Кіріспе

Bend Sinister – Владимир Набоковтың 1945 және 1946 жылдары жазылған, ал 1947 жылы Генри Холт және Компания баспасынан жарық көрген дистопиялық романы. Бұл Набоковтың он бірінші романы және ағылшын тілінде жазған екінші туындысы.

Атау

Геральдикада стандартты "көлбеу" – жоғарғы оң жақтан төменгі сол жаққа (яғни, елтаңба иесінің жоғарғы оң жағынан төменгі сол жағына) диагональды жолақ, ал "кері көлбеу" – оның сол жаққа бұрылған түрі. Қалқанға қарап тұрған адамға бұл көріністер кері болып көрінеді, \ және / сәйкес. 1963 жылғы кітап басылымында Набоков: «Осы тақырыпты таңдау – жарық сыну арқылы бұзылған, болмыстың айнасындағы бұрмалау, өмірдің қате жолына түсу әрекеті болды» деп түсіндіреді. Романның өзінде Набоков солға қарай (немесе "кері") қозғалысқа қатысты сөздермен ойын жасауды жиі қолданады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бұл кітаптың оқиғасы Падукград деп аталатын ойдан шығарылған еуропалық қалада өтеді, онда "Эквилизм" деп аталатын философияның пайда болуынан кейін үкімет құрылады. Бұл философия кез келген адамның ерекше болу идеясын жоққа шығарады және мемлекетті қоғамдағы басты құндылық ретінде жақтайды. Оқиғаның басты кейіпкері – Адам Круг, ол әйелін сәтсіз операциядан кейін жоғалтып алған. Университет басшысы мен әріптестері оған жаңа үкіметтің басшысына қол қойып, сөз сөйлеуді ұсынады, бірақ ол бас тартады. Бұл үкіметті Падук атты адам мен оның "Орташа адамдар партиясы" басқарады. Әлемге әйгілі философ Адам Круг жастық шағында Падукпен бір сыныпта оқыған, сол кезде ол оны қорлап, "Тоба" деп атайтын. Падук Кругқа жақын адамдардың көпшілігін, сондай-ақ оның Эквилизм философиясына қарсы шығушыларды тұтқындайды және ықпалды профессор Кругты мемлекеттік идеологияны насихаттауға мәжбүрлеуге тырысады, осылайша наразылықты басып тастап, өзінің беделін арттыруды көздейді. Падук Кругты түрлі ұсыныстармен сүйіндеуге тырысады, бірақ Круг әрқашан бас тартады, тіпті оның достары мен таныстары, мысалы, Эмбер түрмеге қамалғаннан кейін де. Соңында Падук Кругтың кішкентай ұлы Дэвидті құтқарау үшін ұрлауға бұйрық береді. Круг мойынсұнып, Эквилизм философиясын насихаттауға келіскеннен кейін, Падук Дэвидтің қауіпсіз оралуын уәделейді. Алайда, Дэвидті қайтаруға келгенде, Круг оған ұсынылған баланың өз ұлы емес екенін көріп, үлкен қорқынышқа ұшырайды. Қателік болып, Дэвид зорлық-зомбылықпен түзету жұмыстарын жүргізетін жетімханаға жіберілген, онда ол тұтқындарға "бостандық" ретінде ұсынылып, қаза табады. Падук Кругқа осы оқиғаға кінәлілерді өзі өлтіруге рұқсат беру туралы ұсыныс жасайды, бірақ Круг шенеуніктерге қарғыс айтады және үлкен түрме жасушасына қамалады. Кругқа тағы бір ұсыныс жасалады: Эквилизмге қарсы 24 адамды, оның ішінде көптеген достарын босату үшін осы шартты орындау. Круг бас тартады және Падукқа шабуылдай бастайды, сол кезде диктатордың күзeyшілерінен екі оқ тиіп қаза табады. Осы сәтте Набоков Кругқа деген өлімі шексіз болғандықтан, сөзге араласып, "Бейілсіз бұрылыс" тек ойдан шығарылған оқиға екенін және Адам Кругтың ешқашан болмағанын айтады.

Кейіпкерлер

Адам Круг – Университет философы және басты кейіпкер. Круг – Падукградтың ең көрнекті жазушысы және ойшылы. Оның «Жалпы халық партиясымен» ынтымақтастығы мен қолдауы режимнің халықаралық қатынастары үшін маңызды. Ольга Круг – Адамның қайтыс болған әйелі, роман басталмас бұрын қайтыс болады. Дэвид Круг – Адамның ұлы, оны Падукград қылмыскерлері жаңылысқанда өлтіреді. Падук – «Бақа» деген лақап атымен белгілі, ол Падукградтың диктаторы, Кругтың бұрынғы мектептесі және Эквилизмнің негізін қалаушы. Эмбер – Шекспирді зерттейтін Падукград зиялысы және Адамның ең жақсы досы. Мариетт – Кругтардың үй қызметшісі, Адам мен Дэвидті бақылау үшін Падук жіберген. Ол үлкен Кругпен жиі әдемі сөздер айтысып, оны ұсынуға тырысады.

Жариялану тарихы

Сол кезде Велсли колледжінде оқытушы болып жұмыс істеген Набоков 1942 жылы «Бенд Синистер» романын жазуды бастады, ал оның көп бөлігі 1945-1946 жылдардың қысы мен көктемінде, Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін жазылды. Романның атауы бірнеше рет өзгерді, алғаш Набоков оны «Порлоктан келген адам» деп атады, кейін «Ойынға қару» деген атауды таңдады. Бұдан кейін «Solus Rex» деп те аталды, бірақ ақырында қазіргі атауына тоқтады. Қолжазба 1947 жылдың жазының басында Генри Холттың редакторы Аллен Тейтке жіберілді және көп ұзамай, 1947 жылдың 12 маусымында жарық көрді.

Әсерлер

Осістік державаларға қарсы соғыс кезінде және олардың құлдырауынан кейін Американы КСРО-ға деген жаңаша ықылас толқыны шарлады, себебі Кеңес Қарулы Күштері одақтастардың жеңісіне зор үлес қосты, бұл коммунизмнің жақтасы емес Набоковты қатты мазалады. Брайан Бойдтың сөзінше, Набоков романды «нацистік Германия мен Кеңес Ресейінің адам өміріндегі ең беделді және ең құнды нәрселерге қарсы тұратын, қатыгездік пен жамандыққа толы бірдей еңбекке толы екенін көрсету үшін» жазды. 1943 жылдың ақпан айында Набоков Велслиде өткен дөңгелек үстелде демократияның артықшылықтарын жоғары бағалап, тоталитарлық режимдерді айыптаған құмарлық сөз сөйледі: Демократия – адамзаттың ең жақсы жағдайы, себебі біз республика монархиядан жақсы, ал монархия ештеңеден жақсы, ал ештеңе диктатурадан жақсы деп ойламаймыз, бірақ ол адам санасы әлемге ғана емес, өзіне де жеткеннен бергі әрбір адамның табиғи жағдайы. Моральдық тұрғыдан демократия жеңіске жетеді. Физикалық тұрғыдан, жақсы қаруы бар тарап жеңіске жетеді. Екі тараптың да сенім мен мақтанышқа ие болуы жеткілікті. Біздің сеніміміз бен мақтанышымыздың мүлдем басқаша екендігі, қан төгуді қалайтын және өздерінің мақтанышымен мақтанатын жауға қызық емес. Осыған қарамастан, Набоков өзінің эстетикалық ұстанымдарында тұрақты болды, «әлеуметтік мәселелерді қоздыратын әдебиетке» қызығушылық танытпады және «Бенд Синистер мен Кафканың туындылары және Оруэллдің қалыптасқан ойлары арасындағы автоматты салыстыруларды» жоққа шығарды.

Қабылдау

Романға жасалған сын-пікірлер көбінесе аралас болды, бұл ең жақсысы «The New Republic» журналының пікірінде көрінді, онда роман «бірден әсерлі, күшті және қызықтай ашуландыратын» деп сипатталды. «The New York Times» газеті романға жоғары баға берді: «Егер осы кітап оқырмандар таба алмаса, өте жаман болар еді, себебі тирандық мемлекеттермен қарулы күрес аяқталды. Соғыс жалғасуда, және мәселе, тоталитарлық мемлекетке қарсы еркін ойдың күресі, әлі де бізбен бірге. «Bend Sinister» романын оқыған ешкім оны ұмыта алмайды». Сонымен қатар, редактор Набоков түпнұсқа қолжазбаны жіберген Аллен Тейт бұл туындыға жоғары баға беріп, оны «редактор ретінде оқу бақыты бұйырған жалғыз жоғары сапалы әдебиет» деп атады. Тейт осы туындыны соншалықты бағалады, ол романға алғысөз жазып, онда «Bend Sinister» романындағы ағылшын тіліндегі прозаның шеберлігі біздің ұрпақтың ағылшын тілінде туған ешбір жазушысынан аспайды деп қорытындылады. Брайан Бойд «Владимир Набоков: Американдық жылдар» кітабында романның «көңілді өзіне-өзінің сезімін» және «жекелеген бөлімдердің жаңашылдығы мен қиындығын» мақтап жазды; бірақ ол «Bend Sinister» романы «оқу кезіндегі барлық қиындықтар мен бұзылыстарды толық ақтамайды» деген қорытындыға келді. Дегенмен, ол заманауи сыншылардың көптеген мақтауларына ие болды. «The Forward» газеті былай деп жазды: «Барлық кемшіліктеріне қарамастан, «Bend Sinister» роман бізді қараңғы өткенге жақындығымызды және оны жеңуге қабілеттілігімізді еске салады. Бұл Набоковтың бостандық пен жекелікті бұқаралық мәдениет пен құрбандыққа ұшырату қысымына қарсы күресу туралы ең маңызды ойларының бірі».

Фильм

1970 жылы Батыс Германияда қара-ақ түсті неміс телеспектаклі түсірілді. Оны Герберт Везели режиссерлік етті, Адам Круг рөлінде Хельмут Кютнер, ал Падук рөлінде Генрих Швайгер ойнады.