Аарберг – Швейцарияның Берн кантонындағы тарихи қала. Ааре өзені жағасында орналасқан, маңызды географиялық деректер мен көршілес елдер туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Арберг – Швейцарияның Берн кантонындағы Зеланд әкімшілік округіндегі тарихи қала және муниципалитет. Арберг Берннен 20 шақырым қашықтықта, Ааре өзенінің үстінде орналасқан. 1,5 км² аумақты алып жатқан Арберг Барген, Каппелен, Лисс, Радельфинген және Зеедорфпен шектеседі. Арбергті Аргау кантонындағы Арбургпен немесе Германиядағы Арбергенмен шатастыруға болмайды. Бұл қала бір кезде Ааре және Кіші Ааре (Клейне Ааре) өзендерінің арасындағы аралда орналасқан. Ескі қала аралдың шетінде, ортасында үлкен ашық алаңмен қалыптасқан. Ескі қаладан өзге, Арбергке жаңа сыртқы аудан, Спинс, Мюлетал және Графенмус ауылдары да кіреді. Арбергтің ресми тілі – (стандартты швейцариялық) неміс тілі, бірақ басты сөйлеу тілі – швейцариялық неміс диалектісінің жергілікті түрі.
Aarberg is a historic town and a municipality in the Seeland administrative district in the canton of Bern in Switzerland. Aarberg lies 20 kilometers from Bern above the river Aare. With an area of , Aarberg borders Bargen, Kappelen, Lyss, Radelfingen and Seedorf. Aarberg is not to be confused with Aarburg in Aargau or with Aarbergen in Germany. The town was once located on an island with the Aare and Little Aare (Kleine Aare) flowing around it. The old town grew up around the edge of the island with a large open plaza in the middle. In addition to the old town, Aarberg also includes the new outer quarter, and the villages of Spins, Mühletal and Grafenmoos. The official language of Aarberg is (the Swiss variety of Standard) German, but the main spoken language is the local variant of the Alemannic Swiss German dialect.
Тарих
Қазір Орберг орналасқан жерде бұрын Аар және Кіші Аар өзендерімен қоршалған арал болған. 1138 жылы Аар өзенінің үстінен Баргенбрюг деп аталатын көпірмен бірге шағын паломниктер үйі мен ауруханасы салынған. Бұл көпір Берннен Бюрен-ан-дер-Аарға дейінгі маңызды өзен арқылы өтетін жол болды. Қаланың өзін 1220 және 1225 жылдар аралығында Невшатель графы Ульрих III құрған. Граф аймақтың билігін жақында ғана алғандықтан, билік жүргізу үшін орталық орналасқан жер қажет болды. Арал және маңызды көпір қала үшін табиғи орынға айналды. Арберг алғаш рет 1236 жылы Арберк деп аталады. 1267 жылы ол де Арберх деп тілге алынған. 1414 жылы Аар өзеніндегі көпірлерден алынатын төлем, сондай-ақ көпірлерді қымбат құрылыс және жөндеу жұмыстары Бернге берілді. Көпірлер 1414, 1443, 1490, 1557 жылдардағы су тасқынынан кейін қайта салынды, ал қазіргі көпір 1567-68 жылдардан бері сақталған. Арбергтегі шіркеу, Констанца епископтығының батыс шекарасында орналасқан, 1484 жылы салынған. 1575 жылы шіркеу бұрынғы Арберг қамалының орнында қайта жаңартылды. 1526 жылы салынған шіркеу мұнарасы қиратылған паломниктер ауруханасының шіркеуінен алынған тас материалынан тұрғызылған. Жаңа шіркеудің жанында зират орналасқан. 1418 жылы Берн шіркеуді Берн Мюнстерінің қамқорлығына алды, бірақ 1528 жылғы протестанттық реформациядан кейін қамқорлық алынып тасталды. Қаланың басқаруы қала әкімі немесе Шультеис пен 24 мүшеден тұратын кеңес (12 дворян және 12 тұрғын) Амтауда (1608 жылы салынған) тұратын және жоғары сот билігіне ие вогттың басшылығымен жүзеге асырылды. Арберг әрқашан сауда үшін ерекше жағдайға ие болды. Аар өзенінің үстінде және маңызды сауда жолдарының жанында орналасқандығы қаланың бизнесін саудаға бағыттады. Қаладағы үлкен орталық базар алаңы Швейцариядағы ең ірі транзиттік орталықтардың бірі болды. Алаң төңірегінде көптеген көлік компаниялары мен қонақүйлер, соның ішінде Тавернен Кроне (Корона) және Тавернен Фалькен (Фалькон) өркендеді. Жылдық базар (1271 жылы тілге алынған, 1507 жылы жылына екі рет, 1681 жылы үш рет, 1759 жылы тоқсан сайын) 1478 жылға қарай тұз, темір, болат және мата саудагерлерін бүкіл аймақтан тартқан маңызды нарыққа айналды. Салынған аумақтың 5,8%-ын өнеркәсіптік ғимараттар, 10,0%-ын тұрғын үйлер мен ғимараттар, ал 4,4%-ын көлік инфрақұрылымы құрады. Электр және сумен жабдықтау инфрақұрылымы және басқа да арнайы дамыған аумақтар аумақтың 1,1%-ын, ал саябақтар, жасыл белдеулер мен спорт алаңдары 2,1%-ын құрады. Орманды жерлердің 27,9%-ы тығыз орманмен жабылған, ал 1,6%-ы жеміс бақшаларымен және шағын ағаштар тобымен жабылған. Ауыл шаруашылығы жерлерінің 36,3%-ы егін өсіруге, 6,7%-ы жайылымға, ал 1,4%-ы жеміс бақшалары мен жүзімдіктерге пайдаланылады. Муниципалитеттегі барлық су ағынды су болып табылады.
Where Aarberg now stands was once an island surrounded by the Aare and the Little Aare. By 1138 there was a small pilgrim home and hospital with a bridge, the Bargenbrügg, over the Aare. This bridge was a key river crossing from Bern to Büren an der Aare. The town itself was founded between 1220 and 1225 by count Ulrich III of Neuchâtel. The count had recently acquired the rulership over this region and needed a central location from which to rule. The island and the key bridge was a natural location for a town. Aarberg is first mentioned in 1236 as Arberc. In 1267 it was mentioned as de Arberch. In 1414, the toll on the bridges over the Aar as well as the expensive construction and repair on the bridges, was given to Bern. The bridges were rebuilt following floods in 1414, 1443, 1490, 1557 and the current bridge dates from 1567–68. The church at Aarberg, which is on the western border of the Bishopric of Constance, was built in 1484. The church was rebuilt in 1575 on the site of the former castle of Aarberg. The tower of the church, built in 1526, is from stone salvaged from the demolished Pilgrim Hospital Church. The cemetery was located next to the new church. In 1418, Bern placed the church under the patronage of the Münster of Bern, however following the Protestant Reformation (1528) the patronage was withdrawn. The government of the town was a mayor or Schultheiß and a 24 member council (12 nobles and 12 citizens) under a vogt who lived in the Amthaus (built in 1608 10) and had the rights of high justice. Aarberg has always been in a unique position for trade. Its location over the Aar and near major trade roads made the business of the town revolve around trade. The large central market plaza in the town was one of the largest trans shipment centers in Switzerland. Many transport companies and inns, including the Tavernen Krone (Crown) and Tavernen Falken (Falcon), grew up around the plaza. The yearly market (1271 mentioned, 1507 two per year, 1681 three per year, 1759 quarterly), by 1478 was an important market that drew salt, iron, steel and cloth merchants from the entire region. Of the built up area, industrial buildings made up 5.8% of the total area while housing and buildings made up 10.0% and transportation infrastructure made up 4.4%. Power and water infrastructure as well as other special developed areas made up 1.1% of the area while parks, green belts and sports fields made up 2.1%. Out of the forested land, 27.9% of the total land area is heavily forested and 1.6% is covered with orchards or small clusters of trees. Of the agricultural land, 36.3% is used for growing crops and 6.7% is pastures, while 1.4% is used for orchards or vine crops. All the water in the municipality is flowing water.
Демография
2010 жылы Арбергтің халқының 10,8% -ы шетелдік азаматтарды құрады. Соңғы 10 жылда (2000–2010 жылдары) халық саны 7,9% өсті. Бұл өсімнің 5,9% көші-қон есебінен, ал 2,6% туу және өлім көрсеткіштерінен туындады. Халықтың көп бөлігі (2000 жылғы мәлімет бойынша) неміс тілінде сөйлейді (3442 адам немесе 90,5%), екінші ең көп таралған тіл – итальян тілі (52 адам немесе 1,4%), үшінші орында түрік тілі (52 адам немесе 1,4%) тұр. 44 адам француз тілінде, ал 1 адам романш тілінде сөйлейді. Әкімшілік бірліктің тұрғындарының 1060-ы немесе шамамен 27,9% Арбергте туып, 2000 жылы сол жерде тұрды. 1610 адам немесе 42,3% сол кантонда, 516 адам немесе 13,6% Швейцарияның басқа аймақтарында, ал 499 адам немесе 13,1% Швейцариядан тыс жерде дүниеге келген. 2000 жылы әкімшілік бірлікте 1599 жеке тұрғын үй болды, орташа есеппен әр үйде 2,3 адам тұрды. 2009 жылы 1000 тұрғынға шаққанда 10 жаңа тұрғын үй салынды.
Aarberg has a population of as of 2010, 10.8% of the population are resident foreign nationals. Over the last 10 years (2000–2010) the population has changed at a rate of 7.9%. Migration accounted for 5.9%, while births and deaths accounted for 2.6%. Most of the population (as of 2000) speaks German (3,442 or 90.5%) as their first language, Italian is the second most common (52 or 1.4%) and Turkish is the third (52 or 1.4%). There are 44 people who speak French and 1 person who speaks Romansh. Of the population in the municipality, 1,060 or about 27.9% were born in Aarberg and lived there in 2000. There were 1,610 or 42.3% who were born in the same canton, while 516 or 13.6% were born somewhere else in Switzerland, and 499 or 13.1% were born outside of Switzerland. as of 2000, there were 1,599 private households in the municipality, and an average of 2.3 persons per household. as of 2009, the construction rate of new housing units was 10 new units per 1000 residents.
Ұлттық маңызы бар мұра нысандары
Ағаштан жасалған жабық көпір және Лихти үйі Швейцарияның ұлттық маңызы бар мәдени мұра ретінде тіркелген. Арберг ескі қаласының барлығы Швейцарияның мәдени мұра тізіміне енген.
The covered wooden bridge and the Liechti house are listed as Swiss heritage site of national significance. The entire old town of Aarberg is part of the Inventory of Swiss Heritage Sites.
Ескі қаладағы алаң
Арбергтегі үлкен дөңгелек алаң көптеген базарлар, жарық шоулары және ашық аспан астындағы театрлар үшін пайдаланылады. Ең танымал базарлардың бірі – Пусе, немесе блохалар жәрмеңкесі. Ол «Швейцариядағы ең үлкен және ең әсерлі блохалар жәрмеңкесінің бірі» деп сипатталады. 1977 жылы басталган Пусе қазірге 250-ге жуық сатушыны біріктіреді, олар түрлі тауарларды сатады. Пусе сәуір және тамыз айларының соңғы демалыс күндері өтіледі.
The large round plaza in Aarberg is used for numerous markets, light shows and open air theatre. One of the most famous markets is the Puce or flea market. It is described as "one of the greatest and most atmospheric flea markets in Switzerland." Started in 1977, the Puce now has about 250 vendors selling a variety of products. The Puce takes place on the last weekend in April and August.
Арберг сарайы
Шлосс-Аарберг алғаш рет 1220 жылы қаламен бірге салынған. 1358 жылдан бастап (Аарберг сатылғаннан кейін) 1830 жылға дейін шамамен 100 Vögte осы қамалға билік еткен. Бүгінде ол қала әкімдігі, аудан орталығы және кантондық полицияның полиция бөлімшесі болып табылады. "Крон" қонақ үйі қамалдың сол жағында орналасқан.
Schloss Aarberg was first built in 1220 with the town. From 1358 (when Aarberg was sold) until 1830 around 100 Vögte occupied the castle. Today it is the town hall, Bezirk (county) seat as well as the police station for the Cantonal police. The Hotel Krone is located on the left side of the castle.
Шіркеу
1526 жылы салынған кеш готикалық шіркеу тез арада өртеніп кетті. 1576 жылы қайта салынды және Швейцария реформаланған шіркеуі қолданып келеді. Қоңырау мұнарасы – Арбергтегі ең биік ғимараттардың бірі. Шіркеу бір кемелі және хордан тұрады. Ондағы мінбер мен органға тоқталып қарауға болады.
The late Gothic church was built in 1526 and promptly burned down. It was rebuilt in 1576 and is used by the Swiss Reformed Church. The bell tower is one of the tallest buildings in Aarberg. The church is built on a single nave plan with a choir. Both the pulpit and the organ are worth seeing.
Саясат
2007 жылғы федералды сайлауда ең көп дауыс жинаған партия SVP болды, оларға дауыс берушілердің 35,87% қолдау көрсетті. Келесі үш ең көп дауыс жинаған партиялар: SPS (21,85%), FDP (18,41%) және Жасылдар партиясы (8,79%). Федералды сайлауда барлығы 1334 дауыс берілді, сайлауға қатысу көрсеткіші 46,7% болды.
In the 2007 federal election the most popular party was the SVP which received 35.87% of the vote. The next three most popular parties were the SPS (21.85%), the FDP (18.41%) and the Green Party (8.79%). In the federal election, a total of 1,334 votes were cast, and the voter turnout was 46.7%.
Экономика
2010 жылы Аарбергтегі жұмыссыздық деңгейі 1,9% болды. 2008 жылы бірінші экономикалық секторда 73 адам жұмыс істеді және осы секторда шамамен 21 кәсіпорын қызмет етті. Екінші секторда 847 адам жұмыс істеді, ал осы секторда 51 кәсіпорын болды. Үшінші секторда 1509 адам жұмыс істеді, осы секторда 180 кәсіпорын жұмыс істеді. 2000 жылы муниципалитетке 1692 жұмысшы келді, ал муниципалитеттен 1181 жұмысшы кетті. Муниципалитет жұмысшы күшінің таза импортері болып табылады, әрбір кеткен жұмысшыға шамамен 1,4 жұмысшы келеді. Жұмыс істейтін халықтың 13,2%-ы жұмысқа қоғамдық көлікпен, ал 51%-ы жеке көлікпен барады.
as of 2010, Aarberg had an unemployment rate of 1.9%. as of 2008, there were 73 people employed in the primary economic sector and about 21 businesses involved in this sector. 847 people were employed in the secondary sector and there were 51 businesses in this sector. 1,509 people were employed in the tertiary sector, with 180 businesses in this sector. In 2000, there were 1,692 workers who commuted into the municipality and 1,181 workers who commuted away. The municipality is a net importer of workers, with about 1.4 workers entering the municipality for every one leaving. Of the working population, 13.2% used public transportation to get to work, and 51% used a private car.
Білім
Арбергте 1,622 (42,7%) тұрғыны міндетті емес жоғары орта білімді аяқтаған, ал 477 (12,5%) қосымша жоғары білім (университет немесе Fachhochschule) алған. Жоғары білім алған 477 адамның 71,3% - швейцариялық ерлер, 22,2% - швейцариялық әйелдер, 3,6% - швейцариялық емес ерлер және 2,9% - швейцариялық емес әйелдер. 2009–2010 оқу жылында Арбергте барлығы 685 оқушы сабаққа қатысқан. Муниципалитетте барлығы 73 оқушыға арналған 4 балабақша бар. Балабақшада оқитын оқушылардың 15,1%-ы Швейцарияның тұрақты немесе уақытша тұрғындары (азамат емес) және 19,2%-ы сыныптағы тілден өзге ана тілінде сөйлейді. Муниципалитетте 17 бастауыш сынып пен 271 оқушы бар. Бастауыш сынып оқушыларының 14,4%-ы Швейцарияның тұрақты немесе уақытша тұрғыны (азамат емес) және 15,1%-ы сыныптағы тілден өзге ана тілінде сөйлейді. Сол жылы барлығы 341 оқушымен 18 орта сынып болды. Олардың 10,6%-ы Швейцарияда тұрақты немесе уақытша тұратын (азамат емес) және 12,6%-ы сыныптағы тілден өзге ана тілінде сөйлейді. 2000 жылы Арбергке басқа муниципалитеттерден 249 оқушы келсе, 118 тұрғын муниципалитеттен тыс мектептерге барып оқыды.
In Aarberg about 1,622 or (42.7%) of the population have completed non mandatory upper secondary education, and 477 or (12.5%) have completed additional higher education (either university or a Fachhochschule). Of the 477 who completed tertiary schooling, 71.3% were Swiss men, 22.2% were Swiss women, 3.6% were non Swiss men and 2.9% were non Swiss women. During the 2009–10 school year, there were a total of 685 students attending classes in Aarberg. There were 4 kindergarten classes with a total of 73 students in the municipality. Of the kindergarten students, 15.1% were permanent or temporary residents of Switzerland (not citizens) and 19.2% have a different mother language than the classroom language. The municipality had 17 primary classes and 271 students. Of the primary students, 14.4% were permanent or temporary residents of Switzerland (not citizens) and 15.1% have a different mother language than the classroom language. During the same year, there were 18 lower secondary classes with a total of 341 students. There were 10.6% who were permanent or temporary residents of Switzerland (not citizens) and 12.6% have a different mother language than the classroom language. as of 2000, there were 249 students in Aarberg who came from another municipality, while 118 residents attended schools outside the municipality.
Көлік
Муниципалитетте Palézieux–Lyss темір жол желісінде темір жол станциясы бар. Ол тұрақты түрде және қатынайды.
The municipality has a railway station, , on the Palézieux–Lyss railway line. It has regular service to and .