Кіріспе

XVII ғасырдағы ирланд аудармашы Томас Шелтон (fl. 1604–1620) – «Дон Кихот» романын аударған адам. Шелтонның романның бірінші бөлігін ағылшын тіліне аудармасы 1612 жылы Лондонда жарық көрді. Бұл кез келген тілге жасалған алғашқы аударма еді.

Өмір

Шелтон дублиннен шыққан католик еді. Ол Испанияда білім алған болуы мүмкін, онда «Томас Шелтон, дублин тұрғыны» Саламанкада студент ретінде тіркелген. Шелтонның Ирландиядағы әрекеттері оны ағылшыз барлау қызметінің назарына іліктірді. Ол Дублин сарайындағы лорд-депутат Фицвильямнан Англиядағы адамдарға хаттар жеткізумен айналысқан сияқты. Алайда, ол ағылшыз тәжіне қарсы болғанына куәліктер пайда болды: Флоренс Маккартиге қызметін ұсынған хаты ұсталды, ол Испания королінің әскери араласуын ұйымдастыруға тырысқан. 1600 жылы тыңшы Шелтон мен Ричард Нюгенттің Ирландиялық Тирон көтерілісшілерінің штабында болғанын хабарлады. Шелтон мен Нюгент Шотландияға саяхаттауды жоспарлаған, бірақ олар бағыттарын Испанияға бұрды. Олар Испанияға жеткені белгісіз, себебі екеуі де Фландрияға келді. Нюгент Ирландияны сүйіспеншілікте ұмытылғандықтан кеткенін мәлімдеді, «Синтия» атты туындысын жариялады, онда оның жек көретін сезімдерін, сүйіспеншілік тілінде білдірілген, қорқынышты сонеттер, мадригалдар мен құмарлыққа толы әңгімелер сипатталған. Шелтонның өзінің маңызды әдеби еңбегін Теофилус Хауардқа арнауы олардың арасындағы байланыс туралы әртүрлі болжамдарға әкелді. Оксфорд ұлттық биографиялық сөздігі олардың 1610 жылы Төмен елдерде кездескен болуы мүмкін екенін ұсынады. Тағы бір пікір бойынша, бұл байланыс Теофилустың анасы, Леди Саффолк арқылы болған. Александр Т. Райттың 1898 жылғы қазан айында жарияланған мақаласына сәйкес, Леди Саффолқтың Томас Шелтон есімді үш туысы болған, сондықтан автор олармен туыс болуы мүмкін. Сонымен қатар, Леди Саффолк испан елшісінің ұсынысымен Испания королінен ақша алған. Ол Солсбери графына тигізетін ықпалы үшін испандықтардың қызығушылығын тудырды. Шелтон бір кезде ағылшыз билігінен кешірім алуға үміттенген, бірақ белгілі болғандай, өмірінің соңғы жылдарын континентте францискан болып өткізді.

Жарияланымдар

Шелтонның алғашқы жарияланымы – «Синтия» (Лондон, 1604) жинағындағы өлең, жоғарыда аталған лирикалық өлеңдер кітабы, онда автор Нюгент достарының бірнеше туындыларын қосты. Шелтон Ричард Верстеганның «Бұзылған білімді қайта жаңғырту» (Антверпен, 1605) еңбегіне алғы сөз жазды. Ол: «Бес-алты жыл бұрын «Дон Кихот тарихын» испан тілінен ағылшын тіліне қырық күннің ішінде аудардым. Бұл жұмысқа өте жақын досымның шұғыл сұрауы себеп болды, ол осы тақырыпты түсінуге қатты ниеттенген еді», – деді. Шелтон Сервантестің шедеврiнiң бiрiншi бөлiгiнiң 1605 жылғы ресми басылымдарын пайдаланбады, оның орнына 1607 жылы Испания Нидерландындағы Брюссельде жарық көрген басылымды қолданды. Шелтонның романның бiрiншi бөлiгiнiң аудармасы Сервантес тiрi кезiнде жарық көрді. 1616 жылы, Сервантес қайтыс болған жылы, «Дон Кихоттың» екінші бөлігінің Брюссельдегі басылымы шыққанда, Шелтон оны да ағылшын тіліне аударды, 1620 жылы жұмысын аяқтады және сонымен бірге бiрiншi бөлiмнiң жаңартылған басылымын басып шығарды. Оның жұмысы ағылшын тіліндегі аудармалардың арасында классикалық туынды саналады, бірақ Джон Ормсби сияқты аудармашылар (оған риза болғанымен) оны кейбір сөздер мен тіркестердің дұрыс аударылмауы үшін сынға алды. Мысалы, «Gustos» сөзі «әнқым» немесе «қалаулар» дегенді білдірсе, Шелтон оны «көк жел» деп аударған, ал «dedos» сөзі, сөзбе-сөз «саусақтар» дегенді білдіргенімен, Шелтон оны осылай аударған, бірақ бұл сөз «дюйм» деген мағынаны да білдіреді, ал Сервантес осы мағынаны түсіндірген. Ормсби өзінің 1885 жылғы аудармасының кіріспесінде Шелтон испан сөздерінің бірнеше мағынасы болатынын түсінбегенін айтып, оны испан тілін жетік білмегені үшін кінәлайды. Джеймс Фицморис Келли Шелтонның аудармаларына арналған «Тюдор аудармалары» (1896) жинағының кіріспесінде басқаша пікір білдіреді: «Шелтонның есте қалғандығының себебі – кең ауқымды негіздерге байланысты. Ол құрғақ дәлдікке, герундпен ойын қылуға немесе қиын жаратылыстың сөздерімен әуестенуге мүкіндік бермеді. Ол синтаксистің күрделіліктерінен, поэзияның шектеулерінен босатылды; ал педантизмнің құсдары оның оларға деген құрметсіздігіне ашуланып, олардан кек алуға тырысты, сөздерді дұрыс таңдамай, сөйлемнің құрылымын бұрмалап. Олар өздерінің табиғатына сай әрекет етеді. Бірақ Шелтонның өз міндетіне қатысты көзқарасы, жасырын грамматиктерге қарағанда кеңірек және асыл болды. Ол әдебиетті жақсы көретін адамдарға үндеді және әдебиетші ретінде өмір сүрді». Шелтонның «Дон Кихоттың» екі бөлігі де Фицморис Келлидің 4 томдық «Тюдор аудармалары» (1896) жинағында жарық көрді, ол 1967 жылы AMS Press баспасында қайта басылды, ал бірінші бөлігі әйгілі «Гарвард классикаларына» да енді; толық романның аудармасы А. В. Поллардтың кіріспесімен «Англия классикасы кітапханасында» (Macmillan) жарияланды, ол А. Т. Райттың «Томас Шелтон, аудармашы» еңбегіндегі ұсыныстарын қамтиды.