17 ғасырдағы ирландиялық аудармашы: Томас Шелтон және «Дон Кихот»
Thomas Shelton (translator)
Томас Шелтон – 17 ғасырдағы ирландиялық аудармашы, «Дон Кихот» романының алғашқы толық ағылшын тіліне аудармасын жасаған. Әдебиет тарихындағы маңызды тұлға.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
XVII ғасырдағы ирланд аудармашы Томас Шелтон (fl. 1604–1620) – «Дон Кихот» романын аударған адам. Шелтонның романның бірінші бөлігін ағылшын тіліне аудармасы 1612 жылы Лондонда жарық көрді. Бұл кез келген тілге жасалған алғашқы аударма еді.
17th century Irish translator
Thomas Shelton (fl. 1604–1620) was a translator of Don Quixote. Shelton's translation of the first part of the novel into English was published in London in 1612. It was the first translation into any language.
Өмір
Шелтон дублиннен шыққан католик еді. Ол Испанияда білім алған болуы мүмкін, онда «Томас Шелтон, дублин тұрғыны» Саламанкада студент ретінде тіркелген. Шелтонның Ирландиядағы әрекеттері оны ағылшыз барлау қызметінің назарына іліктірді. Ол Дублин сарайындағы лорд-депутат Фицвильямнан Англиядағы адамдарға хаттар жеткізумен айналысқан сияқты. Алайда, ол ағылшыз тәжіне қарсы болғанына куәліктер пайда болды: Флоренс Маккартиге қызметін ұсынған хаты ұсталды, ол Испания королінің әскери араласуын ұйымдастыруға тырысқан. 1600 жылы тыңшы Шелтон мен Ричард Нюгенттің Ирландиялық Тирон көтерілісшілерінің штабында болғанын хабарлады. Шелтон мен Нюгент Шотландияға саяхаттауды жоспарлаған, бірақ олар бағыттарын Испанияға бұрды. Олар Испанияға жеткені белгісіз, себебі екеуі де Фландрияға келді. Нюгент Ирландияны сүйіспеншілікте ұмытылғандықтан кеткенін мәлімдеді, «Синтия» атты туындысын жариялады, онда оның жек көретін сезімдерін, сүйіспеншілік тілінде білдірілген, қорқынышты сонеттер, мадригалдар мен құмарлыққа толы әңгімелер сипатталған. Шелтонның өзінің маңызды әдеби еңбегін Теофилус Хауардқа арнауы олардың арасындағы байланыс туралы әртүрлі болжамдарға әкелді. Оксфорд ұлттық биографиялық сөздігі олардың 1610 жылы Төмен елдерде кездескен болуы мүмкін екенін ұсынады. Тағы бір пікір бойынша, бұл байланыс Теофилустың анасы, Леди Саффолк арқылы болған. Александр Т. Райттың 1898 жылғы қазан айында жарияланған мақаласына сәйкес, Леди Саффолқтың Томас Шелтон есімді үш туысы болған, сондықтан автор олармен туыс болуы мүмкін. Сонымен қатар, Леди Саффолк испан елшісінің ұсынысымен Испания королінен ақша алған. Ол Солсбери графына тигізетін ықпалы үшін испандықтардың қызығушылығын тудырды. Шелтон бір кезде ағылшыз билігінен кешірім алуға үміттенген, бірақ белгілі болғандай, өмірінің соңғы жылдарын континентте францискан болып өткізді.
Shelton was a Roman Catholic from Dublin. He may have been educated in Spain, where a "Thomas Shelton, Dublinensis" was listed as a student in Salamanca. Shelton's activities in Ireland brought him to the attention of the English intelligence service. He seems to have been employed in carrying letters to persons in England from Lord Deputy Fitzwilliam at Dublin Castle. However, evidence emerged that he was hostile to the English crown: a letter was intercepted in which he offered his services to Florence MacCarthy, who was seeking to arrange a military intervention by the king of Spain—the Spanish sent an expedition to Kinsale, Ireland in 1601. In 1600 a spy reported that Shelton and one Richard Nugent were at the headquarters of the Irish rebel Tyrone. Shelton and Nugent were reported to be planning to travel to Scotland, but they changed their destination to Spain. Whether they arrived in Spain is not clear as they both ended up in Flanders. Nugent was to claim he left Ireland because he was neglected in love, publishing Cynthia, containing direful sonnets, madrigalls and passionate intercourses, describing his repudiate affections expressed in loves owne language. Shelton's dedication of his major literary work to Theophilus Howard has led to speculation as to the connection between them. The Oxford Dictionary of National Biography suggests they could have met in the Low Countries in 1610. Another suggestion is that the connection was via Lady Suffolk, Theophilus' mother. According to Alexander T. Wright, in a paper published in October 1898, Lady Suffolk had three relatives bearing the name Thomas Shelton, and the author may therefore have been related. Moreover, Lady Suffolk received money from the King of Spain on the recommendation of the Spanish ambassador. She was of interest to the Spanish because of her perceived influence on the Earl of Salisbury. Shelton at one time hoped to obtain a pardon from the English authorities, but so far as is known spent his final years on the continent where he became a Franciscan.
Жарияланымдар
Шелтонның алғашқы жарияланымы – «Синтия» (Лондон, 1604) жинағындағы өлең, жоғарыда аталған лирикалық өлеңдер кітабы, онда автор Нюгент достарының бірнеше туындыларын қосты. Шелтон Ричард Верстеганның «Бұзылған білімді қайта жаңғырту» (Антверпен, 1605) еңбегіне алғы сөз жазды. Ол: «Бес-алты жыл бұрын «Дон Кихот тарихын» испан тілінен ағылшын тіліне қырық күннің ішінде аудардым. Бұл жұмысқа өте жақын досымның шұғыл сұрауы себеп болды, ол осы тақырыпты түсінуге қатты ниеттенген еді», – деді. Шелтон Сервантестің шедеврiнiң бiрiншi бөлiгiнiң 1605 жылғы ресми басылымдарын пайдаланбады, оның орнына 1607 жылы Испания Нидерландындағы Брюссельде жарық көрген басылымды қолданды. Шелтонның романның бiрiншi бөлiгiнiң аудармасы Сервантес тiрi кезiнде жарық көрді. 1616 жылы, Сервантес қайтыс болған жылы, «Дон Кихоттың» екінші бөлігінің Брюссельдегі басылымы шыққанда, Шелтон оны да ағылшын тіліне аударды, 1620 жылы жұмысын аяқтады және сонымен бірге бiрiншi бөлiмнiң жаңартылған басылымын басып шығарды. Оның жұмысы ағылшын тіліндегі аудармалардың арасында классикалық туынды саналады, бірақ Джон Ормсби сияқты аудармашылар (оған риза болғанымен) оны кейбір сөздер мен тіркестердің дұрыс аударылмауы үшін сынға алды. Мысалы, «Gustos» сөзі «әнқым» немесе «қалаулар» дегенді білдірсе, Шелтон оны «көк жел» деп аударған, ал «dedos» сөзі, сөзбе-сөз «саусақтар» дегенді білдіргенімен, Шелтон оны осылай аударған, бірақ бұл сөз «дюйм» деген мағынаны да білдіреді, ал Сервантес осы мағынаны түсіндірген. Ормсби өзінің 1885 жылғы аудармасының кіріспесінде Шелтон испан сөздерінің бірнеше мағынасы болатынын түсінбегенін айтып, оны испан тілін жетік білмегені үшін кінәлайды. Джеймс Фицморис Келли Шелтонның аудармаларына арналған «Тюдор аудармалары» (1896) жинағының кіріспесінде басқаша пікір білдіреді: «Шелтонның есте қалғандығының себебі – кең ауқымды негіздерге байланысты. Ол құрғақ дәлдікке, герундпен ойын қылуға немесе қиын жаратылыстың сөздерімен әуестенуге мүкіндік бермеді. Ол синтаксистің күрделіліктерінен, поэзияның шектеулерінен босатылды; ал педантизмнің құсдары оның оларға деген құрметсіздігіне ашуланып, олардан кек алуға тырысты, сөздерді дұрыс таңдамай, сөйлемнің құрылымын бұрмалап. Олар өздерінің табиғатына сай әрекет етеді. Бірақ Шелтонның өз міндетіне қатысты көзқарасы, жасырын грамматиктерге қарағанда кеңірек және асыл болды. Ол әдебиетті жақсы көретін адамдарға үндеді және әдебиетші ретінде өмір сүрді». Шелтонның «Дон Кихоттың» екі бөлігі де Фицморис Келлидің 4 томдық «Тюдор аудармалары» (1896) жинағында жарық көрді, ол 1967 жылы AMS Press баспасында қайта басылды, ал бірінші бөлігі әйгілі «Гарвард классикаларына» да енді; толық романның аудармасы А. В. Поллардтың кіріспесімен «Англия классикасы кітапханасында» (Macmillan) жарияланды, ол А. Т. Райттың «Томас Шелтон, аудармашы» еңбегіндегі ұсыныстарын қамтиды.
Shelton's first publication was a poem in Cynthia (London 1604), a book of lyric verse mentioned above in which the author, Nugent, included several pieces by his friends. Shelton wrote a sonnet prefixed to the Restitution of Decayed Intelligence (Antwerp 1605) of Richard Verstegan. that he "Translated some five or six yeares agoe, The Historie of Don Quixote, out of the Spanish tongue, into the English in the space of forty daies: being therunto more than half enforced, through the importunitie of a very deere friend, that was desirous to understand the subject." As source, Shelton did not use either of the authorized 1605 editions of the First Part of Cervantes' masterpiece, but an edition published in Brussels, in the Spanish Netherlands, in 1607. Shelton's translation of the First Part of the novel was published while Cervantes was still alive. On the appearance of the Brussels imprint of the Second Part of Don Quixote in 1616, the year of Cervantes's death, Shelton translated that also into English, completing his task in 1620, and printing at the same time a revised edition of the First Part. His performance has become a classic among English translations for its racy, spirited rendering of the original, but was faulted by translators such as John Ormsby (who had a fondness for it), for being so literal that certain words and phrases are completely mistranslated. ("Gustos", for example, means "delights" or "likings", but Shelton renders it as "gusts", and "dedos", which literally means "fingers", is rendered as such by Shelton, although the word can also mean "inches", which is the way Cervantes intends it.) Ormsby states, in his introduction to his own 1885 translation, that Shelton failed to recognize that a Spanish word can have more than one shade of meaning, and accuses Shelton of not having had a good knowledge of Spanish. In his introduction to the Tudor Translations (1896) reprint of Shelton's translations, James Fitzmaurice Kelly sees the performance otherwise: "Shelton's title to remembrance is based upon the broadest grounds. He had no sympathy for the arid accuracy that juggles with a gerund or toys with the crabbed subjunctive. From the subtleties of syntax, as from the bonds of prosody he sallies free; and the owls of pedantry have bitterly resented his arrogant disdain for them and theirs. And they have sought to avenge themselves, after their manner, by reproaching him with taking a disjunctive for an interjection, and with confounding of predicate and subject. They act after their kind. But Shelton's view of his function was ampler and nobler than the hidebound grammarian's. He appeals to the pure lover of literature; and as a man of letters he survives." Both parts of Shelton's Don Quixote are available in Fitzmaurice Kelly's 4 volume reprint for the Tudor Translations (1896), which itself was reprinted by AMS Press in 1967, and the First Part was also included in the famous Harvard Classics; the translation of the complete novel is reproduced in Macmillan's "Library of English Classics" with an introduction by A. W. Pollard, who incorporates the suggestions made by A. T. Wright in his Thomas Shelton, Translator.