Кіріспе

Оират және Юаньның генералы, Моңғолия хаганы Есен (; моңғолша жазуы: ; ) (1407–1454) – күшті Ойрат тайшиі және 1453 жылдың 12 қыркүйегінен 1454 жылға дейін Солтүстік Юань династиясының іс жүзіндегі билеушісі болды. Ол 1449 жылы Туму бекінісі шайқасында Мин императоры Инцзонды тұтқындағанымен және моңғол тайпаларын қысқа мерзімге біріктіргенімен ең танымал. Оның билігінде Төрт Ойрат өкімет билігінің шыңына жетті.

Атауы

Есен монғол тілінде "саулық" дегенді білдіреді. Тайши атағы қытай тіліндегі 太師 (tàishī) атағынан шыққан, ол "Ұлы тәрбиеші" деген мағынаны білдіреді. Моңғол тайпалары арасында бұл атақ Чингис ұрпағына жатпайтын ықпалды ақсүйектерге берілген. Қытай тілінде Есенді 也先 (Yěxiān) немесе сирек кездесетін 額森 (Ésēn) деп жазады.

Жастық шағы мен мансабының алғашқы жылдары

Есен әкесі Тоғанның ұлы болып дүниеге келді. Тоған Ойраттың аумағын едәуір кеңейтіп, көптеген моңғол тайпалары оның үстемдігін мойындады. Ойрат болғандықтан, Есеннің өзі Шыңғыс ханның ұрпағы болмаған, бұл оның өмір бойы Ұлы хан атағына ие болуын қиындатты. Алғашқы жорықтарында ол Моғолстанның шағатайид хандарымен күресті. Есен үш рет Моғол билеушісі Уайс ханны (Уайс хан, 1418–1432 жж.) жеңіп, екі рет тұтқынға алды. Екі рет те оны Чингисід қандық байланысына деген құрметпен босатты. Үшінші рет Уайс хан Есенге екі ұлын дүниеге әкелген әпкесі Махтум Ханымды сыйға берді. Есен мұсылман ханшайымына үйлену үшін ислам дініне кірді. 1438 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, Есен биліктегі хан Тайсун ханға тайши лауазымын мұра етті. Есен Тайшидің басшылығымен Тайсун ханның қол астындағы моңғолдар Солтүстік Юаньды біріктірді, оның құрамына Маньчжурия мен Сібірдегі жуйшы және тува тайпалары да кірді. 1430 жылдары Есен Гоби мен Такла-Макан шөлдері арасындағы Хами уазисіндегі Қара-Дел деп аталатын моңғол мемлекетін де бағындырды. 1443–45 жылдардан кейін Солтүстік Юань Кореяға жетті.

Өмірбаян

Есен Мин әулетімен қақтығысқа түсті. Мин әулеті біраз уақыт бойы солтүстік көршілерімен қарым-қатынаста "бөліп талқандау" стратегиясын ұстанды, сауда қатынастарын сақтап, мемлекеттік субсидиямен қолдау көрсетілген монополия ретінде жұмыс істеді. Олар көптеген басшыларды қызғаныш тудырып немесе интригалар ұсынып, бір-біріне қарсы қоюға тырысты. Дегенмен, біріккен Солтүстік Юань мұндай тактикаға оңай түспеді. Ойрат билігіне бағынған көптеген тайпалар Миннің иелігінде деп есептелген жерлерде қоныстанды, ал басқа тайпалар Ойраттың үстемдігінен қашу үшін оңтүстікке қарай Мин аумағына итерілді. Сонымен қатар, Шағатайлық Хами уазисі бұрын императорға салық төлеген, бірақ Есен оның билеушісін ораттарға салық төлеуге көндірді. 1440 жылдар бойы Есен Минге құрмет көрсету үшін жіберілген миссиялардың жиілігін және әр миссияға жіберілген өкілдердің санын арттырды. Қытай деректерінде ораттар одан да жоғары табыс әкелетін салық пен сауда келісімдерін талап еткені айтылады. Мин Тайсун хан арасында бәсекелестікті қоздыруға тырысты, бірақ Есен "қарсыластарды" өзінен төмен дәрежедегілердің арасынан таңдап, бөліп талқандау стратегиясына тойтарыс берді. Сондықтан Мин басқа стратегияға көшті: Солтүстік Юаньды сыйлықтармен сатып алуға тырысты. Есен жүздеген моңғол, Хами және Самарқандағы мұсылман саудагерлерін Мин императорына сапарларына қатысуға шақырды. 1439 жылдан бастап Тайсун хан мен Есен Минге жиі, көбінесе 1000-нан астам елші жіберді. Олар одан да көп сыйлық сұрады. Мұндай үлкен сұранысқа жауап ретінде Мин императоры Инцзун (1427–64) Эсен мен Тайсун ханмен сауданы қысқартып, Солтүстік Юаньмен шекаралық сауданы тоқтатты.

Мин императоры Инцзонның тұтқындалуы

Осы сауда санкцияларына жауап ретінде Есен Тайши 1449 жылы Мин империясына жорық жасады, ол Түму дағдарысы кезінде Мин императорының тұтқындалуымен аяқталды. Ірі масштабты, үш бағыттан жасалған шабуыл шілдеде басталды: Тайсун хан шығысқа қарайғы күшті Ляодунға бастап, үлкен кеңесші Алаг Сюаньфуға шабуыл жасады, ал Эсен өзі тамыз айында Датонгты қиратты. Моңғолдардың тағы бір жасағы Ганчжоуға шабуыл жасады. Бұл жорық Солтүстік Юань үшін зор жеңіс болды, моңғолдар Чжу Цзиженнің әскерін талқандады. Аймақтағы Чжудың әскерінің саны 500 000-ға жететін болса да, Эсен Тайшидің 20 000 атты әскері оларды жеңді. Датонг Қытайдың Ұлы Қабырғасының оңтүстік жағында орналасқан еді. Датонгқа жасалған алғашқы шабуылдан кейін Эсен моңғол даласына кері шегінгендей болды. Император мен оның жинаған әскері батысқа қарай шабуылдаушыларды қуды, Датонгқа келгенде олардың тосқауылға түскенін көрді. Моңғол атты әскерлері төрт күн бойы Чжудың қамалға қарай шегінуін тоқтатты, сонымен қатар нөсер жаңбыр да кедергі келтірді. Император әскері ақырында Түму бекінісіне жетті. Бірақ, қорғаныс позициясын нығайтудың орнына, Чжудың әскері бекіністің солтүстік жағында қоршауға түсті, ал Солтүстік Юань аттылары Чжудың әскерін құртты. Көптеген қалған сарбаздар қаза табады. Есен әлі де алыс, Сяньфу маңында еді. Алты аптадан кейін тұтқынға алынған император Чжу Цзижен оның лагеріне жеткізілгенде, Эсен императорды Минге қайтару үшін құн төлеуге тырысты. Кейбір мәліметтер бойынша, осы кезде Эсенге «Тайши» атағы берілді. Дегенмен, Мин құн төлеу туралы келісімдерге бармады, мүмкін, себебі императордың інісі (принц Чжу Цыю, кейіннен Цзинтай императоры) сол кезде таққа отырған және жаңа өкіметінен бас тартқысы келмеді. Миннің қарсы шабуылын ұйымдастырып жатқан қорғаныс министрі Ю Цзянь (于謙) императордың өмірі елдің тағдырынан кем емес екенін айтты. Ол сондай-ақ императорға құн төлеу Солтүстік Юаньның рухын көтеріп, Миннің рухын түсіруі мүмкін деп ойлады.

Пекин

Есен императорды тірі күйінде өлгеннен артық бағалады. Содан кейін Есен Пекинге қоршау салды, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Есен императорға өз қарындасын (Хекин) әйелдікке ұсынды, бірақ император Есеннің ұсынысын қабылдамады. Ю Цзянь басқарған Мин Пекин гарнизоны жағдайды тез арада өзгертіп жіберді. Ю Цзянь өз әскерлеріне қала қақпасын бақылаудан шығарғандай көрінуді бұйырды, моңғол атты әскерін қала ішіне әкелу үшін. Моңғол күшінің көп бөлігі ішке кірген соң, қақпа жабылып, моңғолдарға шабуыл жасалды. Эсеннің серті ағайы шабуылда қаза тапты. Қаланы басып алуға асықпағаннан кейін, Есен өз әскерлерінің қысымы мен Мин күштерінің келуіне байланысты кері шегінуге мәжбүр болды. Есен мен Тайсун хан Мин билігінде болған Нэн және Сонгхуа өзендері маңындағы Маньчжурия және Шығыс Сібірге шабуыл жасады, бірақ сәтсіз аяқталып, Мин әскерлерінен жеңіліске ұшырады.

Келіссөздер

Мин хандығының соты Цзиньтай императорын (1449–57 жылдары билік құрған) таққа отырғызды. Есен 1450 жылы тұтқынға алынған императорды қайтарып берді. Моңғол экономикасы Мин әулетімен саудаға тәуелді болғандықтан, Есен келіссөздерді қайта ашуға міндетті болды, бірақ бұл жолы ол әлсіз жағдайда болды. Тму дағдарысы кезінде Мин-моңғол саудасы толығымен тоқтамаса да, Есен бұрынғыдан жақсы шарттарға қол жеткізе алмады, тіпті Минмен сауданы жаңартқан үшін бұрынғыдан нашар шарттарды қабылдауға мәжбүр болды. Солтүстік Юань кейбір уақытқа Минге вассалдық қарым-қатынаста болды.

Билік ету және өлім

Тайсун хан мен Есен Тайши тақ мұрагері үшін дауласты. Есен Тайсун ханның мұрагері болу үшін өз әпкесінің ұлын қалаған, бірақ Тайсун оның орнына шығыс моңғол хатунының ұлын көрсетті, бұл екі жақтың арасында соғысқа әкеп соқты. Есеннің қызы Цетсегке үйленген Агбарджин Джинонгқа жаңа хан атағы уәде етілді және ол ойраттарға қашып кетті. Тайсун, Мин әулетінің Үш гвардиясының қолдауымен, 1451 жылы Эсен мен Агбарджинге қарсы әскерін басқарды, бірақ олардың саны кем болды. 1452 жылы қашуға тырысқанда хан қаза тапты. Есен осы жеңіске қанағаттанбай, кейіннен хан болу ниетімен Агбарджинді және оның Боржигин ұрпақтарын тойда өлтірді. Цетсег сол кезде жүкті болған, Есен ұл туса өлтіретініне уәде берді, бірақ Самур Гундж нәресте дүниеге келгеннен кейін қашып кетуіне көмектесті. Бұл ханзада Даян ханның әкесі Баян Монке болып өсті. 1453 жылы Тайсун ханнан жеңілгеннен кейін он сегіз айдан соң, Есен өзі «Ұлы Юаньнің Тяньшенг хаганы» (大元天盛大可汗 Tengri Bogd Khan) атағын алды. Сонымен қатар ойраттар Моғолстанға, Ташкентке және Трансоксианаға жорық жасады. Мин императоры бұл жаңа атақты бірінші болып мойындады, бірақ Есеннің моңғол әріптестері, ойраттар және басқаларының реакциясы көбінесе мақұлдамаудан ашуға дейін болды. Есеннің Темуджиннен (Шыңғыс ханнан) әжесі Самур Гундж (принцесса) арқылы патшалық әулетімен байланысы болғанымен, оның хан сайлауға лайықты екені күмәнді болды. Хандық атақ, әдеттегідей, әулеттің ең үлкен еркегіне автоматты түрде берілмейтін еді, моңғол басшылары дәстүрлі түрде курултай арқылы сайланды, бұл сайлаулы монархия жүйесі, онда әулет мүшелері атақтың мұрагерін өздерінен таңдау үшін дауыс берді. Бұл наразылық көп ұзамай Эсенге қарсы ашық көтеріліске ұласты. Эсен өзінің ұлы Амасанжға тайши атағын берді, бұл оның күшті генералы және Баатудтың басшысы Алагтың көтеріліске шығуына себеп болды, өйткені ол өзіне бұл атақ беріледі деп күткен еді. Басқа ойрат басшылары да Эсенге қарсы көтеріліске қосылды, ол шайқаста жеңіліп, хан атағын алғаннан кейін бір жыл өткен соң 1454 жылы қаза тапты. Оның қайтысынан кейін ойраттар шығыс Моңғолияға билік ете алмады, ол Эсен мен оның әкесінің ықпалымен олардың бақылауына өткен еді. Шығыс және батыс моңғолдар келесі ғасырлар бойы бөлініп тұрды. 17 және 18 ғасырлардағы Зунгар билеушілері өздерін Эсен Тайшинің ұрпақтары деп есептеді.