Кіріспе
Сан-Паулу штатындағы өзен, Бразилия. Тиете өзені (португалша Rio Tietê, tʃi.eˈte) – Бразилиядағы өзен. Тиете атауының алғаш рет қолданылуы 1748 жылы д’Анвильдің жариялаған картасында тіркелген. Бұл атау тупи тілінде «шындық өзен» немесе «шындық сулар» деген мағынаны білдіреді. Тиете өзені – тарихи маңызы зор және экономикалық тұрғыдан маңызды өзен. Оның ұзындығы 450 шақырымға жетеді және түрлі тауарларды тасымалдайтын баржалардың қатынайтындығына мүмкіндік береді. Тиете өзенінің ластануы 1920 жылдары байқала бастады, бірақ уақыт өте келе жағдай нашарлап, күрделенді. 2010 жылдың қыркүйегінде National Geographic бұл өзенді Бразилиядағы ең лас өзен деп атады. Өзенді тазалауға бағытталған күш-жігерге қарамастан, ол әлі де ластану мен экологиялық қиындықтарға тап болып, кейбір түрлердің жоғалу қаупі төніп тұр, тіпті толық жойылуы да мүмкін.
The Tietê River (Portuguese, Rio Tietê, tʃi. eˈte) is a Brazilian river in the state of São Paulo. The first known use of the name Tietê was on a map published in 1748 by d’Anville. The name means "truthful river", or "truthful waters”, in Tupi. The Tietê River is a historically significant and economically important river, which stretches 450 kilometers and allows for navigation of barges carrying various goods. Pollution of the Tietê River began subtly in the 1920s, but it has worsened significantly over time. In September 2010, National Geographic identified the river as the most polluted in Brazil. Despite efforts to clean up the river, it still suffers from pollution and environmental degradation, and some species are threatened, or possibly extinct.
Бастапқы
Бастауы Сера-ду-Мар тауларында, Сан-Паулу қаласының шығысында.
Салесополис гидроэлектр станциясы
Бразилияда салынған ең алғашқы гидроэлектр станцияларының бірі – "Usina Parque de Salesópolis", 1912 жылы "São Paulo Tramway, Light and Power Company" компаниясы Саулесополис муниципалитетінде Тиете өзенінде салынды. Ол судың 72 метрлік биіктіктен құлауынан, екі құбыр арқылы энергия өндірді. Бөгет сарқыраманың жиегінде салынғандықтан, биіктігі небәрі 5 метрді құрайды.
Ластану және қоршаған ортаның нашарлауы
Тиет өзені Сан-Паулу штаты және ел үшін экономикалық тұрғыдан ең маңызды өзендердің бірі саналса да, Тиет өзені экологиялық проблемаларымен, әсіресе Сан-Паулу қаласынан өтетін бөлігімен әйгілі. Тиет өзенінің ластануы көп бұрын басталған жоқ. Тіпті 1960 жылдары өзеннің ішкі аймағында балықтар кездесетін. Дегенмен, Тиет өзенінің экологиялық құлдырауы 1920 жылдары канадалық «Сан-Паулу трамвай, жарық және электр энергиясы» компаниясы Сантана-де-Парнаибада орналасқан Эдгар-де-Суза және Расгао су электр станцияларында электр энергиясын өндіру үшін Гуарапиранга су қоймасын салған кезде бастау алды. Бұл шара астанадағы су режимін өзгертті және «Сан-Паулу трамвай, жарық және электр энергиясы» компаниясы жүргізген түзету жұмыстарымен бірге жүрді, нәтижесінде Вила-Мария мен «Фрегезия-ду-О» аралығындағы өзен арнасы бұрынғыдан түз түсті.
1920-1930 жылдары өзен балық аулауға және спорттық іс-шараларға пайдаланылды, оның ішінде өзендегі қайық жарыстары да танымал болды. Осы кезеңде өзен бойында «Тиет жарыстары клубы» және «Эсперия» сияқты қайық жарысы клубтары құрылды, олар қазірге дейін сақталған. 2010 жылдың қыркүйегінде National Geographic журналы бұл өзенді Бразилиядағы ең лас өзен деп атады. Тиет өзеніндегі бірнеше түрлердің жоғалу қаупі бар, олардың бірі – Heptapterus multiradiatus балығы, мүмкін, қазірдің өзінде жойылған болуы мүмкін.
Тиете жобасы
Сан-Паулу штатының әкімі штаттағы санитарияға жауапты Sabesp компаниясына өзенді тазарту бағдарламасын құруды бұйырды. Штат сол уақытта Америкааралық даму банкінен көмек сұрады және SANEGRAN-ның бұрынғы зерттеулеріне негізделген жоба ұсынды. 16 жылдан астам уақыт өткен соң, Тиете өзенін тазарту әлі де күтілген деңгейге жетпеді, бірақ үміт беретін прогресс байқалды. 1990 жылдардың соңында сарқырама суларды тазарту қуаты кеңейтілді: Sabesp Сан-Паулу қаласының қалған сарқырама суларын тазарту үшін Баруэридегі сарқырама суларды тазарту қондырғысының және Сан-Мигельдегі сарқырама суларды тазарту кезеңдерін кеңейтті.