Кіріспе

Алфорд шайқасы – Үш патшалық соғысы кезінде болған шайқас. Бұл шайқас 1645 жылдың 2 шілдесінде Абердинширдегі Альфорд ауылының жанында өтті. Шайқас барысында роялист генерал Джеймс Грэм, Монтроздың 1-маркизі, Уильям Бейли бастаған Шотландия үкіметінің күштерін жеңді. Шайқас алаңы Шотландиядағы тарихи шайқас алаңдарының тізіміне енгізілген және 2011 жылғы Тарихи ортаны (өзгерістер) жақсарту актісіне сәйкес Historic Scotland қорғауында.

Өмірбаян

Шотландия Парламенті Бірінші ағылшын азаматтық соғысына парламентшілер тарапынан араласу туралы шешім қабылдағаннан кейін король Карл I Монтроузды Шотландиядағы Бас капитан етіп тағайындады және оған роялистердің қарсылығын ұйымдастыруды тапсырды. Монтроздың Шотландияда бұзылыс тудыратын науқан жүргізу арқылы Англиядағы соғыста қолданылатын үкімет әскерлерін ұстап тұруы үміт етілді. Конфедеративтік Ирландиядан 2000 сарбаз жіберілген көмекпен Монтроз 1644 жылдың қыркүйек айында Типпермюр және Абердин шайқастарында күтпеген жеңіске жетті. Оның әскерлері сол қыста батыс жоталарының көп бөлігін тонады, содан кейін 2 ақпанда Инверлохи шайқасында үкіметтің маңызды қолдаушысы Аргилл графының әскерін талқандады. Соңында, Монтроз 9 мамырда Олдэрн шайқасында сэр Джон Ури бастаған үкімет әскерін жеңді. Олдэрннен кейін ирланд жасағының командирі Аласдер Мак-Колла батыс жоталарына аттанып, қосымша сарбаздар жинауға тырысты. Монтроз өзі генерал-майор Бейлі бастаған қалған келісім жасаушы әскеріне шабуыл жасауға әрекеттенді. Бейлі, тәжірибелі сарбаз болғандықтан, оның әскерінің санын Шотландия Парламенті – оның бұйрықтарын жоққа шығару құқығы бар Естіктер комитеті арқылы қысқартылды. Аргилл графы, Кроуфорд және Туллибардин графтары, Эльчо, Бурли және Балкаррес лордтары, сондай-ақ бірқатар кальвинист дін қызметкерлерінен құралған Комитет Линдсей графының басшылығымен екінші әскер құру үшін Бейлінің ең тәжірибелі 1200 сарбазын бөліп жіберді. Бос орындардың бір бөлігін тәжірибесіз жасақ толтырды. Армиясының әлсіздігін сезінген Бейлі жаздың басында Монтрозбен қақтығыстан қашуға тырысты, ал екі әскер де Морей және Абердиншир аймақтарында бірнеше апта бойы басымдыққа ие болу үшін маневр жасады. Монтроз 24 маусымда Кейт маңында Бейліні қоршап алды, бірақ Бейлі мықты қорғаныс позициясын қабылдап, шайқасқа дайындалды. Монтроз шабуылға түсуден бас тартты және бірнеше күн күткеннен кейін әскерін Дон өзенінен өтті. Бейлі енді одан соң ілесуге мәжбүр болды, әйтпесе Монтроз Шотландияның орталық бөлігіне еркін өтуге мүмкіндік алатын еді. 1 шілдеде Монтроз Альфорд ауылының жанындағы биік жерді, мүмкін, Галлоус төбесінде басып алды. 2 шілде күні таңертең ол келісім жасаушылардың Дон өзеніне жақындап келе жатқанын естіді және Линдсей Бейліге күш түсу үшін жолға шыққандығын білгендіктен, шабуылға шешім қабылдады.

Шайқас

Екі әскер шамамен бірдей күшке ие болған сияқты, бірақ Бэйли кейіннен роялистердің олардан көп болғанын айтты. Бэйлидің әскерінің 1000-ға дейін жергілікті жасақтан құралған болуы мүмкін, олар шайқасқа дейін асығыс түрде қызметке алынған. Бэйлидің позициясын Эстаттар комитетінің Балкарс графы тұлғасындағы өкілдерінің басқару тізбегіне араласуымен әлсіретіп жіберді. Мак-Колланың болмауында Монтрозды қолдаған ирланд әскерлеріне полковник Манус О'Кахан басшылық етті, ол шешуші сәтте әскерін шайқасқа жіберіп, жоғары деңгейдегі әскери тәртіпті көрсетті. Бұл Монтроздың ирланд жасағы шотланд әскерінен көп болмаған тұңғыш шайқасы болды. Strathbogie және басқа Гордон полктерінің болуының арқасында Монтроз енді таулы аймақтан шыққандарға қарағанда жазық жердегілердің көп болуын қамтамасыз етті.

Монтрозаның шабуылдары

Монтроз Балкарес атты әскері өзеннен өтіп кеткенше күтті, ал жаяу әскері өзенді кесіп өтуде болғанда, Лорд Гордонның жасағына Балкареске шабуыл жасауға бұйрық берді. Екі атты әскер тобының арасындағы броды маңында қаһарлы шайқас болды. Балкарес шабуылды кері қайтарды, бірақ Гордон қайтадан жиналып, Томас Лагхтанның ирланд жаяу әскері полкінің қолдауымен тағы шабуыл жасады. Балкарес атты әскері ыдырап, шегінді: Бейли енді шайқасқа түсуден басқа амалы қалмады, ол Халкеттке алға жылжуға бұйрық берді, бірақ оның жасағы Абойн басқаратын роялистердің сол қанатымен таратылды. Бейли мен оның жаяу әскері Донды кесіп өтіп, өз атты әскерінің жеңіліске ұшырағанын көрді. Бейли қанаттан орап алу қаупіне жауап ретінде желісін кеңейтті: алайда, мұны істеу үшін әскерін тек үш қатарға орналастыруға мәжбүр болды. Монтроз соңында жаяу әскеріне шабуыл жасауға бұйрық берді: Бейлидің әскері бастапқыда тұрып берді және жеңілуге бас тартты. Бірақ Гордонның атты әскерінің бір бөлігі қайтып келіп, олардың қанаттары мен артқы жағына шабуыл жасағанда, олар ыдырап, шайқас алаңынан қашуға кірісті. Олардың тек үш қатарға орналасқандығынан, атты әскердің шабуылына тиімді қарсы тұра алмады. Бродтан қашудың қиындықтары жеңілістің аса қатыгездігіне себеп болды: үкімет әскері 2000 жаяу әскерінің 1500-ін жоғалтты, бірақ олардың көп бөлігі, соның ішінде Бейли, Балкарес және басқа да қолбасшылар қашып кетті. Әсіресе Кассилис пен Гленкерн полктерінің саны 100 адамнан да аз қалды. Алғашқы деректерге сәйкес, жеңілген келісімшіл жаяу әскерді қуу кешкі 9 мильге дейін жалғасты. Роялистер бірнеше жүз адамды жоғалтты, соның ішінде Лорд Гордонды, бұл олардың ісі үшін ауыр соққы болды және ұзақ мерзімді перспективада шайқастың ең маңызды нәтижесі болуы мүмкін. Дегенмен, бұл шайқас Насеби шайқасынан кейін роялистер үшін болған сирек жарқын сәттердің бірі болды, ол екі апта бұрын өтті. Монтроздың жетістігі Карлға Англияда күресті жалғастырудың мағынасы бар екеніне көз жеткізді.

Салдары

Жеңіліснен кейін көңілі толмаған Бейли Эстейтс комитетіне отставкасын ұсынды, бірақ Ирландиядағы соғыстан генерал-майор Монро қайтарылғанға дейін, оның орнын басуға ниеттенгенге дейін, командалық қызметін атқаруға мәжбүр болды. Комитет оған тактика мәселесі бойынша кеңес беру үшін өкілдер делегациясын тағайындады, алайда олардың көптегені бұрын Монтрозтан жеңіліс көрген еді, ал олардың келесі шайқасқа араласуы апатқа ұшырады. Монтроз енді елдің оңтүстігіне қарай жорықтап, келесі айда Килситте жаңадан құрылған үкіметтік әскермен кездесе алатын жағдайға келді.

Мәдениетте

Тарихи Шотландияның баяндамасында, оның маңыздылығына қарамастан, шайқас "ауданнан тыс жерлерде көп назар қаған жоқ" делінген, бірақ "Алфорд шайқасы" атты балладаның бір бөлігі сақталған, алайда сақталған өлең жолдары шайқасқа тікелей қатысты емес. Сондай-ақ, Джеймс Уатттың бес атасы, Килдрумми шаруасы Томас Уатт, үкімет тарапынан соғысуға алынған жасақ құрамында болған және сол жерде қаза тапқан.