Эсен тайшы (1407-1454) – Солтүстік Юань әулетінің билеушісі, Мин әскерін жеңіп, император Инцзунты тұтқынға алған Ойраттың күшті ханы. Моңғол тайпаларын біріктірген.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оират және Юаньның генералы, Моңғолия хаганы Есен (; моңғолша жазуы: ; ) (1407–1454) – күшті Ойрат тайшиі және 1453 жылдың 12 қыркүйегінен 1454 жылға дейін Солтүстік Юань династиясының іс жүзіндегі билеушісі болды. Ол 1449 жылы Туму бекінісі шайқасында Мин императоры Инцзонды тұтқындағанымен және моңғол тайпаларын қысқа мерзімге біріктіргенімен ең танымал. Оның билігінде Төрт Ойрат өкімет билігінің шыңына жетті.
General of the 4 Oirat and Yuan, Khagan of Mongolia
Esen (; Mongol script: ᠡᠰᠡᠨ; ) (1407–1454), was a powerful Oirat taishi and the de facto ruler of the Northern Yuan dynasty between 12 September 1453 and 1454. He is best known for capturing the Emperor Yingzong of Ming in 1449 in the Battle of Tumu Fortress and briefly reuniting the Mongol tribes. The Four Oirat reached the peak of their power under his rule.
Атауы
Есен монғол тілінде "саулық" дегенді білдіреді. Тайши атағы қытай тіліндегі 太師 (tàishī) атағынан шыққан, ол "Ұлы тәрбиеші" деген мағынаны білдіреді. Моңғол тайпалары арасында бұл атақ Чингис ұрпағына жатпайтын ықпалды ақсүйектерге берілген. Қытай тілінде Есенді 也先 (Yěxiān) немесе сирек кездесетін 額森 (Ésēn) деп жазады.
Esen means "good health" in Mongolian. Taishi is derived from the Chinese title 太師 (tàishī), meaning Grand Preceptor. Among Mongol tribes, this title was used for powerful nobles who were not part of the Chinggisid lineage. In Chinese, Esen is rendered as 也先 (Yěxiān) or less commonly as 額森 (Ésēn).
Жастық шағы мен мансабының алғашқы жылдары
Есен әкесі Тоғанның ұлы болып дүниеге келді. Тоған Ойраттың аумағын едәуір кеңейтіп, көптеген моңғол тайпалары оның үстемдігін мойындады. Ойрат болғандықтан, Есеннің өзі Шыңғыс ханның ұрпағы болмаған, бұл оның өмір бойы Ұлы хан атағына ие болуын қиындатты. Алғашқы жорықтарында ол Моғолстанның шағатайид хандарымен күресті. Есен үш рет Моғол билеушісі Уайс ханны (Уайс хан, 1418–1432 жж.) жеңіп, екі рет тұтқынға алды. Екі рет те оны Чингисід қандық байланысына деген құрметпен босатты. Үшінші рет Уайс хан Есенге екі ұлын дүниеге әкелген әпкесі Махтум Ханымды сыйға берді. Есен мұсылман ханшайымына үйлену үшін ислам дініне кірді. 1438 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, Есен биліктегі хан Тайсун ханға тайши лауазымын мұра етті. Есен Тайшидің басшылығымен Тайсун ханның қол астындағы моңғолдар Солтүстік Юаньды біріктірді, оның құрамына Маньчжурия мен Сібірдегі жуйшы және тува тайпалары да кірді. 1430 жылдары Есен Гоби мен Такла-Макан шөлдері арасындағы Хами уазисіндегі Қара-Дел деп аталатын моңғол мемлекетін де бағындырды. 1443–45 жылдардан кейін Солтүстік Юань Кореяға жетті.
Esen was born to his father, Toghan, the Choros taishi who had expanded Oirat territory substantially, with more Mongol tribes acknowledging his supremacy. As an Oirat, Esen himself was not descended from Genghis Khan, which would hamper his claim to the title of great khan throughout his life. In his early campaigns he fought against the Chaghatayid khans of Moghulistan. Esen three times defeated and twice captured the Moghul ruler Uwais Khan (Ways Khan, 1418–1432). Esen released him out of respect for his Chinggisid blood in both cases. The third time, Uwais Khan granted Esen his sister Makhtum Khanim, who bore his two sons. Esen converted to Islam in order to marry the Muslim princess. After his father died in 1438, Esen inherited his position, taishi, for the reigning khan Taisun Khan (reigned 1433–52). Under Esen Taishi's leadership, the Mongols under Taisun Khan unified the North Yuan, including the Jurchens and Tuvans in Manchuria and Siberia. In the 1430s, Esen also took over control of the Mongol kingdom known as Kara Del in the Hami oasis between the Gobi and the Takla Makan deserts. After 1443–45 the Northern Yuan reached Korea.
Өмірбаян
Есен Мин әулетімен қақтығысқа түсті. Мин әулеті біраз уақыт бойы солтүстік көршілерімен қарым-қатынаста "бөліп талқандау" стратегиясын ұстанды, сауда қатынастарын сақтап, мемлекеттік субсидиямен қолдау көрсетілген монополия ретінде жұмыс істеді. Олар көптеген басшыларды қызғаныш тудырып немесе интригалар ұсынып, бір-біріне қарсы қоюға тырысты. Дегенмен, біріккен Солтүстік Юань мұндай тактикаға оңай түспеді. Ойрат билігіне бағынған көптеген тайпалар Миннің иелігінде деп есептелген жерлерде қоныстанды, ал басқа тайпалар Ойраттың үстемдігінен қашу үшін оңтүстікке қарай Мин аумағына итерілді. Сонымен қатар, Шағатайлық Хами уазисі бұрын императорға салық төлеген, бірақ Есен оның билеушісін ораттарға салық төлеуге көндірді. 1440 жылдар бойы Есен Минге құрмет көрсету үшін жіберілген миссиялардың жиілігін және әр миссияға жіберілген өкілдердің санын арттырды. Қытай деректерінде ораттар одан да жоғары табыс әкелетін салық пен сауда келісімдерін талап еткені айтылады. Мин Тайсун хан арасында бәсекелестікті қоздыруға тырысты, бірақ Есен "қарсыластарды" өзінен төмен дәрежедегілердің арасынан таңдап, бөліп талқандау стратегиясына тойтарыс берді. Сондықтан Мин басқа стратегияға көшті: Солтүстік Юаньды сыйлықтармен сатып алуға тырысты. Есен жүздеген моңғол, Хами және Самарқандағы мұсылман саудагерлерін Мин императорына сапарларына қатысуға шақырды. 1439 жылдан бастап Тайсун хан мен Есен Минге жиі, көбінесе 1000-нан астам елші жіберді. Олар одан да көп сыйлық сұрады. Мұндай үлкен сұранысқа жауап ретінде Мин императоры Инцзун (1427–64) Эсен мен Тайсун ханмен сауданы қысқартып, Солтүстік Юаньмен шекаралық сауданы тоқтатты.
Esen entered into conflict with the Ming dynasty. The Ming dynasty had for some time pursued a "divide and rule" strategy in dealings with their northern neighbors, maintaining trade relationships, functioning as a kind of state subsidized monopoly, with multiple leaders who they could then turn against one another by inciting jealousy or suggesting intrigue. However, a unified Northern Yuan was less susceptible to such tactics. Many of the tribes brought under Oirat dominion had inhabited areas claimed by the Ming, and other tribes had been pushed south into Ming territory seeking to escape Oirat subjugation. The Chagatayid Hami oasis, furthermore, had paid tribute to the emperor before Esen convinced its ruler to pay tribute to the Oirats instead. Throughout the 1440s, Esen increased both the frequency of tribute missions to the Ming and the number of representatives sent on each mission. According to surviving Chinese accounts, the Oirats asked for more and more lucrative tribute and trade agreements. The Ming tried to stir rivalry between Taisun Khan, but Esen chose "rivals" below him in status to counter the divide and rule strategy. So the Ming resorted to another strategy: to buy off the Northern Yuan with gifts. Esen encouraged hundreds of Mongol, Hami, and Samarkand based Muslim merchants to accompany his missions to the Ming Emperor. Beginning in 1439 Taisun Khan and Esen sent envoys to the Ming, often numbering more than 1,000. They asked for more and more gifts. In response to this inflation of numbers, the Emperor Yingzong of Ming (1427–64) decreased trade with Esen and Taisun Khan, and closed border trade with the Northern Yuan.
Мин императоры Инцзонның тұтқындалуы
Осы сауда санкцияларына жауап ретінде Есен Тайши 1449 жылы Мин империясына жорық жасады, ол Түму дағдарысы кезінде Мин императорының тұтқындалуымен аяқталды. Ірі масштабты, үш бағыттан жасалған шабуыл шілдеде басталды: Тайсун хан шығысқа қарайғы күшті Ляодунға бастап, үлкен кеңесші Алаг Сюаньфуға шабуыл жасады, ал Эсен өзі тамыз айында Датонгты қиратты. Моңғолдардың тағы бір жасағы Ганчжоуға шабуыл жасады. Бұл жорық Солтүстік Юань үшін зор жеңіс болды, моңғолдар Чжу Цзиженнің әскерін талқандады. Аймақтағы Чжудың әскерінің саны 500 000-ға жететін болса да, Эсен Тайшидің 20 000 атты әскері оларды жеңді. Датонг Қытайдың Ұлы Қабырғасының оңтүстік жағында орналасқан еді. Датонгқа жасалған алғашқы шабуылдан кейін Эсен моңғол даласына кері шегінгендей болды. Император мен оның жинаған әскері батысқа қарай шабуылдаушыларды қуды, Датонгқа келгенде олардың тосқауылға түскенін көрді. Моңғол атты әскерлері төрт күн бойы Чжудың қамалға қарай шегінуін тоқтатты, сонымен қатар нөсер жаңбыр да кедергі келтірді. Император әскері ақырында Түму бекінісіне жетті. Бірақ, қорғаныс позициясын нығайтудың орнына, Чжудың әскері бекіністің солтүстік жағында қоршауға түсті, ал Солтүстік Юань аттылары Чжудың әскерін құртты. Көптеген қалған сарбаздар қаза табады. Есен әлі де алыс, Сяньфу маңында еді. Алты аптадан кейін тұтқынға алынған император Чжу Цзижен оның лагеріне жеткізілгенде, Эсен императорды Минге қайтару үшін құн төлеуге тырысты. Кейбір мәліметтер бойынша, осы кезде Эсенге «Тайши» атағы берілді. Дегенмен, Мин құн төлеу туралы келісімдерге бармады, мүмкін, себебі императордың інісі (принц Чжу Цыю, кейіннен Цзинтай императоры) сол кезде таққа отырған және жаңа өкіметінен бас тартқысы келмеді. Миннің қарсы шабуылын ұйымдастырып жатқан қорғаныс министрі Ю Цзянь (于謙) императордың өмірі елдің тағдырынан кем емес екенін айтты. Ол сондай-ақ императорға құн төлеу Солтүстік Юаньның рухын көтеріп, Миннің рухын түсіруі мүмкін деп ойлады.
In retaliation for these trade sanctions, Esen Taishi led an invasion of the Ming Empire in 1449 that culminated in the capture of the Ming emperor during the Tumu Crisis. The large scale, three pronged invasion began in July, with Taisun Khan leading the easternmost force to Liaodong, the grand councillor Alag attacking Xuanfu, and Esen himself leading the troops that sacked Datong in August. Another column of the Mongols invaded Ganzhou. The campaign was a massive victory for the Northern Yuan, with the Mongols crushing Zhu Qizhen's forces. Even though Zhu's troops in the region are estimated to have numbered as many as 500,000, Zhu was still crushed by Esen Taishi's 20,000 cavalry. Datong lay next to the south side of the Great Wall of China. After the initial attack on Datong, Esen pretended to retreat back into the Mongolian steppes. The emperor and his hastily raised army chased the invaders west and met an ambush upon arriving at Datong. Mongol horsemen harried Zhu's retreat back towards the wall for four days while hampered by thunderstorms. The imperial army eventually reached the Tumu Fortress. However, rather than having secured a defensible position, Zhu's troops were trapped against the northern side of the fortress, and the Northern Yuan horsemen annihilated Zhu's army. Most of the remaining soldiers were slaughtered. Esen was still some distance away, near Xianfu. Six weeks later, when the captured emperor Zhu Qizhen was brought to his camp, Esen attempted to ransom the emperor back to the Ming. According to some accounts, it was at this point that Esen was granted the title "Taishi." In any case, the Ming refused to negotiate a ransom, perhaps in part because the emperor's brother (prince Zhu Qiyu, later the Jingtai Emperor) was by then installed on the throne and not eager to give up his new position. Yu Qian (于謙), the defense minister of Ming, who was organizing the counterstrike, commented that the emperor's life is not as important as the fate of the country. He also believed that ransoming the emperor might boost the Northern Yuan's morale and reduce that of the Ming.
Пекин
Есен императорды тірі күйінде өлгеннен артық бағалады. Содан кейін Есен Пекинге қоршау салды, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Есен императорға өз қарындасын (Хекин) әйелдікке ұсынды, бірақ император Есеннің ұсынысын қабылдамады. Ю Цзянь басқарған Мин Пекин гарнизоны жағдайды тез арада өзгертіп жіберді. Ю Цзянь өз әскерлеріне қала қақпасын бақылаудан шығарғандай көрінуді бұйырды, моңғол атты әскерін қала ішіне әкелу үшін. Моңғол күшінің көп бөлігі ішке кірген соң, қақпа жабылып, моңғолдарға шабуыл жасалды. Эсеннің серті ағайы шабуылда қаза тапты. Қаланы басып алуға асықпағаннан кейін, Есен өз әскерлерінің қысымы мен Мин күштерінің келуіне байланысты кері шегінуге мәжбүр болды. Есен мен Тайсун хан Мин билігінде болған Нэн және Сонгхуа өзендері маңындағы Маньчжурия және Шығыс Сібірге шабуыл жасады, бірақ сәтсіз аяқталып, Мин әскерлерінен жеңіліске ұшырады.
Esen still considered the emperor more valuable alive than dead. Esen then laid siege to Beijing, but it failed. Esen offered the emperor his sister in marriage (Heqin), but the emperor rejected Esen. The Ming Beijing garrison led by Yu Qian soon turned the situation around. Yu Qian ordered his forces to pretend that they had lost control of the city gate in order to lure Mongol horsemen into the city. Once a large portion of the Mongol force was inside, the gate was shut and the Mongols were ambushed. Esen's sworn blood brother was killed in the attack. Having failed to take the city, Esen was forced to retreat under pressure from his own troops and by the arrival of Ming reinforcements. Esen and Taisun Khan turned to attack Manchuria and East Siberia, under Ming rule, around the Nen River and Songhua River, but failed and were defeated by the Ming.
Келіссөздер
Мин хандығының соты Цзиньтай императорын (1449–57 жылдары билік құрған) таққа отырғызды. Есен 1450 жылы тұтқынға алынған императорды қайтарып берді. Моңғол экономикасы Мин әулетімен саудаға тәуелді болғандықтан, Есен келіссөздерді қайта ашуға міндетті болды, бірақ бұл жолы ол әлсіз жағдайда болды. Тму дағдарысы кезінде Мин-моңғол саудасы толығымен тоқтамаса да, Есен бұрынғыдан жақсы шарттарға қол жеткізе алмады, тіпті Минмен сауданы жаңартқан үшін бұрынғыдан нашар шарттарды қабылдауға мәжбүр болды. Солтүстік Юань кейбір уақытқа Минге вассалдық қарым-қатынаста болды.
The Ming court elevated the Jingtai Emperor (reigned 1449–57) to the throne. Esen sent the captured emperor back in 1450. Since the Mongol economy relied on their trade with the Ming dynasty, Esen was obligated to reopen negotiations, now under a much weaker position. While Ming Mongol trade did not cease entirely during the Tumu Crisis, Esen had not only failed to win better terms than the prior arrangements, he was forced to accept less favorable terms in return for resumption of trade with the Ming. The Northern Yuan then entered a vassal relationship with the Ming for some time.
Билік ету және өлім
Тайсун хан мен Есен Тайши тақ мұрагері үшін дауласты. Есен Тайсун ханның мұрагері болу үшін өз әпкесінің ұлын қалаған, бірақ Тайсун оның орнына шығыс моңғол хатунының ұлын көрсетті, бұл екі жақтың арасында соғысқа әкеп соқты. Есеннің қызы Цетсегке үйленген Агбарджин Джинонгқа жаңа хан атағы уәде етілді және ол ойраттарға қашып кетті. Тайсун, Мин әулетінің Үш гвардиясының қолдауымен, 1451 жылы Эсен мен Агбарджинге қарсы әскерін басқарды, бірақ олардың саны кем болды. 1452 жылы қашуға тырысқанда хан қаза тапты. Есен осы жеңіске қанағаттанбай, кейіннен хан болу ниетімен Агбарджинді және оның Боржигин ұрпақтарын тойда өлтірді. Цетсег сол кезде жүкті болған, Есен ұл туса өлтіретініне уәде берді, бірақ Самур Гундж нәресте дүниеге келгеннен кейін қашып кетуіне көмектесті. Бұл ханзада Даян ханның әкесі Баян Монке болып өсті. 1453 жылы Тайсун ханнан жеңілгеннен кейін он сегіз айдан соң, Есен өзі «Ұлы Юаньнің Тяньшенг хаганы» (大元天盛大可汗 Tengri Bogd Khan) атағын алды. Сонымен қатар ойраттар Моғолстанға, Ташкентке және Трансоксианаға жорық жасады. Мин императоры бұл жаңа атақты бірінші болып мойындады, бірақ Есеннің моңғол әріптестері, ойраттар және басқаларының реакциясы көбінесе мақұлдамаудан ашуға дейін болды. Есеннің Темуджиннен (Шыңғыс ханнан) әжесі Самур Гундж (принцесса) арқылы патшалық әулетімен байланысы болғанымен, оның хан сайлауға лайықты екені күмәнді болды. Хандық атақ, әдеттегідей, әулеттің ең үлкен еркегіне автоматты түрде берілмейтін еді, моңғол басшылары дәстүрлі түрде курултай арқылы сайланды, бұл сайлаулы монархия жүйесі, онда әулет мүшелері атақтың мұрагерін өздерінен таңдау үшін дауыс берді. Бұл наразылық көп ұзамай Эсенге қарсы ашық көтеріліске ұласты. Эсен өзінің ұлы Амасанжға тайши атағын берді, бұл оның күшті генералы және Баатудтың басшысы Алагтың көтеріліске шығуына себеп болды, өйткені ол өзіне бұл атақ беріледі деп күткен еді. Басқа ойрат басшылары да Эсенге қарсы көтеріліске қосылды, ол шайқаста жеңіліп, хан атағын алғаннан кейін бір жыл өткен соң 1454 жылы қаза тапты. Оның қайтысынан кейін ойраттар шығыс Моңғолияға билік ете алмады, ол Эсен мен оның әкесінің ықпалымен олардың бақылауына өткен еді. Шығыс және батыс моңғолдар келесі ғасырлар бойы бөлініп тұрды. 17 және 18 ғасырлардағы Зунгар билеушілері өздерін Эсен Тайшинің ұрпақтары деп есептеді.
Taisun Khan and Esen Taishi quarreled over the heir to the throne. Esen wanted a son of his sister to be the successor of Taisun Khan, but Taisun nominated a son of his eastern Mongol khatun instead, leading to a war between the factions. Agbarjin jinong, who was married to Esen's daughter Tsetseg, was promised the new title of khan and deserted to the Oirats. Taisun, supported by the Ming dynasty's Three Guards, openly led his own forces against Esen and Agbarjin in 1451, but they were outnumbered and the khan was eventually killed in 1452 while attempting to flee. Esen wasn't satisfied with this victory alone, and later murdered Agbarjin and his Borjigin heirs at a feast, with the intention of becoming khan himself. Tsetseg was pregnant at the time, and Esen promised to kill the baby if it was male, but Samur Gunj helped the infant prince escape when he was born. This prince would grow up to be Bayan Mongke, the father of Dayan Khan. In 1453, eighteen months after his defeat of Taisun Khan, Esen himself took the title of “Tian sheng Khagan of the Great Yuan” (大元天盛大可汗 Tengri Bogd Khan). At the same time, the Oirats launched an invasion against Moghulistan, Tashkent, and Transoxiana. The Ming emperor was among the first to acknowledge the new title, but the reaction of Esen's fellow Mongols, Oirat and otherwise, mostly ranged from disapproving to enraged. Though Esen's lineage was related to the royal line descended from Temüjin (Genghis Khan) through his grandmother Samur Gunj (princess), it was unlikely that he would have been considered eligible for election as Khan, and in any case, Esen ignored the usual selection process. Rather than the title of khan falling automatically to the eldest eligible male of the line, as in primogeniture, Mongol leaders were traditionally chosen by means of the kurultai, an elective monarchy system, with members of the lineage voting to choose the title's successor from among themselves. This dissatisfaction soon escalated into open revolt against Esen. Esen gave his son Amasanj the title of taishi, an action which led Alag, his powerful general and leader of the Baatud, into rebellion as he had expected to be awarded the title himself. Other Oirat leaders joined the rebellion against Esen, and he was defeated in battle and murdered in 1454, a year after his assumption of the title of khan. After his death, the Oirats no longer held sway over eastern Mongolia, which had come under their control through Esen and his father's influence. The eastern and western Mongols remained divided for the centuries to come. The 17th and 18th century Zunghar rulers considered themselves to be descendants of Esen Taishi.