Кіріспе

Владимир "Влатко" Велебит, PhD (19 тамыз 1907 – 29 тамыз 2004) – Югославия саясаткері, дипломат және әскери қайраткер, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде генерал-майор шеніне дейін көтерілген. Заңгер мамандығы бойынша, соғыстан кейін дипломат және тарихшы болды. Соғыстан кейінгі маңызды қызметтерінің арасында Югославияның Римдегі елшісі, сондай-ақ Сент-Джеймс сарайындағы (Court of St. James's) және Әлемдік банктегі қызметтері бар. Бұған қоса, ол Югославия Сыртқы сауда министрінің орынбасары және 1960 жылдан 1967 жылға дейін БҰҰ Еуропалық экономикалық комиссиясының (UNECE) атқарушы хатшысы болды.

Ерте өмір және білім

Австрияның Задар қаласында туған Владимирдің отбасында серб әкесі Любомир Велебит пен словен-хорват анасы Ольга Шеме болды. Оның әкесі Любомир Австро-Венгрия армиясының офицері болды, Бірінші дүниежүзілік соғыста Ресей майданында күресті, кейіннен Корольдік Югославия армиясында бригадир-генерал атанды. Владимирдің әкесінің атасы Душан Велебит Австрия армиясының генералы болған, ол тағы бір австриялық генерал Адольф Марно фон Эйхенхорсттың қызы Элизабет Марно фон Эйхенхорстқа үйленді. Владимирдің арғы атасы Ильича Велебит те австриялық армияда офицер болған. Оның ер адамдардан тараған ата-бабалары Бания аймағындағы Петринья маңындағы Горня Пастуша ауылынан шыққан сербтер еді, бұл аймақ Австрия құрған Әскери Шекараның бір бөлігі болған. Олар Австрия армиясына қабылданып, соңында жоғары шендерге жетті. Велебит өзінің ресми білімін Тимишоарада неміс тілінде бастады. Оның отбасы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін қаладан шығып, әкесі Ресейде австро-венгрлер үшін соғысқанда Триестке кетті. Жас Владимир көп ұзамай тағы да Венаға көшірілді, онда француз тілінде сабақ беретін жеке мектепке оқуға түсті. 1918 жылы соғыс аяқталғаннан және Австрия-Мажарстан толық ыдырағаннан кейін отбасы Загребке көшіп барды, ол қазір жаңадан құрылған Сербтер, хорваттар және словендер патшалығының бір бөлігі болды. Осы кезде 11 жасар Владимир серб-хорват тілінде өте аз сөйлейтін, сондықтан мектепте қарым-қатынас жасау үшін көп оқуға мәжбүр болды. Әкесінің (қазіргі Корольдік Югославия армиясында) жұмысының нәтижесінде отбасы Чаковецке, кейін Вараждинге көшіп барды, және Владимир 1925 жылы орта мектепті осы жерде бітірді. Ол Загреб университетінің заң факультетінде оқуын бастады, содан кейін мамандану үшін Парижге барып, 1931 жылы Загребке оралып бітірді. Ол 1933 жылы сол университеттен екі жылдан кейін докторлық диссертациясын қорғады.

Заңгерлік мансап және коммунистік қызмет

Адвокаттық және судьялық емтихандарды тапсырғаннан кейін Велебит Ниш аудандық сотында заңгер-консультант ретінде жұмыс істей бастады. Студент кезінде солшыл саяси көзқараста болғаны үшін Лесковацқа ауыстырылды. Ол жерде ол Коммунистік партия (КПЖ) мүшелерімен (сол кезде Югославия Корольдігінде қызметіне тыйым салынғандықтан жасырын ұйым болған саяси партия) байланысқа түсті және ашық түрде коммунистік болмаса да, биліктегі коалицияға қарсы саяси оппозицияны, сондай-ақ Король Александр I Караѓорѓевичтің үкіметіне қарсылықты қолдаған Leskovačke nedeljne novine газетін құруға қатысты. Осы себепті Велебит тағы да Приштинаға ауыстырылды, онда ол округтік сот судьясы болды. Мансаптық тұрақты төмендеу Велебитті солшыл қызметтен тоқтатуға әкелмеді; Приштинада ол марксистік әдебиет оқып, саясатты талқылау үшін өз бөлмесінде жасырын жиналатын оқырмандар үйірмесін құрды. Билік бұл туралы білгенде, округ шерифі оның бөлмесін тінтуге бұйрық берді, бірақ қылмыстық қозғауға негіз болатын ештеңе табылған жоқ. Содан кейін Велебит Кичево округтік сотының басшысы болды, кейін Шідке ауыстырылды, онда ол KPЖ мүшелерімен, соның ішінде Герта Хааспен (сол кезде Загреб экономикалық жоғары мектебінің студенті, кейін Иосип Броз Титоның әйелі болған) байланыс орнатты. 1937 жылға қарай Велебит судьялық қызметтен жалықты және Загребке көшіп, заңгерлік практика ашты. Коммунистермен тығыз байланыста болған ол заңгерлік қызметімен қатар, жасырын қозғалыстың курьеры ретінде де жұмыс істеді. Оның жұмысының сипаты мен кең кәсіби байланыстарының желісі оны хабарларды шетелдерге жеткізуге өте қолайлы етті. 1939 жылы Стамбулға барған сапарында 32 жастағы Велебит сол кезде КПЖ-ның бас хатшысы болған 47 жастағы Иосип Броз Титомен кездесті. Велебиттің тапқырлығына, дағдыларына және интеллектына әсерленген Тито оған бірден партияға қосылуды ұсынды. Толық құқықты мүше болғаннан кейін Велебит Коминтерннің Загребтегі өкілі Иосип Копиничтің көмекшісі болып жұмыс істей бастады. 1940 жылы Велебит радиостанция сатып алып, оны Мәскеумен күнделікті байланыс орнату үшін пайдаланды. Бұл станция соғыс бойында табылған жоқ және үздіксіз жұмыс істеді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1941 жылдың сәуір айында нацистердің басып кіруінен және Югославия Корольдігінің тарауынан кейін Велебит жаңадан құрылған нацистік клиенттік мемлекеттің астанасы болған Загребте қалды, ол Усташе басқаратын Хорватия Тәуелсіз Мемлекеті (NDH) еді. Ол КПЖ құрған Халықтық Азаттық майданының жасырын серіктесі ретінде жұмыс істеді. Жер астында жұмыс істеген кезде ол Владимир Петрович деген атпен танысты, бірақ соғыстан бұрын белгілі және құрметті адвокат болғандықтан, NDH билігімен ешқандай қиындыққа тап болған жоқ. 1942 жылдың наурыз айында Велебит Загребтен кетіп, нацистер мен отандық коллаборационистерге қарсы партизандық күреске шыққан партизандарға қосылды. Тито оны бірден армияның Жоғарғы Бас штабына енгізді, онда ол негізінен әскери сот органдарын құрумен айналысты. Білімі мен шетел тілдерін білуінің арқасында Коча Попович пен Милован Джиласпен бірге Велебит 1943 жылдың наурыз айында Горни Вакуф және Загребте өткен даулы неміс-партизан келіссөздеріне партизандық делегация құрамында қатысты. Велебит пен Джилас келіссөздерді Владимир Петрович және Милош Маркович деген аттармен жүргізді, ал Коча Попович өзінің нақты атын айтты. 1943 жылдың маусым айында Велебит партизандармен байланыста шетелдік әскери миссиялардың байланыс адамы болды. Жоғарғы Бас штаб мүшесі және Партизандық бірінші әскери миссияның бастығы Иво Лола Рибардың 1943 жылдың 27 қарашасында қайтыс болуынан кейін Велебит оның міндеттерін өз мойнына алды. Тегеран конференциясында одақтастар четниктерге қарағанда партизандық қарсылықты толық қолдау туралы келісімге келгеннен кейін, Велебит көмектің егжей-тегжейі мен ауқымы туралы келіссөздер жүргізу үшін подполковник Милое Милоевичпен бірге Таяу Шығысқа жіберілді. Қайырда одақтастармен алғашқы байланыс орнатып, ол одан әрі келіссөздер жүргізу үшін Лондонға аттанды. Сол жерде Велебит британ елшілері Фицрой Маклин және Уильям Дикинмен Халықтық Азаттық майданын жаңа мемлекеттік құрылым ретінде ресми тану туралы кездесулер өткізді. 1944 жылдың мамыр айында Велебит Уинстон Черчилльмен кездесті және 1944 жылдың 12 тамызында Черчилльдің Титомен кездесуі кезінде Неаполь маңындағы Казертада болды.

Соғыстан кейінгі дипломатиялық мансап

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Велебит дипломатиялық қызметін жалғастырды. Британдықтардың делдалымен жасалған Вис келісімі және кейін Белград келісімі негізінде құрылған Демократиялық Федеративтік Югославияның уақытша үкіметінде ол Сыртқы істер министрінің орынбасары болды. Одан кейін ол Югославияға американдық көмектің шарттары мен ауқымын келіссөздер арқылы анықтау үшін Вашингтонға жіберілген құпия Югославия дипломатиялық миссиясының маңызды мүшесі болды. Еліне оралғаннан кейін, ол сол кезде сталиндік коммунистік мемлекет ретінде қайта құрылған Югославия Федеративтік Халық Республикасында Сыртқы істер министрі Станое Симичтің орынбасары болды. Осы қызметінде Велебит Триест дағдарысы кезінде одақтастармен келіссөздер жүргізді. 1948 жылдың наурыз айында, британдық шпион деген айыптаудан кейін Велебит Югославия Сыртқы істер министрлігіндегі лауазымынан кетуге мәжбүр болды және Туризм және қызмет көрсету индустриясы комитетіне ауыстырылды. 1948 жылғы Коминформ резолюциясы мен Тито-Сталин араздығының салдарынан Велебит бірнеше рет кеңестік тараптан британдықтар үшін жұмыс істейтін шпион ретінде көрсетілді. 1951 жылы Велебит Италиядағы Югославия елшісі болды, ал бір жылдан кейін Ұлыбританияда да сол қызметке тағайындалды. 1953 жылдың наурыз айында ол Титоның батыс еліне жасаған алғашқы ресми сапарын дайындады. Осылайша Тито Ұлыбританияға сапар шеккен алғашқы коммунистік көшбасшы болды. 1960 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы Даг Хаммаршельдтің шақыруымен Велебит БҰҰ Еуропалық экономикалық комиссиясының (БҰҰ ЕЭК) Женевадағы атқарушы хатшысы болды. Ол 1967 жылы зейнетке шыққанға дейін осы қызметін атқарды. Батыс елдеріндегі шебер дипломат ретінде танымал болған оның соңғы тапсырмасы Израиль-Палестина қақтығысында Карнеги қорының өкілі болу болды. 1990 жылдардың басында Югославияның ыдырауы мен Югославия соғыстарының бастапқы кезеңдерінде Велебит ұлтшыл қауіптерге байланысты Лондоннан Загребке көшіп кетті. Ол Загреб пен Мали Лошинь қалалары арасында уақытын бөліп жүрді. 1992 жылы Велебит Сербия радио-телевидениесінің "Югославия 1941-1945 жылдардағы соғыста" атты деректі фильмдер сериясын дайындауға қатысты. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін ол 1983 жылы жарық көрген "Естеліктер" және 2002 жылы жарық көрген "Екінші дүниежүзілік соғыстың құпиялары мен тұзақтары" атты екі кітап жазды. Ол 2004 жылдың 29 тамызында Загребтегі Ребро клиникалық орталығында қайтыс болды. 2004 жылдың 3 қыркүйегінде Мирогой зиратында жерленді. Владимир Велебит 2009 жылы америкалық тарихшы Коулман Армстронг Мехтаның "Құпия бөлме" кітабында Франк Виснер (Орталық барлау агенттігінің жоспарлау басқармасының басшысы) мен Югославияның коммунистік үкіметі арасындағы байланысқа қатысушы ретінде көрсетілген. Виснер Велебитпен байланысқа түскен себебі, ол Югославия мемлекетінің батысқа бағдарлануын жақтаған жетекші тұлға ретінде танымал болды. Мехтаның кітабында, жақында жарияланған американдық барлау құжаттарына сүйене отырып, Виснер мен Велебит арасындағы байланыс, Тито мен Сталинның араздығынан кейін АҚШ пен Югославия Федеративтік Халық Республикасы арасындағы барлау келісіміне әкелді. Бұл келісім американдықтарға 1951 жылы Жосип Броз Титоның Югославия үкіметі тапсырған, жаңадан әзірленген және орналастырылған МиГ-15 совет истребителіне қол жеткізуге мүмкіндік берді.

Жеке

Велебит хорват ұлтының Вера Бецич атты әйеліне үйленді, ол хорват суретшісі Владимир Бецичтің қызы. Олардың екі ұлы болды: кіші Владимир мен Душан.