Жүліус Цезардың азамат соғысы туралы "Pharsalia" дастаны

Кіріспе

Римдік эпостық поэма, Луканның "Цезарьдің Азамат соғысы" туралы. "De Bello Civili" (; "Азамат соғысы туралы") – көбінесе "Фарсалия" деп аталатын, ақын Лукан жазған римдік эпостық поэма. Ол Юлий Цезарь мен Помпей Ұлы басқарған Рим Сенатының күштері арасындағы азамат соғысын егжей-тегжейлі сипаттайды. Поэманың атауы б.з.д. 48 жылы Солтүстік Грекиядағы Фессалиядағы Фарсалусқа жақын жерде болған Фарсалус шайқасына сілтеме жасайды. Осы шайқаста Цезарь Помпейді шешуші түрде жеңді, және осы шайқас эпостың жетінші кітабының толық бөлігін құрайды. ХХ ғасырдың басында аудармашы Дж. Д. Дафф "Луканды әлемдегі ұлы эпостық ақындардың қатарына қоюға болатынына күмәнді" десе де, оның еңбегінің ерекшелігі – Луканның құдайлардың араласуынан бас тартуы және оқиғадағы мистикалық құбылыстарды азайтуы екенін атап өтеді.

Шығу тегі

Поэма шамамен 61 жылы басталды және император Нерон мен Луканның арасындағы қарым-қатынас нашарлағанға дейін бірнеше кітап таратылып жүрді. Лукан, Неронның Луканның өлеңдерін жариялауға тыйым салғандығына қарамастан, эпикалық жұмысын жалғастырды, бірақ ол 65 жылы Писониан қастандығына қатысқандықтан өзіне-өзі қол жұмсауға мәжбүр болғандықтан аяқталмай қалды. Барлығы он кітап жазылды және барлығы бүгінге дейін сақталған; оныншы кітап Мысырда Цезарь туралы оқиғаның ортасынан күрт тоқтатылады.

Мазмұны

1-кітап: Римдіктердің римдіктерге қарсы соғысуы туралы қысқаша ескертпеден және Неронға арналған құрметті арнаудан кейін, баяндама қазіргі соғысқа дейінгі оқиғаларды қысқаша баяндайды және Цезарьді Солтүстік Италияда таныстырады. Рим Рухының қаруын тастау туралы шұғыл тілегіне қарамастан, Цезарь Рубиконды кесіп өтеді, әскерін жинап, Римге қарай оңтүстікке қарай жорыққа шығады, оған жол бойы Курио қосылады. Кітап қаладағы үреймен, жаман белгілермен және болашақ апаттың көрінісімен аяқталады. 2-кітап: Өкінішке ұшыраған қалада ескі әскерінің ветераны Мариус пен Сулла арасындағы бұрынғы азаматтық соғыс туралы ұзақ әңгіме айтады. Жас Катон қағидалы ерлік адамы ретінде таныстырылады; азаматтық соғыс қаншалықты қорқынышты болса да, ол Брутке күресу ештеңе жасамаудан жақсы екенін дәлелдейді. Екі жамандықтың кішісі – Помпейдің жағына шығып, бұрынғы әйелі Марцияға қайта үйленеді және майданға аттанады. Цезарь Италия арқылы оңтүстікке қарай жорықтан жалғастырады және Домицийдің батыл қарсыласуы оны тоқтатады. Ол Брундзийде Помпейді қоршауға тырысады, бірақ генерал Грекияға қашып құтылады. 3-кітап: Кемелері жүзіп бара жатқанда, Помпейге түсінде оның қайтыс болған әйелі, Цезарьдің қызы Юлия келеді. Цезарь Римге оралып, қаланы тоналайды, ал Помпей шетелдік одақтастарды іздейді. Содан кейін Цезарь Испанияға бет алады, бірақ оның әскері Массилияны (Марсель) ұзақ қоршаудан шыға алмайды. Қала қанды теңіз шайқасында жеңіліске ұшырайды. 4-кітап: Кітаптың бірінші жартысы Цезарьдің Испаниядағы Афраний мен Петрейге қарсы жеңіске жету жорығымен айналысады. Сценені Помпейге ауыстыра отырып, оның әскері тұтқынға түсуден гөрі бір-бірін өлтіруді жөн көретін кесариялықтарды тасымалдайтын салды ұстап алады. Кітаптың соңында Цезарь үшін Африкадағы жорықты бастаған Курио жеңіліске ұшырап, Африка патшасы Джубадан өлтіріледі. 5-кітап: Шет елге айдалған Сенат Помпейді Римнің нағыз басшысы деп бекітеді. Апий өзінің соғыстағы тағдырын білу үшін Дельфи оракулына кеңес сұрайды және алдамшы болжаммен кетеді. Италияда көтерілісті басып тастағаннан кейін Цезарь Брундзийде аттанып, Адриатика арқылы Помпей әскерімен кездеседі. Дауыл одан әрі өтуге кедері келтіргендіктен, кесариялық әскердің бір бөлігі ғана кешіп өтеді; ол хабарлама жіберуге тырысады, бірақ өзі суға батып кете жаздай болады. Ақырында дауыл басылып, әскерлер толық күшімен бетпе-бет келеді. Соғысқа дайындық күні Помпей әйеліне Лесбос аралына жолдама береді. 6-кітап: Помпейдің әскері Цезарь әскерін – батыр жүзбасы Скеваны – Фессалияға кері шегінуге мәжбүрлейді. Лукан армиялар ертеңгі шайқас күтіп тұрғандағы Тесалияның жапайы жерін сипаттайды. Кітаптың қалған бөлігі Помпейдің болашақты білуге ниеттенген ұлы Секстқа арналған. Ол Тесалиядағы ең күшті сиқыршы Эрихоны табады, ол қорқынышты рәсімде өлген сарбаздың мәйітін қайта тірілтеді. Сол сарбаз Помпейдің жеңіліске ұшырайтынын және Цезарьдің соңынан өлтірілетінін болжайды. 7-кітап: Сайындар шайқасқа асығыс жасайды, бірақ Помпей Цицерон оны шабуыл жасауға көндірмейінше, тартынбастайды. Кесариялықтар жеңіске жетеді, ал Лукан бостандықтан айырылғанына қайғырады. Цезарь өліп бара жатқан Домицийді қорлап, өлген Помпейліктердің денелерін өртеуге тыйым салғанда, ерекше қатыгездік көрсетеді. Көрініс өлекселерді жейтін жабайы жануарлардың суретімен және Луканның Тессалия үшін айқай-шумен толы, инфеликс – бақытсыз Тессалия. 8-кітап: Помпей Лесбосқа қашып кетеді, әйелімен қайта қосылады, содан кейін Киликияға барып, өзінің мүмкіндіктерін қарастырады. Ол Мысырдан көмек сұрауға шешім қабылдайды, бірақ Птолемей патша Цезарьдің кек алуынан қорқады және Помпейді жерге қонғанда өлтіруді жоспарлайды. Помпей опасыздыққа күдіктенді; ол әйеліне көңіл айтып, жалғыз қайықпен жағаға жетеді, тағдырына қаһармен кезеді. Оның басы кесілген денесі теңізге лақтырылады, бірақ жағалауға шығады және Кордтан қарапайым жерлеу алады. 9-кітап: Помпейдің әйелі күйеуін жоқтап, Катон Сенаттың ісіне басшылықты қабылдайды. Ол қайта топтастыруды жоспарлайды және армияны Африка арқылы батырлықпен жүріп өтіп, король Джубамен күш біріктіреді, бұл сапар кітаптың ортаңғы бөлігінің көп бөлігін алады. Жолда ол оракулдың қасынан өтеді, бірақ стоик қағидаларын келтіре отырып, оған кеңес алудан бас тартады. Цезарь Трояға барып, ата-бабаларының құдайларына құрмет көрсетеді. Біраз уақыттан кейін ол Мысырға жетеді; Птолемейдің елшісі оған Помпейдің басын ұсынғанда, Цезарь Помпейдің өліміне қуанышын жасыру үшін қайғыға батып, көрінеді. 10-кітап: Цезарь Мысырға келеді, онда ол Птолемейдің қарындасы Клеопатраға әуес болады. Той беріледі; Птолемейдің циник және қанға жанымды елшісі Потинус Цезарьді өлтіруді жоспарлайды, бірақ сарайға жасаған шабуылында өледі. Екінші шабуыл Ганимед, мысырлық ақсүйек адамнан келеді, және поэма Цезарь өмірі үшін күресіп жатқанда күрт тоқтатылады.

Book 1: After a brief introduction lamenting the idea of Romans fighting Romans and an ostensibly flattering dedication to Nero, the narrative summarizes background material leading up to the present war and introduces Caesar in northern Italy. Despite an urgent plea from the Spirit of Rome to lay down his arms, Caesar crosses the Rubicon, rallies his troops and marches south to Rome, joined by Curio along the way. The book closes with panic in the city, terrible portents and visions of the disaster to come. Book 2: In a city overcome by despair, an old veteran presents a lengthy interlude regarding the previous civil war that pitted Marius against Sulla. Cato the Younger is introduced as a heroic man of principle; as abhorrent as civil war is, he argues to Brutus that it is better to fight than do nothing. After siding with Pompey—the lesser of two evils—he remarries his ex wife, Marcia, and heads to the field. Caesar continues south through Italy and is delayed by Domitius' brave resistance. He attempts a blockade of Pompey at Brundisium, but the general makes a narrow escape to Greece. Book 3: As his ships sail, Pompey is visited in a dream by Julia, his dead wife and Caesar's daughter. Caesar returns to Rome and plunders the city, while Pompey reviews potential foreign allies. Caesar then heads for Spain, but his troops are detained at the lengthy siege of Massilia (Marseille). The city ultimately falls in a bloody naval battle. Book 4: The first half of this book is occupied with Caesar's victorious campaign in Spain against Afranius and Petreius. Switching scenes to Pompey, his forces intercept a raft carrying Caesarians, who prefer to kill each other rather than be taken prisoner. The book concludes with Curio launching an African campaign on Caesar's behalf, where he is defeated and slain by the African King Juba. Book 5: The Senate in exile confirms Pompey the true leader of Rome. Appius consults the Delphic oracle to learn of his fate in the war, and leaves with a misleading prophecy. In Italy, after defusing a mutiny, Caesar marches to Brundisium and sails across the Adriatic to meet Pompey's army. Only a portion of Caesar's troops complete the crossing when a storm prevents further transit; he tries to personally send a message back but is himself nearly drowned. Finally, the storm subsides, and the armies face each other at full strength. With battle at hand, Pompey sends his wife to the island of Lesbos. Book 6: Pompey's troops force Caesar's armies – featuring the heroic centurion Scaeva – to fall back to Thessaly. Lucan describes the wild Thessalian terrain as the armies wait for battle the next day. The remainder of the book follows Pompey's son Sextus, who wishes to know the future. He finds the most powerful witch in Thessaly, Erichtho, and she reanimates the corpse of a dead soldier in a terrifying ceremony. The soldier predicts Pompey's defeat and Caesar's eventual assassination. Book 7: The soldiers are pressing for battle, but Pompey is reluctant until Cicero convinces him to attack. The Caesarians are victorious, and Lucan laments the loss of liberty. Caesar is especially cruel as he mocks the dying Domitius and forbids cremation of the dead Pompeians. The scene is punctuated by a description of wild animals gnawing at the corpses, and a lament from Lucan for Thessalia, infelix – ill fated Thessaly. Book 8: Pompey himself escapes to Lesbos, reunites with his wife, then goes to Cilicia to consider his options. He decides to enlist aid from Egypt, but King Ptolemy is fearful of retribution from Caesar and plots to murder Pompey when he lands. Pompey suspects treachery; he consoles his wife and rows alone to the shore, meeting his fate with Stoic poise. His headless body is flung into the ocean, but washes up on shore and receives a humble burial from Cordus. Book 9: Pompey's wife mourns her husband as Cato takes up leadership of the Senate's cause. He plans to regroup and heroically marches the army across Africa to join forces with King Juba, a trek that occupies most of the middle section of the book. On the way, he passes an oracle but refuses to consult it, citing Stoic principles. Caesar visits Troy and pays respects to his ancestral gods. A short time later he arrives in Egypt; when Ptolemy's messenger presents him with the head of Pompey, Caesar feigns grief to hide his joy at Pompey's death. Book 10: Caesar arrives in Egypt, where he is beguiled by the Ptolemy's sister Cleopatra. A banquet is held; Pothinus, Ptolemy's cynical and bloodthirsty chief minister, plots an assassination of Caesar but is killed in his surprise attack on the palace. A second attack comes from Ganymede, an Egyptian noble, and the poem breaks off abruptly as Caesar is fighting for his life.

Толықтығы

Барша ғалымдар Фарсалияның қазіргі түрі аяқталмағанын мойындайды. Дегенмен, Лукан қайтыс болған кезде өлең аяқталмаған ба, әлде туындының соңғы бірнеше кітабы кейін жоғалып кеткен бе деген пікірталас бар. Браунд бұл мәселе бойынша аз ғана дәлел табылып, осы сұрақ «болжамдарға негізделген» екенін айтады. Кейбіреулер Лукан поэмасын Филипп шайқасымен (б.з.д. 42 ж.) немесе Акций шайқасымен (б.з.д. 31 ж.) аяқтауды жоспарлаған деседі. Бұл екі гипотеза да күмәнді көрінеді, себебі олар Луканнан қазіргіге қарағанда әлдеқайда үлкен шығарма жазуды талап ететін еді: мысалы, бүгінгі он кітаптық өлең жиырма айды қамтиды; ақын осы қарқынмен жалғаса берсе, оның туындысы алты жылдан он жеті жылға дейін созылар еді, мұны ғалымдар ықтимал деп санамайды. Ақырында, Браунд Луканның бастапқы ниеті он екі кітаптан тұратын өлең болуы мүмкін екенін айтады, бұл Вергилийдің «Энеида»сының ұзындығымен үйлеседі. Бұған ең сенімді дәлел – Луканның алтыншы кітабындағы некромантиялық рәсім, ол Вергилийдің алтыншы кітабындағы мотивтермен параллель және оларға кері әсер етеді (онда Эней Сибилмен кеңесіп, кейін жер астына түседі). Егер кітап он екі кітапқа дейін толықтырылған болса, Браунд оның Катонның өлімімен және оның стоик батыры ретіндегі кейінгі қасиеттенуімен аяқталуы мүмкін екенін айтады. Керісінше, латинист Джейми Мастерс 10-шы кітаптың финалы Луканның ниетімен туындының аяқталуы екенін дәлелдейді. Мастерс өзінің «Луканның «Азамат соғысы» поэзиясы және азамат соғысы» (1992) кітабында осы гипотезаға арналған жеке тарауды жазып, поэманың ашық және екіұшты аяқталуы «қандай да бір шешімнен қашып, бірақ тақырыбының дәстүрсіз қағидаларын сақтайды: баламасы жоқ жамандық, келісімсіздік, аяқталмайтын азамат соғысы» дейді.

Атау

Поэма көбінесе "Фарсалия" деп аталады, негізінен 9-шы кітаптың 985986-шы жолдарына байланысты, онда "Pharsalia nostra / Vivet" ("Біздің Фарсалия мәңгілік болады") деп жазылған. Дегенмен, көптеген ғалымдар, мысалы, Дж. Д. Дафф және Браунд, бұл жұмыстың жақында ғана алынған аты екенін, ал поэманың ең ерте қолжазбалары оны "De Bello Civili" ("Азамат соғысы туралы") деп атайтынын көрсетеді. Лукан сонымен қатар күміс дәуірінің салты бойынша, өлеңдерін қысқа, айқын жолдармен немесе "сентенция" деп аталатын ұрандармен толықтырады. Бұл көпшіліктің назарын аудару үшін қолданылатын риторикалық тәсіл, әсіресе ораторияны қоғамдық ойын-сауық түрі ретінде қабылдаған адамдардың назарын аудару үшін. Квинтилиан Луканды "clarissimus sententiis" – "сентенцияларымен ең танымал" жазушы деп бөліп көрсетеді, және осы себепті "magis oratoribus quam poetis imitandus" – "оған ақындардан гөрі ораторлар көбірек еліктеуі керек" дейді. Оның стилі оны оқуды ерекше қиын жасайды. Соңында, Алтын ғасыр әдебиетінің тағы бір ерекшелігі ретінде Лукан үздіксіздікке қарсы. Ол өзінің баяндауын көбінесе кез келген байланыс немесе көрініс ауысу жолдары болмайтын жеке эпизодтар сериясы ретінде ұсынады, бұл Овидийдің "Метаморфозаларындағы" мифтердің эскиздеріне ұқсас. Поэма бір ғана баяндық тұрғыдан оқиғаны қабылдау қажеттілігінен гөрі, эстетикалық тепе-теңдік немесе кітаптар арасындағы көріністердің сәйкестігі сияқты принциптер бойынша табиғи түрде ұйымдастырылған. Лукан Гомер мен Вергилийдің қатарында саналды.

Қателі таңбалар

"Фарсалия" поэмасындағы басты кейіпкерлердің көпшілігі ауыр кемшіліктерімен және тартымсыздығымен көзге түседі. Мысалы, Цезарь табысты әскери қолбасшы ретінде бейнеленгенімен, ол адамдардың жүрегіне үрей ұялатады және өте қиратушы күшке ие. Лукан мұны Цезарьді найзағайға теңейтін метафора арқылы көрсетеді (1-кітап, 1517-жол):

Цезарьді найзағаймен, ал Помпейді өлімге бет бұрған алып ағашпен салыстыру арқылы Лукан "Фарсалия" поэмасының басында Цезарь Помпейді жеңіп, құлататынын поэтикалық тұрғыдан білдіреді. Бұл тұжырым біршама қызығушылық тудырады. Кейбір ғалымдар бұл жолдарды ирониялық тұрғыдан қарастыруға тырысқан, бірақ көпшілігі оны Луканның меценатының (болжамды) нағыз бұзықтығы әлі ашылмаған кезеңде жазылған дәстүрлі арнау деп санайды. Ақынның қол жеткен "Өмірбаяндары" осы пікірді қолдайды, "Фарсалияның" бір бөлігі Лукан мен Неронның араздасуынан бұрын таралымға түскенін көрсетеді. Сонымен қатар, Браундтың сөзіне сүйенсек, Луканның поэманың басындағы Цезарьдің теріс бейнесі Неронды сынау мақсатымен жасалмаған, және бұл жаңа императорды өткен шақтағы мәселелер туралы ескертудің бір жолы болуы мүмкін.

Табиғаттан тыс құбылыстарды зерттеу

Лукан эпикалық дәстүрден жаңылды, кейбір жағдайларда дәстүрлі римдік құдайлардың бар екенін мүлдем елемейтін (ал кейбіреулер оны жоққа шығарады). Бұл оның Вергилий мен Овидийден бұрынғыларының, өздерінің шығармаларында антропоморфты құдайлар мен құдайшаларды маңызды тұлғалар ретінде қолданғаннан айқын ерекшеленеді. Сюзанна Браундтың сөзіне сәйкес, Лукан құдайларға назар аудармау арқылы Римдегі азамат соғысының қасіреттеріндегі адам рөлін күшейтіп көрсетеді. Ал Джеймс Дафф: "[Лукан] рим тарихымен және осыдан жақында болған оқиғалармен айналысты; ал құдайларды кейіпкерлер ретінде енгізу – әжуалық болар еді" дейді. Дегенмен, Фарсалияда ешқандай табиғаттан тыс құбылыс жоқ деген сөз емес; шындығында, керісінше, Браунд "барлық түрлеріндегі табиғаттан тыс құбылыс эпостың құрылымында өте маңызды рөл атқарды" деп мәлімдейді. Браунд табиғаттан тыс құбылыстарды екі санатқа бөледі: "түстер мен көріністер" және "белгілер, болжамдар және табиғаттан тыс күштермен кеңесу". Бірінші санатқа қатысты, поэмада төрт анық және маңызды түс және көрініс тізбегі бар: Цезарь Рубиконды кешіп өтер алдында Римді көреді, Юлияның арманы Помпейге көрінеді, Помпейдің бақытты өткені туралы арманы, сондай-ақ Цезарь мен оның әскерлерінің шайқас және қирау туралы арманы. Осы төрт түс көрінісі де "тепе-теңдік пен қарама-қайшылықты қамтамасыз ету үшін" поэма бойына стратегиялық түрде орналастырылған. Сонымен қатар, екі оракул эпизоды және Эрихтоның некромантиялық рәсімі бар. Табиғаттан тыс құбылыстардың бұл көрінісі көпшілікке көбірек таныс, және көптеген мақсаттарға қызмет етеді, соның ішінде "Римнің табиғаттан тыс жазықтағы алабұдысын" көрсету, сондай-ақ жай ғана "жаман сезімнің атмосферасына үлес қосу" үшін алаңдататын рәсімдерді сипаттау.

Поэма азаматтық соғыс ретінде

Джейми Мастерстің айтуынша, Луканның «Фарсалиясы» тек азаматтық соғыс туралы поэма емес, керісінше, метафоралық тұрғыдан азаматтық соғыстың өзі. Яғни, Лукан ішкі келіспеушілік метафорасын қабылдап, оны поэманың құрылымына енгізу арқылы оқиғаның баяндалу жолын анықтайды. Мастерс Луканның туындысы «Помпейлік» (Помпейдің есімін сақтау, кешігуді мақұлдау және азаматтық соғыстың қорқынышын айқын көрсету) және «Цезарьдік» (Помпейдің өлімін баяндауды жалғастыру, ақырында кешігуді жеңіп, соғыстың қорқыныштарын егжей-тегжейлі сипаттау) екенін ұсынады. Лукан екі тараптың да жағында тұрғанмен, ешқайсысын қолдамайтындықтан, поэма өзімен-өзі соғыста. Сонымен қатар, Лукан Цезарьдің алдына көптеген тосқаулар қойғандықтан, оның әрекеттеріне қарсы тұрған деп қарауға болады. Дегенмен, Лукан оларды әнге қосып жазғандықтан, ол – ақын және оның туындысына не кіретінін шешетін соңғы тұлға, белгілі бір деңгейде, өзі соғыс жүргізіп отыр. Қорытындыда, Мастерс поэма бойына көрінетін екіұштылықты Луканның «шизофрениялық поэтикалық бейнесі» деп атайды.

Тарихты поэтикалық бейнелеу

"Фарсалия" тарихи эпос болғанымен, Луканды тек тарихтың мәліметтерімен ғана қызығушылық танысады деп ойлау қате болар еді. Бір зерттеушінің айтуынша, Лукан оқиғалардың өзінен гөрі оқиғалардың маңыздылығына көбірек мән береді.

Ықпал

Луканның еңбегі өз заманында танымал болды және кейінгі антик дәуірде және орта ғасырларда мектептік оқулық ретінде сақталды. 400-ден астам қолжазба жетіп қалды; оның Ұлы Карл сарайына қызығушылығын 9 ғасырдағы бес толық қолжазбаның болуы көрсетеді. Данте Луканды басқа классикалық ақындармен бірге "Тозақ" алғашқы шеңберіне қосады және Антеймен байланысты сахнада "Фарсалияға" сілтеме жасайды (Луканның IV кітабындағы оқиғада бейнеленген алып). Кристофер Марлоу I кітаптың аудармасын жариялады, ал Томас Мэй 1626 жылы ерлік дистихтермен толық аударма жасады. Кейін Мэй қалған кітаптарды аударып, Луканның аяқталмаған поэмасын жалғастырды. Мэйдің жеті кітабынан кейін оқиға Цезарьдің өлтірілуіне дейін баяндалады. Victrix causa deis placuit sed victa Catoni деген жол ғасырлар бойы "жеңіліске ұшыраған" жақтаушылар үшін сүйікті болды; оны "жеңіске жеткен себеп құдайларға ұнады, ал жеңіліске ұшыраған себеп Катонға ұнады" деп аударуға болады. Америкалық мысал Арлингтон ұлттық зиратындағы Конфедерация ескерткішінен алынған, оның негізінде осы сөздер латын тілінде жазылған. Англиялық мысал Лордтар палатасында салыққа қатысты дауды қараған виконт Рэдклифтің сөзінде кездеседі. Англия ақыны және классигі А. Э. Хаусман 1926 жылы поэманың маңызды сындық басылымын жариялады.