Кіріспе

Fest noz (кейде fest noz деп тіркесіммен жазылады; бретон тілінде "түнгі фестиваль" мағынасында) – бұл бриттаниялық дәстүрлі фестиваль, онда топтап би биленеді және акустикалық аспаптарда ойнайтын музыканттар сүйемелдейді. Fest noz бен фольклорлық мерекелерді қазіргі заманғы ойлап табу деп санау оңай болғанымен, fest noz-дың көптеген дәстүрлі билері ежелгі, олардың кейбіреулері орта ғасырларға дейін жетеді, бұл қоғамға өзінің тарихын түсінуге және ата-бабаларымен, жерімен байланысты терең сезімді бастан кешіруге мүмкіндік береді. Бретон тіліндегі көпше түрі – festoù noz, бірақ Гоадек әпкелері (дәстүрлі әншілер отбасы) festnozoù деп айтқан, ал француздар француз тілінде de fest noz деп те айтуы мүмкін. 2012 жылдың 5 желтоқсанында ЮНЕСКО fest noz-ды Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне енгізді.

Фестивальдық

Fest noz (фесту ноз) – Бретаньдегі дәстүрлі би фестивалі. Бретон билерінің көпшілігі топтық билер болып табылады. Қазіргі уақытта көптеген фесту ноз Бреттань аймағынан тыс, диаспорада ұйымдастырылады, бұл Бретон мәдениетін Бретон жерінен тыс жерлерде жандандырады. Бұл термин 19 ғасырдың соңынан бері белгілі, бірақ 1950 жылдардан бастап ғана ресми атау ретінде қолданыла бастады. Бұрын билер кейде үйдің ішінде берік еден жасауға немесе шаруашылық жұмыстары үшін қатты беткей құруға арналған ("aire neuve" билері) үшін жерді таптауға пайдаланылған, мұндай шараларға көршілер шақырылып, кейбір билердегі қарқынды қозғалыстардың себебі осы болған. Ұзақ жылдар бойы шіркеу "коф ха коф" (денеден денеге) билерін, яғни жұптап билеуді тыйым салған. Бұл фестивальдер жастарға әлеуметтік деңгейде бір-бірімен танысып, киім-кешектері арқылы бағалауға, сондай-ақ би кезінде қаншалықты тез шаршап қалатынын көруге мүмкіндік берді, себебі билер ұзаққа созылып, күш-жігер мен шеберлікті талап ететін күрделі және жылдам қимылдардан тұратын. Бүгінде фесту ноз әлі де өте танымал, түрлі буынды біріктіреді. Көптеген ауылдарда жылына кем дегенде бір рет спорт клубтары, мектептер және басқа да ұйымдар ұйымдастыратын фесту ноз өтеді. Бұл олардың мәдениетін және өзіндік ерекшеліктерін білдірудің, сондай-ақ достарымен бірге ортақ құндылықтарды бөлісудің бір жолы. Көптеген топтық халық билеріндегідей, кейде қайталамалы музыка мен физикалық еңбектен кейін трансқа ұқсас күйге жету туралы айтылады. Жазғы және туристік маусымда көптеген адамдар үшін фесту нозға қатысу түнгі клубқа барудың альтернативті жолы сияқты.

Билер

Мұнда жүздеген дәстүрлі билер бар, олардың ең танымалдары – гавот, ан дро, ‘хантер дро, плинн және шотланд билері. Фестиваль кезінде көптеген билер тізбек немесе шеңбер құрып (барлығы қол ұстасып) орындалады, бірақ жұптап билеулер де, сондай-ақ нақты көркемдік элементтермен (комбинациялар, қимылдар және т.б.) тоғытылған "хореографиялық" билер де кездеседі. Бретон билерін зерттеудің маңызды еңбегі – Жан Мишель Гилшердің "La tradition populaire de danse en Basse Bretagne" кітабы (1995 ж. Coop Breizh, Chasse Marée/Armen баспасынан жаңадан шығарылған).

Музыка

Бұл фестивальдерде негізінен екі түрлі музыка кездеседі: әнмен бірге орындалатын музыка (кан ха дискан), музыкалық сүйемелдеумен немесе толығымен аспаптық музыка. Микрофондар мен күшейткіш аспаптар ойлап табылғанға дейін, ең көп қолданылатын аспаптар – бомбард (гобой немесе шаудың бір түрі) және бретон сыбызғысы (binioù kozh) болатын, олардың дыбысы өте күшті еді. Диатоникалық аккордеон, кларнет, сондай-ақ кейде скрипка мен гирди-гарди да танымал болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, багаду (сыбызғылар тобы) арқасында шотланд сыбызғысы (binioù bras) Бретаньде кең таралды, соның салдарынан binioù kozh сыбызғысын жиі алмастырды. Қарапайым кларнет (бретон тілінде «капустаның өзегі» деп аталады) дерлік толық жойылып кеткен еді, бірақ соңғы жылдары қайтадан танымалдылыққа ие болды. Дәстүрлі аспаптардан басқа, қазіргі уақытта рок, джаз, панк сияқты әртүрлі музыкалық стильдегі топтар бар, сонымен қатар басқа елдердің стильдерімен үйлесімдер де кездеседі. Струналы аспаптар (скрипка, контрабас, акустикалық гитара, электр гитара, бас-гитара) және Солтүстік Африканың соққы аспаптары көптен бері қолданылып келеді. Кейбір fest noz топтары әртүрлі деңгейде электрондық клавиатуралар мен синтезаторларды қолданады (Strobinell, Sonerien Du, Les Baragouineurs, Plantec және т.б.). Мырыш аспаптары да жиі қолданыла бастады, олар көбінесе Шығыс музыкасына ұқсас дыбыстарды әкеледі.

Бағдарлама

1970 жылдардағы жаңарудан кейін, әдетте бірнеше әнші (а капелла немесе кан а дискан) және бірнеше музыкант (біниу және көбінесе Bombard (аспап)) кезекпен өнер көрсетуі қалыпты жағдай болды. "Ашық сахналар" жиі ұйымдастырылатын. Қазір әншілер (канериен) мен музыканттар (сонериен) жұптары оркестрмен кезектесіп ойнайды. Оркестрлер көбінесе аспаптық музыка орындайды, ал би өнер көрсету әдісі басқа екі тәсілден мүлдем өзгеше болады. Әр "суита" (үш би) арасында бишілер бір-бірімен әңгімелесіп, немесе креп, галет соусси, фар бретон және куинь аман сияқты жергілікті тағамдардан буфеттің дәстүрлі дастарқанына тоқталып, жергілікті сидр, сыра және шоушен (қымыз тәрізді ашытылған балдан жасалған сусын) ішеді.