Кіріспе

Самаррадағы 9-ғасыр мешіті, Ирак. Самарраның Ұлы мешіті (جَامِع سَامَرَّاء ٱلْكَبِيْر, مَسْجِد سَامَرَّاء ٱلْكَبِيْر, немесе ٱلْمَسْجِد ٱلْجَامِع فِي سَامَرَّاء) – 9-шы ғасырда салынған, Ирактың Самарра қаласында орналасқан мешіт. Мешіттің құрылысы 848 жылы басталып, 851 жылы Аббасид халифасы Әл-Мутаваккил тұсында аяқталды. Ол 847 жылдан 861 жылға дейін Самаррада билік еткен. Құрылысы аяқталған кезде бұл әлемдегі ең ірі мешіт болды. Мешіт спиральды пандуспен айналдырылған биік минаретімен әйгілі. Мешіт 2007 жылы ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізіміне енген Самарра археологиялық қаласының ішінде орналасқан.

Тарих

Бір кезде мешіт әлемдегі ең ірі мешіт болды; оның минареті, Малвия мұнарасы, спиральді пандусы бар биік және кең спиральді конус түрінде. Әл-Мутаваккилдің билігі қаланың сыртқы келбетіне зор әсер етті, себебі ол сәулет өнерін ұнатқан және Самарраның Ұлы мешітін салуға жауапты болған адам сияқты. Әл-Мутаваккил және оның жалдаған жұмысшылары, сондай-ақ аймақ тұрғындары осы мешітті төрт мәрмәр бағанасы бар пісірілген кірпіштен жасалған сегізбұрышты тіреулерді пайдалана отырып салды. Мәрмәр бағаналар сырттан әкелінген, бұл Әл-Мутаваккилдің Ұлы мешітті салуға көмектесу үшін Аббасид империясының түкпір-түкпірінен суретшілер мен сәулетшілерді шақырғанын көрсетеді. Оның бірнеше нұсқада кездесетін құрылыс жобаларының тізімінде жаңа Жұма мешіті және жиырмаға жуық сарайлар аталады, олардың құны 258 мен 294 миллион дирхам аралығында болған. 849 (235 хижри) және 851 (235 хижри) жылдары салынған жаңа Жұма мешіті, спиральді минаретімен бірге, қаланың шығысқа қарай кеңейтілген бөлігін құрады, ол ежелгі аң аулау паркіне дейін созылды. Мешіттің идея авторы – Әл-Мутаваккил 861 жылы қаза тапты, сондықтан осы мешіт сияқты құрылыстарды кейінгі халифтерге жатқызу қиын болды. 865-866 жылдары азамат соғысы болған он жылдық тәуелсіздік кезеңі басталды. Бұл Ұлы мешіт сол дәуірде аты белгілі соңғы ғимараттардың бірі болды. Мешіт 1278 жылда (656 хижри) Хулагу ханның Иракқа басып кіруінен кейін қиратылды. Қазірде тек сыртқы қабырғасы мен минареті ғана сақталған. Алайда, 1956 жылдан бері Ирактың Ежелгі ескерткіштер жөніндегі мемлекеттік ұйымы тарихшылар мен сәулетшілермен бірлесіп, қалпына келтіру жұмыстарын жүргізіп келеді. Олар Самаррадағы әртүрлі ескерткіштерді, соның ішінде Ұлы мешітті қайта жаңартуды тапсырды. Мешіттің ауласы мен спиральді минаретіне толыққанды жөндеу жұмыстары жүргізілді. Бұрын минаретте бар болғаны 6 сатық қалған еді, ал ауланы айналатын толық аркалардың саны өте аз болды.

Бұрынғы мешіт

Мешіттің 17 дәлізі болған, ал қабырғалары қою көк шыны мозаикамен әшекейленген. Бұл Самарраның шығысқа қарай кеңейтілуінің бір бөлігі болды. Мешіттің өнері мен сәулеті үлкен ықпалға ие болды; мешіт ішіндегі гүл және геометриялық өрнектердегі гипстен жасалған ою-өрнектер ерте исламдық сәнді көрсетеді. Мысырдың Каир қаласындағы Ибн Тулун мешіті көп жағынан Самарра мешітіне негізделген және ұқсас түрде кең ашық кеңістікте орналасқан. Самарраның құрылыс кезіндегі тағы бір маңызды ерекшелігі – үлкен Нахраван каналының құйылыстары болды. Бұл бай ауыл шаруашылығы орталығы үшін су тасқынына ұшырайтын жазықтарды қамтамасыз етті. Аймақта шағын және орташа аңдар да ауланды. Бұл қаланың басты бөлігін, онда басты сарай, Вазири мен Умаридің қосалқы сарайлары және тұрғын аудандағы көптеген үйлер сияқты исламдық құрылыстар орналасқан. Ұлы мешіт осы басты аумақтың сыртында салынды және Самарра халқы үшін, сондай-ақ келушілер мен шетелдіктер үшін маңызды орынға айналды. Бұл жоба, әл-Мутаваккилдің басқа жобаларымен бірге, Самарра қаласын орташа өлшемді орталықтан бүгінгідей алып қалаға айналдырды. Бұл қала заманауи технологияны пайдалану және бомбалау салдарынан құлдырады. Бұл бомбалауды Самаррадағы бүлікшілер жасады. Бұл оқиғаның себептері туралы көптеген әңгімелер бар, бірақ шындық көбінесе ашылмаған күйде қалды. Бұл бомбалаудан кейін мешіттің бұрынғы даңқына қайтару үшін жөндеу жұмыстары жүргізілді. Намаз залында арка тәріздес безендірілген үлкен михраб орналасқан. Ауланың ортасында мармар плиткалармен және мозаикамен жабылған, әшекейленген фонтан болды. Бұл бұлақтың бір үлкен тастан (қасат әл-фираун, яғни Перғауынның кесесі деп аталады) қашалған және пілдермен осы жерге жеткізілген деп есептеледі. Оны халифа әл-Ватиқ салған. Дәстүрлі мешіт ауласы шаршы болған, бірақ Самарраның Ұлы мешіті осы екі қабат қабырғалармен қоршалған тіктөртбұрышты ауланы көрсетті. Тарихшылар мен сәулетшілер мешіттің қабырғалары шыны немесе шыны панельдермен жабылғанын біледі. Бұл көптеген мешіттерде қолданылатын дәстүрлі көк, ақ және алтын түстерде болды. Археологтар мешіттерде жұмыс істеу кезінде осы панельдердің сынықтарын тапты.

Минарет

Әл-Минарат әл-Мальвия (ٱلْمِنَارَة ٱلْمَلْوِيَّة, "Бұрылып өркендейтін минарет" немесе "Қабықша тәрізді минарет") бастапқыда мешітке көпірмен жалғастырылған. Минарет немесе мұнара 848–852 жылдары құмтастан салынды және өзге минареттерден ерекшелігі – жоғары қарай бұрылып өркендейтін спиральді конустық пішіні. Негізінде биік және кең, спираль баспалдақтарымен жоғарғы жағына дейін созылады. Малуияның биіктігі оны азан шақыру үшін қолдануға қолайлы еткен. Бұл Самарра аймағында алыстан көрінеді, сондықтан Тигр өзені бойындағы исламның күшті символы ретінде салынған болуы мүмкін. Әл-Мутаваккил тұсында аяқталған бұл дизайн, сол кездегі басқа минареттерден және ислам әлеміндегі басқа құрылыстардан негізінің пішінімен ерекшеленді. Месопотамия зиггураттары шаршы негізде салынса, ал осы минарет және Ирактағы оған ұқсас минареттер дөңгелек негізде, бұрылып өркендейтін спиральмен тұрғызылған. Осы спиральді стильдегі минаретті халифа Әбу Дулаф та өз мешіті үшін қайтадан тұрғызды (Самаррада). Бұл минареттер кез келген қаланың көрікті жеріне айналып, назар аудару және намазға шақыру мақсатын қызмет етеді. Бұл минареттердің ежелгі Месопотамия зиггураттарынан шабыттанғаны туралы бұрынғы теорияларды Ричард Этингхаузен, Олег Грабар және Джонатан Блум сияқты кейбір заманауи ғалымдар сынға алып, жоққа шығарды. 2005 жылы Малуия минаретінің жоғарғы бөлігі бомбаланды. АҚШ әскері елге басып кірген кезде минаретті снайперлік мұнара ретінде пайдаланды, кейін ол қиратылды.

Құрылыстар

Манараның спиральді пішіні Прицкер сәулет сыйлығының иегері Филип Джонсонның 1976 жылы АҚШ-тың Техас штатындағы Далас қаласындағы Шүкіршілік алаңындағы Шүкіршілік шіркеуінің дизайнына шабыттандырды. Біріккен Араб Эмираттарының танымал мешіті – Әл-Айн қаласындағы Шейх Халифа мешітінің минареттері де осы манарадан әсер алған. Бұл манара мен мешіт ауласының ықпалы осы орындарда, сондай-ақ заманауи мешіттерде де көрінеді.