загребтегі Ребро клиникалық орталығында қайтыс болды. 2004 жылдың 3 қыркүйегінде Мирогой зиратында жерленді. Владимир Велебит 2009 жылы америкалық тарихшы Коулман Армстронг Мехтаның "Құпия бөлме" кітабында Франк Виснер (Орталық барлау агенттігінің жоспарлау басқармасының басшысы) мен Югославияның коммунистік үкіметі арасындағы байланысқа қатысушы ретінде көрсетілген. Виснер Велебитпен байланысқа түскен себебі, ол Югославия мемлекетінің батысқа бағдарлануын жақтаған жетекші тұлға ретінде танымал болды. Мехтаның кітабында, жақында жарияланған американдық барлау құжаттарына сүйене отырып, Виснер мен Велебит арасындағы байланыс, Тито мен Сталинның араздығынан кейін АҚШ пен Югославия Федеративтік Халық Республикасы арасындағы барлау келісіміне әкелді. Бұл келісім американдықтарға 1951 жылы Жосип Броз Титоның Югославия үкіметі тапсырған, жаңадан әзірленген және орналастырылған МиГ-15 совет истребителіне қол жеткізуге мүмкіндік берді.
Right after the end of World War II Velebit continued his diplomatic activity. In the Democratic Federal Yugoslavia's provisionary government that got formed on the basis of British brokered Treaty of Vis and later the Belgrade Agreement, he was the deputy to the Foreign Affairs Minister. He then became one of the chief members of the secret Yugoslav diplomatic mission to Washington, negotiating the terms and scope of the American help to Yugoslavia. After returning home to the country that was in the meantime re constituted as a Stalinist communist state called Federal People's Republic of Yugoslavia, he became deputy to Foreign Affairs Minister Stanoje Simić. In that role, Velebit negotiated with the Allies during the Trieste Crisis. In March 1948, after Soviet accusation that he was a British spy, Velebit was forced into resigning his post at the Yugoslav Foreign Affairs Ministry and got moved to the Tourist and Service Industry Committee. During the 1948 Cominform resolution and the fallout of subsequent Tito–Stalin split, Velebit was on more than one occasion cited by the Soviets as a spy who works for the British. In 1951, Velebit became Yugoslav ambassador to Italy, while a year later he got the same job in the United Kingdom. During March 1953, he prepared Tito's first official state visit to a Western country. Tito thus became the first communist leader to visit the UK. In 1960, on invitation from the United Nations secretary general Dag Hammarskjöld, Velebit became executive secretary at the UN European Economic Commission (UNECE) in Geneva. He performed this job up until his retirement in 1967. Known in Western circles as a skilled diplomat, his last assignment was as an emissary of the Carnegie Foundation in the Israeli Palestinian conflict. In the early 1990s during the Yugoslav breakup and the beginning stages of the Yugoslav Wars, Velebit moved from London to Zagreb due to nationalist threats. Once back he divided his time between Zagreb and Mali Lošinj. In 1992, Velebit was a contributor for the Radio Television of Serbia documentary series entitled Yugoslavia in War 1941–1945. During retirement he wrote two books 1983's Sećanja (Memories) and 2002's Tajne i zamke Drugog svetskog rata (World War II's Secrets and Traps). He died on 29 August 2004 at the Rebro clinical center in Zagreb. He was buried at the city's Mirogoj Cemetery on 3 September 2004. Vladimir Velebit is mentioned in the 2009 book A Rat Hole to be Watched by American historian Coleman Armstrong Mehta as the point of contact between Frank Wisner (head of the Central Intelligence Agency's Directorate of Plans) and Yugoslav communist government during the early 1950s. Wisner apparently contacted Velebit because he was known to be the leading proponent of the idea that Yugoslav state should be oriented towards the West. According to Mehta's book that's based upon recently declassified American intelligence documents, the Wisner Velebit contact, which occurred in the wake of Tito–Stalin split, eventually resulted in intelligence cooperation agreement between the United States and Federal People's Republic of Yugoslavia. The agreement enabled the Americans to get their hands on recently developed and deployed MiG 15 Soviet fighter plane, which was delivered to them by the Josip Broz Tito's Yugoslav government in 1951.
Жеке
Велебит хорват ұлтының Вера Бецич атты әйеліне үйленді, ол хорват суретшісі Владимир Бецичтің қызы. Олардың екі ұлы болды: кіші Владимир мен Душан.
Velebit married Vera Becić, a woman of Croatian ethnicity, the daughter of Croatian painter Vladimir Becić. They had two sons: Vladimir Jr. and Dušan.