Рим әдебиетіндегі сиырқын (Erichtho)

Кіріспе

Рим әдебиетіндегі сиқыршы

Рим әдебиетінде Эрихто (Ἐριχθώ) – бірнеше әдеби шығармаларда кездесетін аңыздық тессалиялық сиқыршы. Ол өзінің қорқынышты сырт келбеті және дінсіздігімен әйгілі. Оның алғашқы маңызды рөлі – римдік ақын Луканның "Фарсалия" эпосында, онда Цезарьдің азамат соғысы туралы толыққанды баяндалған. Бұл шығармада Ұлы Помпейдің ұлы Секст Помпей оны іздеп, Фарсалус шайқасының жақын арада болатындығы туралы болашақты ашуға үміттенеді. Қорқынышты көріністе ол өлікті тауып, оған түрлі эликсирлер құйып, қайта тірілтеді. Өлік, жер асты әлемін шарлаған азамат соғысын сипаттап, Помпей мен оның туыстарының болашағы туралы болжам жасайды. Эрихтоның "Фарсалиядағы" рөлі классиктер мен әдебиеттанушылар тарапынан жиі талқыланады, көптегендер оның Вергилийдің "Энеида" шығармасындағы құдайға адал болжамгер Кума Сибилласына қарама-қарсы және серіктес екенін айтады. 14 ғасырда итальян ақыны Данте Алигьери өзінің "Құдайлық комедиясында" оны еске алады (онда ол сиқыр арқылы Вергилийді тозақтың тоғызыншы шеңберінен жанды әкелуге мәжбүр еткені айтылады). Ол сондай-ақ Иоганн Вольфганг фон Гётенің 19 ғасырғы "Фауст" пьесасында және Джон Марстонның "Софонисбаның трагедиясы" пьесасында да пайда болады.

Шығу тегі

Эрихо кейіпкерін ақын Овидий жасаған болуы мүмкін, өйткені ол өзінің Heroides XV поэмасында еске алынады. Бұл кейіпкер классикалық грек дәуірінде қалыптасқан тессалиялық колдовствошылар туралы әңгімелерден шабыттанғаны ықтимал. Көптеген деректерге сәйкес, Тесалия колдовствошылардың бейілі болғандығымен әйгілі болды, ал "аймақ туралы халық ауыз әңгімелері римдік кезеңнен бері колдовствошылар, есірткілер, уларлар және сиқырлы дұғалар туралы әңгімелерді сақтап келеді". Дегенмен, Эрихоның танымалдығы бірнеше онжылдықтан кейін, ақын Луканның арқасында артты, ол оны өзінің Pharsalia атты эпикалық поэмасында маңызды рөлде бейнеледі, онда Цезардың азаматтық соғысы туралы баяндалады.

Луканның Фарсалиясы

Луканның "Фарсалиясында" Эрихо жиренішті (мысалы, оның басынан "құрғақ бұлт" ілініп тұрады және оның демі "әдетте өлімге жеткізбейтін ауаны улайды"). Ол қоғамнан шетте тұрады және үйін "қоршаған қабірлер, дарға асылатын тіректер және азаматтық соғыспен толыған шайқас алаңдарының" жанында салады; ол сиқырында осы орындардан алынған дене мүшелерін пайдаланады. Ол өліктерге қатысты басқа да қорқынышты және жиренішті істерге қуанады (мысалы, "егер өлгендер саркофагқа жабылса, ол әр мүшесін ашумен қызуланады. Ол қолын көзге тығып, мұздаған көз алмаларын қазып шығаруға ләззаттанады және құрғаған қолдың сарғайған тырнақтарын кеміреді"). Ол қуатты некромант; шайқас алаңындағы өліктерді қарап тұрғанда, "егер ол бүкіл әскерді соғысқа қайта тірілтуге тырысса, Эреб заңдары мойынсұнып, оның қорқынышты күшімен Стигиялық Аверннен тартылған әскер соғысқа шығар еді" деп жазылған. Сондықтан оны Помпей Ұлының ұлы Секст Помпей іздейді. Ол Фарсалус шайқасының нәтижесін білу үшін оның некромантиялық рәсімін орындауын қалайды. Эрихо келіседі және майданның арасында "жарақатсыз өкпе тіндері бар" өлік іздейді. Ол өліктің мүшелерін тазартады және денесін уыспен толтырады (оның ішінде жылы қан, "ай уысы" және "табиғат зұлымдықпен тудырғанның бәрі" бар), осылайша өлікті қайта тірілтеді. Рух шақырылады, бірақ бастапқыда бұрынғы денесіне оралудан бас тартады. Ол бірден бүкіл ғаламға "жерді дірілдеткен құдайдың атын айтуға" уәде береді. Осыдан кейін дереу өлік қайта тіріледі және жер астындағы азаматтық соғыстың қараңғы суретін, сондай-ақ Секст Помпейге түсініксіз болған Помпей мен оның туыстарының тағдыры туралы болжамды ұсынады. Көптеген ғалымдар Фарсалияның алтыншы кітабын Вергилийдің "Энеидасының" алтыншы кітабының қайта өңделуі деп санайды, сондықтан Эрихоны көбінесе "Вергилийдің Кумалық Сибилласына қарама-қарсы" деп қарастырады. Шындығында, екеуі де адам баласына жер астынан ақпарат алуға көмектеседі; алайда, Сибилла ізгі болса, Эрихо зұлым. Зиссос атап өткендей, шеберлер Сибилдің Мисенді жерлеуге және Алтын бұтақты табуға берген бұйрықтары Луканда кері бұрылып, қысқартылғанын айтады: Эрихоға "жерленбеген", керісінше, қайтарып алынған дене керек. Ақырғы әлемнен ақпарат іздегендердің сипатталуындағы қарама-қарсылық (Сибилла Энейді батыл болуға шақырады, ал Эрихо Секст Помпейді қорқақ деп сынап қояды), Саймон А. Гилсон мұндай оқиғаның "ортағасырлық дереккөздерде бұрын-соңды болмағанын және өте күрделі екенін" атап өтеді. Ортағасырлық некромантия туралы түсініктерді қайта өңдеу ретінде Эрихтоға сілтеме жасау "Дантенің тозақ арқылы жасаған саяхаты Құдайдың еркімен болғанын" көрсетеді, бірақ "бұл Вергилийдің некромантиялық рухтағы саяхатына жұмсалған шығынға айналды". Рейчел Якофф былай дейді: Данте Лукан сахнасын қайта жазу арқылы Эрихонды қажет етеді, осылайша оны Дантелік Вергилийдің нұсқаушы рөліне қажет етеді: ол Комедия сюжетінің дамуын бақылайтын христиандық провиденциямен үйлеседі. Сонымен қатар, Лукандық Эрихо шеттетіліп, жоғары күшке бағынады. Осы тұрғыдан алғанда, Данте Эрихонды қайта жазу арқылы Луканның Виргилийдің түпнұсқалық үлгісін бұзуын да жояды. Вергилийді Эрихонмен байланыстыру әдеби анахронизм болғанымен, Эрихонды әдебиетте танымал еткен Луканан Вергилийдің өлімінен шамамен елу жыл кейін дүниеге келгенін ескерсек, Эрихонның сөзі монолог түрінде болады, онда ол Фарсалия шайқасына, Юлий Цезарь мен Помпейге сілтеме жасайды. Ол сондай-ақ Луканға сілтеме жасап, "мен осы қасіретті ақындардың [Лукан мен Овидий] суреттегендей қорқынышты емеспін" деп мәлімдейді. Бұл көрініснен кейін дереу Мефистофель, Фауст және Гомункул Фаусттың армандық өміріне әкелетін рәсімдерге кіреді, ол Геленамен бірге сарайда тұратын рыцарь болып өтеді, олардың баласының өлімінен кейін қиялдар жойылып, Фауст пьесаның соңы үшін физикалық әлемге оралады. Джон Марстонның "Софонисбаның трагедиясы" пьесасында Ливия ханзадасы Сифакс Эриктонды тозақтан шақырып, Карфаген ханшайымы Софонисбаны өзіне ғашық етуін сұрайды. Эрикто "дыбыс күші" арқылы оны Софонисбаға ұқсатуға мәжбүрлейтін сиқыр жасайды; ол кейіннен Сифакспен жыныстық қатынасқа түседі. Гарри Харви Вудтың айтуынша, көптеген сыншылар "бұл көріністі жиренішті деп есептейді".

In Lucan's Pharsalia, Erichtho is repugnant (for instance, she is described as having a "dry cloud" hang over her head and that her breath "poisons otherwise non lethal air"), She lives on the outskirts of society and makes her home near "graveyards, gibbets, and the battlefields copiously supplied by civil war"; she uses the body parts from these locations in her magic spells. Indeed, she delights in otherwise heinous and macabre acts involving corpses (for instance, "when the dead are confined in a sarcophagus [ ] then she eagerly rages every limb. She plunges her hand into the eyes, delights at digging out the congealed eyeballs, and gnaws the pallid nails on a desiccated hand."). She is a powerful necromancer; while she is surveying dead bodies in a battlefield it is noted that "If she had tried to raise up the entire army on the field to return to war, the laws of Erebus would have yielded, and a host—pulled from the Stygian Avernus by her terrible power—would have gone to war." It is for this reason that she is sought by Pompey the Great's son, Sextus Pompeius. He wants her to perform a necromantic rite so that he might be able to learn the outcome of the Battle of Pharsalus. Erichtho complies and wanders amidst a battlefield to seek out a cadaver with "uninjured tissues of a stiffened lung". She cleans the corpse's organs, and fills the body with a potion (consisting of, among other things, a mixture of warm blood, "lunar poison", and "everything that nature wickedly bears") so as to bring the dead body back to life. The spirit is summoned, but, at first, refuses to return to its old body. She then promptly threatens the entire universe by promising to summon "that god at whose dread name earth trembles". Immediately following this outburst, the corpse is reanimated and offers a bleak description of a civil war in the underworld, as well as a rather ambiguous (at least, to Sextus Pompeius) prophecy about the fate that lies in store for Pompey and his kin. Because the sixth book of Pharsalia is seen by many scholars as being a reworking of the sixth book from Virgil's Aeneid, Erichtho is often viewed as the "antithetical counterpart to Virgil's Cumaean Sibyl. Indeed, both fulfill the role of helping a human gain information from the underworld; however, while the Sibyl is pious, Erichtho is wicked.</blockquote>
Masters, as Zissos points out, argues that the Sibyl's commands to bury Misenus and find the Golden Bough are inverted and compacted in Lucan: Erichtho needs a body—not buried—but rather retrieved. the opposing manner in which those seeking information from the underworld are described (the Sibyl urges Aeneas to be courageous, whereas Erichtho criticizes Sextus Pompeius for being cowardly), Simon A. Gilson notes that such a story is "without precedent in medieval sources, and highly problematic". a reworking of medieval concepts about necromancy, Gilson contends that the reference to Erichtho reinforces the fact "that Dante's own journey through Hell is divinely willed," although "this is achieved at the expense of the earlier necromantically inspired journey undertaken by Virgil." Similarly, Rachel Jacoff argues:

Dante's rewriting of the Lucanian scene 'recuperates' the witch Erichtho by making her necessary to the Dantean Virgil's status as guide: she thus functions in accord with the Christian providence that controls the advancement of the Commedias plot line. At the same time, the Lucanian Erichtho is both marginalized and subordinated to a higher power. In this sense, Dante's rewriting of Erichtho also undoes Lucan's subversion of the original Virgilian model. And although it is a literary anachronism to connect Virgil to Erichtho, given that Lucan—the one who popularized Erichtho in literature—was born around fifty years after the death of Virgil, Erichtho's speech takes the form of a soliloquy, in which she references the Battle of Pharsalia, Julius Caesar, and Pompey. She also alludes to Lucan, claiming that she is "not so abominable as the wretched poets [i. e. Lucan and Ovid] painted me." This scene immediately precedes the entrance of Mephistopheles, Faust, and Homunculus to the rites that result in Faust's Dream Life Sequence as a knight living in a castle with Helen of Troy—until the death of their child shatters the fantasy and Faust returns to the physical world for the conclusion of the play. In John Marston's Jacobean play The Tragedy of Sophonisba, which is set during the Second Punic War, the prince of Libya, Syphax, summons Erictho from Hell, and he asks her to make Sophonisba, a Carthaginian princess, love him. Erichto, via the "power of sound", casts a spell that causes her to take on the likeness of Sophonisba; she subsequently has sexual intercourse with Syphax before he is able to realize her identity. Many critics, according to Harry Harvey Wood, "have dismissed [this scene] as revolting."