Кіріспе
21-ші танк дивизиясы – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1941-1943 жылдар аралығында Солтүстік Африка кампаниясындағы шайқастардағы рөлімен ең танымал болған неміс әскерінің бронеттандық дивизиясы. Бұл дивизия Германияның Африка корпусының (DAK) құрамындағы екі бронеттандық дивизияның бірі болды.
The 21st Panzer Division was a German armoured division best known for its role in the battles of the North African Campaign from 1941 to 1943 during World War II when it was one of the two armoured divisions making up the Deutsches Afrikakorps (DAK).
1941-1942 жылдар
Солтүстік Африкадағы итальян армиясының тобы 1940 жылдың 9 желтоқсаны мен 1941 жылдың 9 ақпаны аралығында генерал Уэвелл басшылығымен «Компас» операциясы кезінде британдық достастықтың Батыс шөлейт күштерінен жеңіліске ұшырады. Неміс қарулы күштерінің жоғарғы командасы (Oberkommando der Wehrmacht) Ливияға «тоқтату күшін» жіберуге шешім қабылдады, оның мақсаты итальян армиясын қолдау болды. Бұл күштер бастапқыда 5-ші танк полкінен құралды, ол 3-ші танк дивизиясының екінші полкінен жасақталған. Африкаға 1941 жылдың 10 ақпанынан 12 наурызына дейін келгеннен кейін бұл бөлімдер 5-ші жеңіл дивизия болып ұйымдастырылды. 1941 жылдың 2 наурызында алғашқы 8,8 см «88» екі мақсатты ұшаққа қарсы/танкке қарсы зеңбіректер жеткізіліп, қажетті өрттік күш қамтамасыз етілді. Сәуірдің соңы мен мамыр айында 5-ші жеңіл дивизияға 15-ші танк дивизиясының бөлімдері қосылып, Африка корпусын құрды. Жаздың соңында 90-шы жеңіл жаяу әскер дивизиясы құрылып, Африка корпусына қосылды. 1941 жылдың 15 тамызында 5-ші жеңіл дивизия 21-ші танк дивизиясы болып қайта аталды. DAK командирі Эрвин Роммельге қорғаныста қалуға қатаң бұйрық берілгенімен, ол 1941 жылдың 31 наурызында 5-ші жеңіл және 4-ші итальян дивизияларының шабуылын бұйырды, бұл үлкен жетістікке айналды. Британдықтар сәуір айында 600 мильге (966 км) жылжыған неміс күштерінен кейін шегінуді бастады. 21-ші танк дивизиясы болып қайта аталғаннан кейін, бірлік жылдың қалған бөлігінде ерекше жетістікке жете алмады. Британдықтар қайта топтасып, күшейтілді және XIII корпус пен XXX корпустан тұратын британдық Сегізінші армияны құрды. Сегізінші армия 1941 жылдың 18 қарашасында «Крусейдер» операциясын бастады, бұл Роммельді жыл соңына дейін Эль-Агеилаға шегінуге мәжбүр етті. Бұл британдықтарға Киренаиканы қайта басып алуға және Тобрукты қоршаудан босатуға мүмкіндік берді. 21-ші танк дивизиясы, 15-ші танк дивизиясымен бірге, 1941 жылдың 22 қарашасында Сиди-Резегте XXX корпусына (әсіресе 7-ші бронетранспорттық дивизиясына) қарсы маңызды жеңіске жетті және Мысыр шекарасына жетіп, Сегізінші армияға қауіп төндірді. Жеткізу желілерінің созылуы және Тобрук маңындағы Осі күштеріне көмектесу қажеттілігі, оларды XIII корпус қатты қысымға ұшыратқандықтан, кері шегінуге мәжбүр етті. Сиди-Резегке оралған дивизия генерал-майор Иоганн фон Равенштейннен айырылды, ол 29 қарашада барлау кезінде тұтқындалды. 1941 жылдың тамызында Африка арнайы мақсаттағы дивизиясы (90-шы жеңіл жаяу әскер дивизиясы, 1941 жылдың 27 қарашасынан бастап), шағын бөлімдерден құралған құралым, қосылды. Бірақ неміс күштері бұл театрде әлі де осал болды. 1942 жылдың басында жағдай жақсарды, британдық Мальта аралы бекінісіне қарқынды әуе шабуылдары жасалды, бұл Италиядан Осінің жабдықтау конвояларының өтуіне мүмкіндік берді. Британдық «Акробат» операциясы DAK-ты Триполиге қайтаруды жоспарлаған, бірақ Роммельдің жылдам қарсы шабуылы британдықтарды таңғалдырып, Киренаикадан кері итерді. 1942 жылдың 3 ақпанында Дернаға жеткен 21-ші танк дивизиясы шабуылдың тірегі болды. Бірнеше күн бұрын, 1942 жылдың 30 қаңтарында генерал-майор Георг фон Бисмарк жаңа дивизия командирі болып тағайындалды. Газала 1942 жылдың 5 маусымында алынды, ал 20-21 маусымдағы шайқаста 21-ші танк дивизиясы, 90-шы жеңіл дивизиясы және 15-ші танк дивизиясы Тобрук периметрін бұзып, 35 000-ға жуық тұтқынға алды. Нәтижесінде британдық Сегізінші армия шегінді. Дивизияның 15-ші және 21-ші танк дивизиялары арасында барлығы 44 танк болды. Мысырға кіргенде көлік құралдарының бес бөлігінің төрт бөлігі тұтқындалды. Британдықтар Мерса-Матрухта жаңа қорғаныс позициясын дайындады. 21-ші танк дивизиясы британдық XIII корпусының артынан жүгіру үшін пайдаланылды, онда Мерса-Матрух шайқасында 2-ші Жаңа Зеландия дивизиясымен қарқынды шайқас болды. Британдықтар жеңіліп, Эль-Аламейнде жаңа шегініс сызығына шегінді. 1942 жылдың шілдесіндегі бірқатар шайқастарда Сегізінші армия Эль-Аламейннің бірінші шайқасында Африка корпусының алға жылжуын тоқтата алды. Жабдықтардың, оқ-дәрілердің және отынның жетіспеушілігі одан әрі іс-қимылдарды шектеді. Роммель 1942 жылдың 31 тамызында Алам-эль-Халфа шайқасында британдықтардың позицияларын бұзуға соңғы әрекет жасады, бірақ немістер қайтадан кері қайтарылды. Осы аймақтағы бірқатар шайқастарда 21-ші танк дивизиясының командирі фон Бисмарк британдық минадан қаза тапты, ал генерал-майор Ц. Х. Лунгерхаузен 1942 жылдың 18 қыркүйегінде генерал-майор Хайнц фон Рандоу келгенге дейін командирлік міндетін атқарды. 1942 жылдың 23 қазанында британдықтар шабуылға шығып, Эль-Аламейннің екінші шайқасын басталды. Немістер басылып қалды және 7 қарашаға дейін 21-ші танк дивизиясы тек төрт танкқа дейін азайды. Туниске ұзақ шегіну кезінде 21-ші танк дивизиясы арттық күштермен шайқасты. Неміс проблемаларын күшейтіп, ағылшын-американдықтар «Torch» операциясы кезінде Марокко мен Алжирге десант түсірді, ал Panzerarmee Afrika, қазіргі атауы осылай болды, қысымға түсіп, екі жақтан да шабуылға ұшырады. 1942 жылдың 21 желтоқсанында фон Рандоу қаза тапты.
1943 жыл
Туниске жеткен кезде 21-панцер біртұтас бөлім ретінде тоқтатылып, Пфайффер мен Грюен шайқас топтарына бөлінді. Кейіннен олар Кассерин асуы шайқасына қатысқан Стенхофф және Шуетт шайқас топтары деп аталды. Генерал-майор фон Хюльсен дивизияның қалдықтарын 1943 жылдың 13 мамырында тапсырды. Африкадан кейін дивизия Еуропаға қайта құрылып, Каен қаласында гарнизон болып орналасты, сосын 16-шы әуе күштері дивизиясы оны қызметтен босатты. Одан кейін Парижге көшіріліп, одақтастардың Нормандияға түсуіне дейін қалпына келтіру және гарнизондық міндеттерді атқарды. Жаңа дивизияның командирі – генерал-майор Эдгар Фойтингер, ол 1943 жылдың 1 тамызында генерал-майор, ал бір жыл өткен соң генерал-лейтенант (генерал-майор дәрежесімен тең) атағын алды. Дивизия Нормандия жағалауларындағы шайқастарға қатысып, одақтастармен алғашқы күні шайқасқан жалғыз танк дивизиясы болды. Дивизия жаңа құрылған Schnelle Division West (Жылдам дивизия Батыс) бөлімдерінен құрылды, бұл жаңадан жобаланған, жоғары жылдамдықтағы құрылым, ол басып алу нүктесіне жету үшін кең аумақты қамтуға арналған еді. Францияда мұндай құрылымдардың бірнешеуі құрылатыны жоспарланған, олардың әрқайсысы стандартты танк дивизиясына қарағанда жоғары жылдамдық пен көлік құралдарына ие болар еді. Неміс өнеркәсібі осы бөлімдерге қажетті көлік құралдарын жеткізе алмады, сондықтан тек бір бригада құрылды, ол Schnelle Brigade West (Жылдам бригада Батыс) деп аталды. Бұл бригада көбінесе француздық жартылай гусеницалық машиналармен және жеңіл танктермен жабдықталды, олар брондалып, Альфред Бекер деген инженер-механик олардың қаруын күшейткен. Парижге жақын орналасқан Baukommando Becker (Бекер құрылыс командасы) конверсиялық базасында жұмыс істейтін Бекер, бөлімге көлік құралдарының көп бөлігін және барлық шабуылдық зеңбіректерді ұсынды. 1943 жылдың 17 маусымында Schnelle Brigade West (Жылдам бригада Батыс) Schnelle Division West (Жылдам дивизия Батыс) дивизиясына дейін жаңартылды, ал 1943 жылдың 27 маусымында Солтүстік Африкада шайқасып, тұтқындалған бөлімнің құрметіне 21-ші танк дивизиясы деп аталды. Майор Бекер дивизияның шабуылдық батальоны Panzerjäger Abteilung 200 (200-ші танкке қарсы батальон) басшылығына тағайындалды. Дивизия Роммельдің басқаруында болды, ол Нидерландыдан Луараға дейінгі неміс күштеріне жауапты болды.
1944-1945 жылдар
Роммель шабуылдың алғашқы күндері отбасына бару үшін фронттан тысқарыда болды; ол 9 маусымда қайтадан командалық міндетін иеленді. Дивизия Сепп Дитрихтің басқаруымен 12SS және Panzer Lehr екі танкілік дивизиясымен біріктірілді, олар Байоны қайтарып алу үшін солтүстік-батысқа жылжуға тиіс болды, бірақ дивизия штабы авиашабуылда жойылған соң бұл жоспардан бас тартылды. Дивизия маусым және шілде айларында майданның бір бөлігі ретінде күресті. 6 маусым мен 8 шілде аралығында 21-ші танкілік дивизия 54 Panzer IV танкісінің жоғалып кеткенін, ал 17 Panzer IV танкісінің орнына жаңадан келгенін хабарлады. 3 шілдедегі неміс есебінде 21-ші танкілік дивизиясының қару түріне қарай жойылған жау танкілерінің саны: Pz: 37, Sturmgeschütz: 15, Mot. Пак & Flak: 41, Артиллерия: 3, Жаяу әскер: 5. Барлығы 101. 27 шілдеге дейін неміс танкілерінің жоғалуы осыған ұқсас сандарда жалғасты. 6 маусым мен 7 тамыз аралығында британдықтардың тұтқынға алынған техникаларға негізделген есептерінде неміс танкілерінің шамамен жартысы бронебойғыш оқтардан жойылған; қалғаны шамамен бірдей үлесте танкіге қарсы жаяу әскер қарулары, артиллерия, авиациялық ракеталар немесе зениттік артиллерия арқылы жойылған немесе экипаждарымен тастап кетілген/жойылған. 21-ші танкілік дивизиясының Батыс майдандағы соңғы маңызды әрекеті – 1 тамыз күні 1944 жылы «Көк пальто» операциясы кезінде британдық гвардиялық бронедивизиясына көрсеткен қарсылығы болды. 21-ші танкілік дивизиясының қалған күштері Фалез қапшығында дерлік жойылды. Бөлімнің қалдықтары 16-шы Люфтваффе далалық дивизиясымен бірікті. 8-31 тамыз аралығында британдық күштер ұстаған аймақтағы 21-ші және басқа дивизиялардың 223 танкісінің шамамен үштен екісі экипаждарымен тасталып кеткен немесе жойылған. Желтоқсан айында Рундштедт 21-ші дивизияны «Вахт-ам-Райн» операциясында шабуылға жібермеуді шешті, оны фланкті қорғауға қалдырды, бұл оны толық жойылмаудан сақтады. 29 желтоқсанда 21-ші танкілік дивизия келесідей күштілік туралы хабарлады: 72 Panzer IV танкісі, 38 Panther танкісі және 8 Flakpanzer IV. 7-21 қаңтар аралығында полковник Ханс фон Лактың 125-ші полкі 21-ші дивизия құрамында Страсбургқа америкалық жабдықтау желісін кесіп тастау мақсатында «Нордвинд» операциясына қатысты. Екі апта бойы Риттерсхофен және Хаттен ауылдарында ауыр шайқастар болды. Лак елу жыл өткен соң Стивен Амброзиге бұл шайқастың «көтерілген ең ауыр және ең қымбат шайқастардың бірі» екенін еске салды. 1945 жылдың 25 қаңтарында дивизия қысқартылған Panzer дивизиясы ретінде қайта құрылды және Шығыс майданда әрекет етті. Бөлім 1945 жылдың 29 сәуірінде Кеңес Қызыл Армиясына тәслим болды.