Кіріспе
Тілдің нақты бұзылуы (ТНБ) (кейбіреулер даму тілінің бұзылуы терминін қолдануды ұтымдырақ санайды) баланың тілі қалыпты дамымағанда және қиындықтар жалпы дамудың баяулауымен, сөйлеу аппаратының физикалық аномалиясымен, аутизм спектрінің бұзылуымен, апраксиямен, мидың зақымдануымен немесе есту қабілетінің төмендеуімен байланыстырылмаған жағдайда диагноз қойылады. Егіздерді зерттеу нәтижесінде бұл жағдай генетикалық факторларға байланысты екені анықталды. Тілдің бұзылуы бір геннің мутациясынан туындауы мүмкін, бірақ мұндай жағдай сирек кездеседі. Көбінесе ТНБ – жалпы халықта кездесетін бірнеше генетикалық варианттардың және қоршаған ортаның бірлескен әсерінен пайда болады.
Жіктеу
Сөйлеу қабілетінің ерекше бұзылуы (СҚЕБ) диагнозы баланың ешқандай анық себепсіз сөйлеу дамуының кешігуі немесе бұзылуы байқалғанда қойылады. Әдетте, СҚЕБ-нің бірінші көрінісі – баланың сөйлеуді қалыптыдан кешік бастауы, содан кейін сөздерді сөйлемдерге біріктіруде де кешігуі. Сөйлеу тілі жетілмеген болуы мүмкін. Көптеген балаларда СҚЕБ-мен бірге тілді түсіну қабілеті, яғни қабылдау тілі де бұзылады, бірақ бұл тек ресми сараптама жасалғанда ғана анықталуы мүмкін. Күрделі сөйлемдерді қолдану мен түсінудегі қиындықтар СҚЕБ-нің жиі кездесетін белгісі болғанымен, диагностикалық критерийлерге проблемалардың кең спектрі кіреді, ал кейбір балаларда тілдің басқа да аспектілерінде қиындықтар болуы мүмкін (төменде қараңыз). Жалпы, СҚЕБ термині мектеп жасына келгенге дейін тілдік қиындықтары сақталатын балаларға ғана қолданылады, сондықтан сөйлеуді кешіктірген кішкентай балаларға қолдануға болмайды, олардың көпшілігі кейіннен өз құрбыларымен теңдей сөйлей бастайды.
Терминология
Балалардың тілдік бұзылуларына қатысты терминология өте кең және шатастыратын, көптеген атаулар бар, бірақ олардың мағыналары толыққанды сәйкес келмейді. Бұл шатасудың бір бөлігі SLI-дің шекаралары және әртүрлі кіші түрлерінің болуына байланысты белгісіздікті көрсетеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, SLI-дің клиникалық көрінісі бар балаларды сипаттау үшін "даму дисфазиясы" немесе "даму афазиясы" терминдері қолданылды. Алайда, бұл терминдер көбінесе ересектерде пайда болған афазиямен салыстырылатындықтан қолданудан шығарылды. Бұл жаңылыс, себебі SLI мидың зақымдануынан туындамайды. Қазіргі уақытта тілдің дамуындағы ерекшеліктерді білдіретін синонимдерге тілдің бұзылуы, тілдің дамуындағы кешігу (DLD), тілдік бұзылу және тілді үйренудегі қиындықтар жатады. Зерттеуші Бонни Бринтон "ерекше тілдік бұзылу" терминінің қате екенін айтады, өйткені бұл бұзылу тек тілге ғана емес, сонымен қатар оқу, жазу және әлеуметтік/прагматикалық дағдыларға да әсер етеді. Медициналық ортада "ерекше даму тілінің бұзылуы" сияқты терминдер жиі қолданылады, бірақ бұл тым ұзын сөзді болуы мүмкін, сондай-ақ SLI-ді "бұзылу" ретінде қарастыруға қарсы болатын адамдар да бар. Ұлыбританияның білім беру жүйесінде қазіргі таңдағы басты термин – сөйлеу, тіл және коммуникация қажеттіліктері (SLCN), бірақ бұл SLI-ден әлдеқайда кең және түрлі себептерге байланысты сөйлеу және тілдегі қиындықтары бар балаларды қамтиды.
Рецептивті/экспрессивті даму тілінің бұзылуы
Рецептивті/экспрессивті фонологиялық/синтаксистік жетіспеушілік синдромы – SLI-ның ең көп кездесетін түрі, онда баланың ең айқын проблемалары қысқа, жеңіл сөйлемдермен сөйлеуге бейімділік, сондай-ақ кейбір грамматикалық элементтерді жіберу, мысалы, өткен шаққа қатысты -ed жұрнағы. Бала кезінде сөйлеудің жеңілдетілген түрі де жиі кездеседі. Мысалы, дауыссыз дыбыстардың тізбегі қысқартылуы мүмкін, сондықтан "string" сөзі "ting" деп айтылады. Сөздік қоры көбінесе шектеулі болады, нақты сөздердің орнына "әмбебап" сөздерді қолдануға бейімділік байқалады. Вербальді аудиторлық агнозия – бұл тілдің бұзылуының өте сирек кездесетін түрі, онда бала сөйлеу дыбыстарын түсінуде қиындықтарға тап болады. Бұл көбінесе Ландау-Клеффнер синдромының бір белгісі ретінде пайда болады, мұндай жағдайда SLI диагнозы қоюға болмайды, себебі тілдік қиындықтардың неврологиялық себебі белгілі.
Экспрессивті даму тілінің бұзылу синдромдары
Дамушылық вербальды диспраксия (ДВД) – ДВД-сы бар баланың түсіну қабілеті жеткілікті; сөйлеудің басталуы өте кешігеді және сөйлеу дыбыстарын және қысқа тіркестерді дұрыс айту мүмкіндігі шектеулі. Сөйлеудің нашарлығы тіл мүшелерінің құрылымдық немесе неврологиялық зақымдануымен байланыстырылмайды. Диагностикалық критерийлерге қатысты көп дау бар, бірақ бұл атау көбінесе жеке дыбыстарды немесе әріптерді айтқанда қарағанда күрделі тіркестерді айтуға тырысқанда түсініктілігі күрт төмендеген балаларға қолданылады. Тағы бір маңызды белгісі – сөйлеу дыбыстарын айтудың бір кезде басқа кездеспен үйлеспеуі. «Диспраксия» термині тек сөйлеудің бұзылысын ғана білдірсе де, көптеген – тіпті барлық – балалардың тіл дыбыстарын ойша өңдеуді қажет ететін тапсырмаларды орындау қиынға соғады, мысалы, фонемалық хабардарлық тапсырмалары. ДВД-сы бар балаларда көбінесе оқу-жазу қабілетімен байланысты мәселелер болады, сондай-ақ сөздік қоры мен грамматикасының тестілерінде қабылдау тілі деңгейі төмен болуы мүмкін. Фонемалық бағдарламалау жетіспеушілігі синдромы – бала ұзақ, бірақ түсініксіз сөйлейді, тілі жаргонға ұқсайтын дыбыстардан тұрады. Рапиннің тобынан басқа, бұл тип туралы көп жазылмаған, және ол әдетте диагностикалық жүйелерде мойындалмайды.
Жоғары тапсырысты өңдеудің бұзылуы
Лексикалық тапшылық бұзылысы – баланың сөздерді табуда қиындықтары болады және ойларын сөздермен жеткізуге кедері келтіреді. Үздірісті сөйлеуді түсіну нашар. Бұл субтип бойынша зерттеулер өте аз, және ол кеңінен танылмайды. Прагматикалық тіл бұзылысы – бала жеткілікті айту арқылы еркін және дұрыс құрылған сөйлемдермен сөйлейді; тілдің мазмұны ерекше; түсіну тым әдеби болуы мүмкін және тілді қолдану ерекше болады. Бала тынышсыздықпен көп сөйлеп, әңгіме кезегін сақтауда және тақырыпты ұстауда нашар болуы мүмкін. Ұлыбританияда бұл категория тілдің прагматикалық бұзылысы (PLI) деп аталады және осы мәселе бойынша көптеген пікір қақтығыстары болды. Пікірталас, бұл SLI-дің бір түрі ме, аутизм спектрінің бөлігі ме, әлде жеке жағдай ма деген сұраққа байланысты болды. DSM 5-те Әлеуметтік коммуникация бұзылысы деген термин енгізілді; бұл PLI-ге балама болып табылады.
Басқа жүйке дамуының бұзылуларымен байланысы
Оқулықтар әртүрлі нейробиологиялық даму бұзылыстары арасында айқын шекаралар салғанымен, олардың арасындағы байланыстар туралы көптеген пікірталастар бар. Көптеген тіл дамуы шектеулі балалар (SLI) даму дислексиясының диагностикалық критерийлеріне сай келеді, ал басқаларында аутизмнің белгілері кездеседі.
Қатысушы факторлар
Еркектерде тілдік дамудың бұзылуы (SLI) әйелдерге қарағанда жиірек кездеседі. Клиникалық жағдайларда, ауруға шалдыққан еркектер мен әйелдердің арақатынасы шамамен 3 немесе 4:1 құрайды. Бұл байланыстың себебі әлі белгісіз: жыныс хромосомаларындағы гендермен байланыс анықталған жоқ. Тілдік дамудың бұзылуы (SLI) бар балаларда жиі моторлық дағдылардың нашарлауы байқалады. Кейбір жағдайларда мидың ерекше жалғақтары (gyri) табылады. Бүгінгі күнге дейін тілдік дамудың бұзылуына (SLI) тән тұрақты "нейробиологиялық белгі" анықталған жоқ. Тілдік дамудың бұзылуы (SLI) бар балалардың миы мен қалыпты дамыған балалардың миы арасындағы айырмашылықтар шамалы және басқа да нейробиологиялық бұзылыстарда кездесетін атипиялық үлгілермен қабаттасуы мүмкін.
Генетикалық
Қазіргі кезде SLI-ның күшті генетикалық бұзылыс екені қабылданды. Ең сенімді дәлел – егіздерді зерттеулерден алынған. Бірге өскен екі егіздің үй ортасы бірдей болса да, олардың тіл дағдыларында күрт айырмашылықтар болуы мүмкін. Мұндай әртүрлі нәтижелер көбінесе генетикалық тұрғыдан әртүрлі (бір текті емес) егіздерде ғана кездеседі. Бір текті егіздердің гендері бірдей болып, тіл қабілеттерінде ұқсастықтар көп байқалады. Бір текті егіздерде SLI-ның ауырлығы мен сақталу мерзімі әртүрлі болуы мүмкін, бұл қоршаған орта факторларының бұзылысқа әсер ететінін көрсетеді, бірақ SLI-мен ауыратын баланың бір текті егізінің қалыпты тілі болуы сирек кездеседі. SLI көбінесе бір гендегі мутациядан туындамайды. Қазіргі деректерге сәйкес, тіл үйренуге ықпал ететін көптеген гендер бар, ал SLI балаға қауіпті факторлардың ерекше зиянды комбинациясы мұрагерлікке көшкенде пайда болады, олардың әрқайсысының әсері шағын болуы мүмкін. Дегенмен, FOXP2 генінің мутациясы SLI дамуына белгілі бір деңгейде әсер етуі мүмкін деген гипотеза бар, себебі ол тілмен байланысты жүйке жолдарымен байланысты гендерді реттейді. Жалпы алғанда, генетикалық мутациялар, тұқым қуалаушылық және қоршаған орта факторлары SLI дамуы мен көрінісінде рөл атқара алады. Сондықтан, дамуды бір ғана фактормен байланыстырмай, оның көбінесе осы факторлардың кез келгенінің немесе барлықтарының күрделі өзара әрекеттесуінің нәтижесі екенін мойындау маңызды.
Бағалау
Бағалау әдетте баланың күтушісімен сұхбаттасуды, баланың құрылымдалмаған ортада байқалуын, есту қабілетін тексеруді және тілдік және тілдік емес қабілеттердің стандартталған сынақтарын қамтиды. Ағылшын тілінде тілдік бағалаулардың кең ауқымы бар. Кейбіреулері сөйлеу және тіл мамандарына (Ұлыбританияда терапевтер немесе SALT, АҚШ және Австралияда сөйлеу патологтары, SLP) қолдануға шектеу қойылады. SLI диагнозын қою үшін жиі қолданылатын тесттер жиынтығы – Тіл негіздерін клиникалық бағалау (CELF). Ата-аналар немесе мұғалімдер жүргізетін бағалаулар, тереңірек бағалау қажет болатын балаларды анықтауға көмектесе алады. Грамматика және фонологиялық скрининг (GAPS) тесті – Ұлыбританияда жасалған және стандартталған, жылдам (он минуттық), қарапайым және дәл скринингтік тест. Ол 3 жастан 4 айдан бастап 6 жас 8 айлық балаларға қолданылуға қолайлы және мамандар да, мамандар емес (ата-аналар да) қолдана алады, сондай-ақ бұзылған балаларды анықтауда жоғары дәлдікке (98% дәлдік) ие екені дәлелденген, оларға арнайы көмек қажет. Бұл оны кең ауқымды скрининг үшін қолдануға болатын тестке айналдырады. Балалардың коммуникациялық тізімі (CCC–2) – мектеп жасындағы балалардың тілдік дағдыларын бағауға арналған ата-аналарға арналған сауалнама. Тілдік үлгілер сияқты бейресми бағалаулар да қолданылуы мүмкін. Бұл процедура, егер бала екі тілді болса және сынақ үлгісі бір тілді балалардан құралған болса, мысалы, берілген сынақтың нормативтік үлгісі нақты балаға сәйкес келмеген жағдайда пайдалы. Бұл сонымен қатар тілдің барлық аспектілерінің (мысалы, семантика, синтаксис, прагматика және т.б.) экологиялық жарамды өлшемі болып табылады. Тілдік үлгіні толықтыру үшін SLP баламен шамамен 15 минут сөйлеседі. Үлгі әңгіме (Хэдли, 1998) немесе оқиғаны қайта баяндау болуы мүмкін. Оқиғаны баяндау тілдік үлгісінде SLP балаға суреттері жоқ кітап арқылы оқиға айтады (мысалы, «Құрбақа, сен қайдасың?», Майер, 1969), содан кейін баладан суреттерді пайдаланып оқиғаны қайта айтуын сұрайды. Тілдік үлгілер әдетте компьютерлік бағдарламалық қамтамасыз ету арқылы жазылады, мысалы, тілдік талдаудың жүйелі бағдарламасы (SALT, Miller және басқалар, 2012), содан кейін талданады. Мысалы, SLP бала оқиғасына кейіпкерлерді таныстыра ма, әлде бірден оқиғаның ортасына кіре ме, оқиғалар логикалық ретпен келе ме және баяндамада негізгі идея немесе тақырып және қосымша мәліметтер бар ма, соны тексеруі мүмкін.
Қатысу
Тілдік және сөйлеу терапевтері әдетте интервенцияны жүзеге асырады, олар тіл үйренуді ынталандыру үшін кең ауқымды әдістерді қолданады. Бұрын балаларды грамматикалық жаттығулармен, еліктеу және сұрау әдістерін пайдалана отырып, жаттықтыруға басымдық берілген, бірақ бұл әдістер күнделікті жағдайларға қолданудың жеткіліксіз екені анықталған соң қолданыстан шығып қалды. Қазіргі кезде тіл құрылымын дамытуға бағытталған тәсілдер көбінесе "орта" әдістерін қолданады, онда интервенция қарым-қатынастың табиғи эпизодтарына енгізіледі және терапевт баланың айтқан сөздеріне сүйенеді, не туралы сөйлейтінін бұйырмайды. Сонымен қатар, тек грамматика мен фонетикаға назар аударудан балалардың тілді әлеуметтік қолдануын дамытатын интервенцияларға көшу болды, көбінесе әдеттегі даму деңгейіндегі және тілде кемістігі бар құрбыларын қамтитын шағын топтарда жұмыс істейді. Қазіргі заманғы жаңарулардың бұрынғы тәсілдерден айырмашылығы – ата-аналардың, әсіресе мектепке дейінгі жастағы балалармен тікелей қатысу мүмкіндігінің артуы. Таллал және оның әріптестері тіл мен есту қабілетін дамытудың нақты компоненттеріне ұзақ және қарқынды оқытуды қамтитын компьютерлік интервенция – Fast ForWord-ты әзірледі. Бұл тәсілдің негізіндегі теория тілдік қиындықтардың себебі уақыт бойынша есту қабілетінің жіңішке айырмаларын анықтау қабілетінің жеткіліксіздігінде екендігі жатыр, ал компьютерлік оқу материалдары қабылдау сезімталдығын арттыруға арналған. Мұндай интервенциялардың барлығы үшін клиникалық тиімділікті бағалауға мүмкіндік беретін жеткілікті бақыланатын зерттеулердің саны аз. Жалпы алғанда, зерттеулер жүргізілген жағдайларда нәтижелер көңіл көншітпейді, бірақ кейбір жағымды нәтижелер де хабарланды. 2010 жылы FastForword тәсілін бағалаған клиникалық зерттеулердің жүйелі шолуы жарияланды, онда бақылау тобымен салыстырғанда айтарлықтай нәтижелер жоқ екені көрсетілді.
Нәтиже
Ұзақ мерзімді зерттеулер SLI бар 4 жасар балалардың шамамен 40% -ында проблемалар бес жылға дейін шешілетінін көрсетеді. Дегенмен, мектепке келген кезде тілдегі елеулі қиындықтары сақталған балаларда, тіпті мамандардан көмек алғандардың арасында да сауаттылық деңгейі төмен болады, ал білім деңгейі көбінесе нашар болады. Жаман нәтижелер көбінесе түсіну және сөйлеу қабілеттерінің бұзылу жағдайында кездеседі. Сондай-ақ, SLI бар балалардың ауызша емес IQ даму барысында төмендейтініне қатысты да дәлелдер бар. SLI психикалық аурулардың жоғары деңгейімен байланысты. Мысалы, Conti Ramsden және Botting (2004) 11 жастағы SLI бар балалардың 64% -і психиатриялық қиындықтар сауалнамасында клиникалық шектен жоғары көрсеткіштер алғанын, ал 36% -ы салыстыру тобындағы балалардың 12% -ымен салыстырғанда үнемі зорлық-зомбылыққа ұшырағанын анықтады. Ұзақ мерзімді зерттеулер SLI бар балалардың ересек өмірінде жұмыссыздық, әлеуметтік оқшалану және психикалық аурулардың жоғары деңгейі байқалатынын көрсетіп тұр. Алайда, көптеген зерттеулер ауыр проблемалары бар балаларға, яғни түсіну және сөйлеу қабілеттері бұзылған балаларға бағытталған. Жеңіл қиындықтары бар және арнайы білім беруді қажет етпейтін балаларда жақсы нәтижелерге қол жеткізіледі.
Ауру таралуы
АҚШ және Канадада жүргізілген эпидемиологиялық зерттеулер бес жастағы балалардың арасында SLI кездесу жиілігін шамамен 7% деп бағалады. Дегенмен, екі зерттеудің де психикалық аурулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығының (DSM) немесе ICD-10-ның қатаң "айырмашылық" критерийлерін пайдаланбағаны байқалды. SLI диагнозы бала стандартталған тілдік тесттерде белгілі бір шектен төмен нәтиже көрсетсе, бірақ интеллектуалдық қабілеті (IQ) 90 немесе одан жоғары болса және басқа да қанағаттандырмайтын жағдайлар болмаса қойылды.
Зерттеу
Көптеген зерттеулер балалардың тіл үйренуі неліктен кейбіреулері үшін қиынға соғатынын анықтауға бағытталған. Басты айырмашылық – тіл үйренудегі қиындықтарды есту қабілетімен уақытты өңдеудегі төмен деңгейдегі мәселелерге байланысты түсіндіретін теориялар мен, тіл үйренуге арналған жекелеген жүйеде кемшілік бар деп санайтын теориялар арасында. Басқа түсіндірулерде жадтың нақтылы түрлеріндегі жетіспеушіліктерге назар аударылады. Теориялардың арасынан таңдау жасау қиын, себебі олар әрқашан нақты айырмашылықтарды болжамайды және тіл дамыту бұзылысы (SLI) бар балалардың арасында үлкен әртүрлілік кездеседі. Сонымен қатар, SLI бірнеше негізгі кемшілік бірдей болғанда ғана пайда болады деген пікір де бар.