Еуропа тарихы: Жазу алдындағы дәуірлер

Кіріспе

Еуропаның жазбаша тарихтан бұрынғы тарихы

Тарихқа дейінгі Еуропа – төменгі палеолиттен басталатын, жазбаша тарихтың пайда болуына дейінгі Еуропаны білдіреді. Тарих дамыған сайын, мәдени дамуда маңызды аймақтық айырмашылықтар пайда болып, күшейе түседі. Географиялық жақындығының арқасында Шығыс Жерорта теңізі аймағы классикалық Таяу Шығыс өркениеттерінің ықпалында болады, олардан шабыттанып, алғашқы қауымдық ұйымдастыру жүйелерін және жазу түрлерін қабылдап, дамытады. Геродоттың "Тарихы" (б.з.д. шамамен 440 жыл) – дәстүрлерді, қоғамдық өмірді және маңызды оқиғаларды жүйелі түрде жазуға ұмтылған ең ежелгі еуропалық мәтін.

Шолу

Кеңінен тараған, жеке сүйек бөлшектерінің (Атапуерка, Мауэрдің жамба сүйегі), тас артефактілерінің немесе жиынтықтарының оқшауланған табылыстары Төменгі Палеолит кезеңінде, 3 миллион жылдан 300 000 жылға дейін, палеоадамның кездесуі сирек болғанын және әдетте мыңдаған жылдармен бөлінгенін көрсетеді. Испаниядағы Атапуерка тауларының карстық аймағы қазіргі кезде белгілі және сенімді түрде даталанған, бір ұрпақтан астам уақытқа созылған және бірнеше адамдардың тұрған жері болып табылады. Ұзақ уақыт бойы тұруы Homo antecessor (немесе Homo erectus antecessor, Homo heidelbergensis, Homo neanderthalensis және Homo sapiens үшін расталған. Неандертальдықтар 600 000 – 350 000 жыл бұрын Еуразияда пайда болды, едәуір дәстүрді, Еуропаның әктас үңгірлеріндегі бай қазбаларды және кең аумақтардағы қоныс орындарының жиынтығын қалдырды, олар арқылы бағаланатын тарихи деректер жиынтығын қалдырды. Оларға Мустьер мәдени жиынтықтары жатады. Қазіргі адамдар Жер орталық Еуропаға 45 000 – 43 000 жыл бұрын Жоғарғы Палеолит кезеңінде келді, және екі түр де бірнеше мың жыл бойы ортақ мекенде өмір сүрді. Зерттеулерге сүйенсек, 40 000 – 28 000 жыл бұрын неандертальдықтардың жойылуына не себеп болғаны туралы әлі де жалпыға қабылданған нақты түсіндірме жоқ. Кейіннен Homo sapiens мезолит кезеңінде құрлықтың барлық бөлігін мекендеп, 26 500 және 19 000 жыл бұрын болған соңғы мұздық максимумның шегінуімен солтүстікке қарай жылжыды. 2015 жылы Испаниядан Ресейге дейін жиналған ежелгі Еуропа ДНК туралы жарияланымда бастапқы аңшы-жинаушылар халқы 8000 жыл бұрын неолит дәуірінде Таяу Шығыстан келген «егісшілердің» толқынын сіңіріп алғаны анықталды. Қазіргі Сербиядағы Лепенски Вир мезолиттік орны, тұрақты ғимараттары бар Еуропаның ең ертедегі құжатталған отырықшы қауымы, сондай-ақ монументалды өнер, бұрын ең көне деп саналған орындардан көп ғасырлар бұрын пайда болды. Ауыл шаруашылығының пайда болуына дейін қауымның жыл бойы азық-түлік қорына қол жеткізуі тұрақты өмір салтының негізі болды. Алайда, егіншілік элементтерін қабылдау туралы ең алғашқы мәліметтер Starčevo-да табылды, бұл жақын мәдени байланыстар бар қауым. Беловоде және Плочник, сондай-ақ Сербияда, қазіргі уақытта Еуропадағы ең көне мыс балқыту орны болып табылады (шамамен 7000 жыл бұрын). Бұл Винча мәдениетіне жатқызылады, ол керісінше халколит немесе мыс дәуірінің басталуымен немесе көшуімен байланысты емес. Бронза балқыту процесі – импортталған технология, оның шығу тегі мен географиялық мәдени таралу тарихы талқыланады. Бұл біздің заманымыздан бұрын 3200 жылы Эгей теңізінде құрылған және өндіріс көптеген ғасырлар бойы Жерорта теңізі үшін мыстың негізгі көзі болған Кипр аймағында орналасқан. Бұрын-соңды болмаған технологиялық прогресті бастаған металлургияның енгізілуі әлеуметтік жіктелумен, бай мен кедейдің арасын ажыратумен және мәдениет пен қоғамның динамикасын негізінен бақылау құралы ретінде құнды металдарды пайдаланумен байланысты. Еуропаның темір дәуірі мәдениеті де шығыста, шамамен б.з.д. 1200 жылы хетттерден алынған технологиялық принциптерді сіңіру арқылы пайда болды, ақыры 500 жылы Солтүстік Еуропаға жетті. Темір дәуірінде Орталық, Батыс және Шығыс Еуропаның көп бөлігі біртіндеп нақты тарихи кезеңге кірді. Грекияның теңіздегі отарлауы мен Римнің құрлықтағы жаулап алуы бүгінгі күнге дейін үлкен аумақтарда сауаттылықтың таралуына негіз болды. Бұл дәстүр ең шалғай аймақтарда (Гренландия және Шығыс Балтика, 13 ғасыр) христиан мәтіндерінің әмбебап жүйесі арқылы, соның ішінде Шығыс славян халықтары мен Ресейді православие мәдени сферасына қосу арқылы өзгертілген нысанда және контекстте жалғасты. Латын және көне грек тілдері бүкіл Еуропадағы гуманитарлық білім беру мен ғылымдарда идеяларды жеткізудің негізгі және ең жақсы тәсілі болып қала берді.

Widely dispersed, isolated finds of individual fossils of bone fragments (Atapuerca, Mauer mandible), stone artifacts or assemblages suggest that during the Lower Paleolithic, spanning from 3 million until 300,000 years ago, palaeo human presence was rare and typically separated by thousands of years. The karstic region of the Atapuerca Mountains in Spain represents the currently earliest known and reliably dated location of residence for more than a single generation and a group of individuals. Prolonged presence has been attested for Homo antecessor (or Homo erectus antecessor, Homo heidelbergensis, Homo neanderthalensis and Homo sapiens. Homo neanderthalensis emerged in Eurasia between 600,000 and 350,000 years ago as the earliest body of European people that left behind a substantial tradition, a set of evaluable historic data through a rich fossil record in Europe's limestone caves and a patchwork of occupation sites over large areas. These include Mousterian cultural assemblages. Modern humans arrived in Mediterranean Europe during the Upper Paleolithic between 45,000 and 43,000 years ago, and both species occupied a common habitat for several thousand years. Research has so far produced no universally accepted conclusive explanation as to what caused the Neanderthal's extinction between 40,000 and 28,000 years ago. Homo sapiens later populated the entire continent during the Mesolithic, and advanced north, following the retreating ice sheets of the last glacial maximum that spanned between 26,500 and 19,000 years ago. A 2015 publication on ancient European DNA collected from Spain to Russia concluded that the original hunter gatherer population had assimilated a wave of "farmers" who had arrived from the Near East during the Neolithic about 8,000 years ago. The Mesolithic era site Lepenski Vir in modern day Serbia, the earliest documented sedentary community of Europe with permanent buildings, as well as monumental art, precedes by many centuries sites previously considered to be the oldest known. The community's year round access to a food surplus prior to the introduction of agriculture was the basis for the sedentary lifestyle. However, the earliest record for the adoption of elements of farming can be found in Starčevo, a community with close cultural ties. Belovode and Pločnik, also in Serbia, is currently the oldest reliably dated copper smelting site in Europe (around 7,000 years ago). It is attributed to the Vinča culture, which on the contrary provides no links to the initiation of or a transition to the Chalcolithic or Copper Age. The process of smelting bronze is an imported technology with debated origins and history of geographic cultural profusion. It was established in Europe about 3200 BC in the Aegean and production was centered around Cyprus, the primary source of copper for the Mediterranean for many centuries. The introduction of metallurgy, which initiated unprecedented technological progress, has also been linked with the establishment of social stratification, the distinction between rich and poor, and use of precious metals as the means to fundamentally control the dynamics of culture and society. The European Iron Age culture also originates in the East through the absorption of the technological principles obtained from the Hittites about 1200 BC, finally arriving in Northern Europe by 500 BC. During the Iron Age, Central, Western and most of Eastern Europe gradually entered the actual historical period. Greek maritime colonization and Roman terrestrial conquest form the basis for the diffusion of literacy in large areas to this day. This tradition continued in an altered form and context for the most remote regions (Greenland and Eastern Balts, 13th century) via the universal body of Christian texts, including the incorporation of East Slavic peoples and Russia into the Orthodox cultural sphere. Latin and ancient Greek languages continued to be the primary and best way to communicate and express ideas in liberal arts education and the sciences all over Europe until the early modern period.

Ең көне қазбалар, артефакттер және нысандар

Атауы Абстракт Жасы Орналасуы Ақпарат Координаттары Дманиси бас сүйегі 5 Homo erectus 1.77 млн жыл Дманиси "ертедегі Homo ересек адам, кішкентай миымен, бірақ үлкен дене массасымен" Лезиньян-ла-Себ Лифтік жиынтық 1.57 млн жыл Лезиньян-ла-Себ 30 тас кесек мәдениеті, лифтік құралдар, аргонмен мерзімделген Козарника әктас үңгір 1.5 млн жыл Козарника Орсе Адамы тіс және құралдар 1.4 млн жыл Вента Мицена көптеген табылған заттар тас құралдар Плейстоцен мандибуласы Homo antecessor 1.3 млн жыл Атапуерка таулары Мауэр 1 Homo heidelbergensis 600,000 жыл Мауэр ең ерте Homo heidelbergensis Boxgrove Адамы Homo heidelbergensis 500,000 жыл Boxgrove Таутель Адамы Homo erectus 450,000 жыл Таутель ұсынылған түршесі Суонскомб Адамы Homo heidelbergensis 400,000 жыл Суонскомб солтүстік-батыс мекендеуінің ең жоғарғы шегі Шёнинген Найзалары ағаштан жасалған сүңгілер 380,000 жыл Шёнинген 1995 жыл активті аң ауру

Төменгі және орта палеолиттегі адам

Палеолиттің климаттық жазбалары плейстоцендік үлгімен сипатталады, оның ішінде сегіз негізгі цикл және көптеген қысқа эпизодтар бар. Адамның солтүстік аймақтағы ең жоғары мекендеуі өзгеретін жағдайларға жауап ретінде ауытқып отырды, ал табысты қоныстану үшін тұрақты бейімделу қабілеті мен мәселелерді шешу қажет болды. Скандинавияның көп бөлігі, Солтүстік Еуропа жазығы және Ресей палеолит және мезолит кезеңдерінде қоныстануға қол жетімсіз болды. Халық саны тығыздығы төмен және жалпы саны аз болды. Тас құралдар, артефакттар және қоныстану орындары сияқты қосалқы дәлелдер, гоминидтердің өзінің қазбаланған қалдықтарынан гөрі көптеп кездеседі. Дманиси (Грузия) және Испаниядағы Гуадикс-База ойпатындағы және Атапуерка маңындағы жерлерде бірнеше қабыршақтарды айырған қарапайым тас құралдар табылған. Ольдовандық құралдары, 1-ші типтегі жиынтықтар деп аталады, біртіндеп қол балталары мен қабыршақ құралдарын қамтитын, 2-ші типтегі жиынтықтар – Ашеулдық құралдарымен алмастырылды. Екі типтегі құрал жиынтығы да Еуропадағы ең ерте және ұзақ уақыт бойы жалғыз адам болған және континенттің оңтүстік бөлігінде көбірек кездесетін Homo erectus-қа жатқызылады. Алайда, Ашеулдық қазбалар жазбалары Homo heidelbergensis-тің, әсіресе оның ерекше тас құралдарын және қол балталарын пайда болуымен байланысты. Homo heidelbergensis-тің болғаны 600,000 жылдан бері Германия, Ұлыбритания және Солтүстік Франциядағы көптеген жерлерде құжатталған. Палеоантропологтар, жалпы алғанда, Homo erectus және Homo heidelbergensis Еуропаға көшіп келгеніне келіседі, бірақ көші-қон жолдары мен мерзімдері туралы пікірталастар жалғасуда. Homo neanderthalensis-тің Еуразиядағы үздірілмейтін ареалда табылғаны және Африкадан шығу гипотезасының қабылдануы, бұл түрдің жергілікті жерде дамығанын көрсетеді. Бұл мәселеде де консенсус басым, бірақ шығу тегі мен эволюция үлгілері кеңінен талқыланады. Неандертальдық қазбалар Батыс Еуропадан Орталық Азиядағы Алтай тауларына, солтүстіктегі Урал тауларына және оңтүстіктегі Левантқа дейін таралған. Алдыңғы түрлерінен айырмашылығы, олар биологиялық және мәдени тұрғыдан суық ортада өмір сүруге бейімделген және өздерінің ареалдарын Орталық Еуропаның мұздық ортасына және Ресей жазықтарына сәтті кеңейтті. Неандертальдық қазбалардың және мәдени жиынтықтардың көп саны, кейбір жағдайларда ерекше сақталуы, зерттеушілерге мінез-құлық және мәдениет туралы егжей-тегжейлі және нақты деректер ұсынуға мүмкіндік береді.

The climatic record of the Paleolithic is characterised by the Pleistocene pattern of cyclic warmer and colder periods, including eight major cycles and numerous shorter episodes. The northern maximum of human occupation fluctuated in response to the changing conditions, and successful settlement required constant adaption capabilities and problem solving. Most of Scandinavia, the North European Plain and Russia remained off limits for occupation during the Paleolithic and Mesolithic. Populations were low in density and small in number throughout the Palaeolithic. Associated evidence, such as stone tools, artifacts and settlement localities, is more numerous than fossilised remains of the hominin occupants themselves. The simplest pebble tools with a few flakes struck off to create an edge were found in Dmanisi, Georgia, and in Spain at sites in the Guadix Baza basin and near Atapuerca. The Oldowan tool discoveries, called Mode 1 type assemblages are gradually replaced by a more complex tradition that included a range of hand axes and flake tools, the Acheulean, Mode 2 type assemblages. Both types of tool sets are attributed to Homo erectus, the earliest and for a very long time the only human in Europe and more likely to be found in the southern part of the continent. However, the Acheulean fossil record also links to the emergence of Homo heidelbergensis, particularly its specific lithic tools and handaxes. The presence of Homo heidelbergensis is documented since 600,000 BC in numerous sites in Germany, Great Britain and northern France. Although palaeoanthropologists generally agree that Homo erectus and Homo heidelbergensis immigrated to Europe, debates remain about migration routes and the chronology. The fact that Homo neanderthalensis is found only in a contiguous range in Eurasia and the general acceptance of the Out of Africa hypothesis both suggest that the species has evolved locally. Again, consensus prevails on the matter, but widely debated are origin and evolution patterns. The Neanderthal fossil record ranges from Western Europe to the Altai Mountains in Central Asia and the Ural Mountains in the North to the Levant in the South. Unlike its predecessors, they were biologically and culturally adapted to survival in cold environments and successfully extended their range to the glacial environments of Central Europe and the Russian plains. The great number and, in some cases, exceptional state of preservation of Neanderthal fossils and cultural assemblages enables researchers to provide a detailed and accurate data on behaviour and culture.

Жоғарғы палеолит

Гомо сапиенс Еуропаға шамамен 45 000 және 43 000 жыл бұрын Левант арқылы келіп, континентке Дунай дәлізінен кірді, бұл туралы Пешетра ку Оазедегі қазбалар куәлік етеді. Бұл қазбалардың генетикалық құрылымы неандертальдықтардың тегін көрсетеді. 2008 жылы Израильде бас сүйегінің фрагменті табылуы, Леванттағы неандертальдықтармен адамдардың араласқанын көрсетеді. Алдыңғы жүздеген мың жылдардағы баяу процестерден кейін, неандертальдықтар мен Гомо сапиенс бірге өмір сүрген кезеңде мәдени эволюция биологиялық эволюцияны адам қоғамындағы бейімделу мен өзгерістердің басты күші ретінде ығыстырғаны байқалды. Неандертальдықтардың қазбалары көбінесе шағын және шашыраңқы болып табылады, бұл олардың Гомо сапиенске қарағанда аз санда және әлеуметтік оқшауланған топтарда өмір сүргенін көрсетеді. Құралдар мен Леваллуа нүктелері бастапқыда өте күрделі, бірақ олардың өзгеру қарқыны баяу, және бүкіл қазба кезеңінде технологиялық инерция байқалады. Артефакттар тұрмыстық сипатта, ал символдық мінез-құлық белгілері қазіргі адамдардың келуіне дейін анықталмаған. Қазіргі адамдар енгізген Ауриньяк мәдениеті, шикі қабыршақтардың орнына, дайындалған ядролардан жасалған сүйек немесе мүйіз ұштарымен, әрі нәзік кремний жапырақтарымен сипатталады. Тарихи алдындағы өнердің ең көне мысалдары және одан кейінгі кең таралған дәстүрлер Ауриньяк мәдениетінен бастау алады. 100 мың жылдан астам біркелкіліктен кейін, шамамен 45 мың жыл бұрын неандертальдықтардың қазбалары күрт өзгерді. Мустьерлік мәдениет тез арада әртараптанды және Шательперрондық мәдениет деп аталды, бұл Ауриньяк элементтерінің неандертальдық мәдениетке таралуын көрсетеді. Бұл факт талқыланғанымен, неандертальдықтар белгілі бір дәрежеде қазіргі Гомо сапиенс мәдениетін қабылдағанын дәлелдейді. Алайда, неандертальдықтардың қазбалары б.з.д. 40 000 жылдан кейін толығымен жоғалып кетті. Неандертальдықтар өздерінің генетикалық мұраларын Еуропаның болашақ халқына таратуда сәтті болды ма, әлде олар жай ғана жойылып кетті ме, және егер солай болса, жойылудың себебіне нақты жауап беру мүмкін емес. Шамамен 32 000 жыл бұрын Крым тауларында (Оңтүстік Украинада) граветт мәдениеті пайда болды. Б.з.д. 24 000 жылға қарай Солютрей және Граветт мәдениеттері Оңтүстік-Батыс Еуропада кездесті. Граветт технологиясы мен мәдениеті Таяу Шығыстан, Анатолиядан және Балқаннан келген адамдардың көші-қонымен келді деп болжанады, және олардың техникалары кейбір ұқсастықтарға ие болғандықтан және Ауриньяктан өте ерекшеленетіндіктен, бұрын аталған өтпелі мәдениеттермен байланысты болуы мүмкін, бірақ бұл мәселе өте түсініксіз. Граветт Кавказ және Загрос тауларында да пайда болды, бірақ көп ұзамай Иберияның Жерорта теңізі жағалауларын қоспағанда, Оңтүстік-Батыс Еуропадан жоғалып кетті. Солютрей мәдениеті Солтүстік Испаниядан Оңтүстік-Шығыс Францияға дейін тараған, тек тастан жасалған технологияны ғана емес, сонымен қатар үңгірлердегі суреттердің алғашқы маңызды дамуын және ине мен, мүмкін, садақ пен жебелерді қолдануды қамтиды. Граветт мәдениетінің кең таралуы кем емес, кем дегенде көркемдік тұрғыдан: мүсін (негізінен Венералар) - бұл халықтардың шығармашылық көрінісінің ең көрнекті түрі. Б.з.д. 19 000 жыл шамасында Еуропада Магдален мәдениеті деп аталатын жаңа мәдениет пайда болды, ол ескі Ауриньяк мәдениетіне негізделген болуы мүмкін, ол көп ұзамай Солютрей аймағын және Орталық Еуропаның Граветтін алмастырды. Алайда, Жерорта теңізі аралығындағы Иберия, Италия, Балқан және Анатолияда эпи-Граветт мәдениеттері жергілікті деңгейде дамуын жалғастырды. Магдален мәдениетімен Еуропадағы палеолиттік даму өзінің ең биік сатысына жетеді және бұл сурет пен мүсіннің бұрынғы дәстүрлеріне байланысты өнерде көрінеді. 12 500 жыл шамасында Вюрм мұздық дәуірі аяқталды. Келесі мыңжылдықта температура мен теңіз деңгейі біртіндеп көтеріліп, ежелгі адамдардың өмір сүру ортасын өзгертті. Ирландия мен Ұлыбритания аралдарға айналды, ал Скандинавия Еуропаның негізгі бөлігінен бөлінді. (Олардың барлығы бір кезде континенттік шельфтің қазір су астында қалған Доггерленд деп аталатын аймағымен байланысты.) Дегенмен, Магдален мәдениеті б.з.д. 10 000 жылға дейін сақталып, ол тез арада екі микролит мәдениетіне айналды: Испания мен Оңтүстік Францияда Азилиан және Солтүстік Францияда және Орталық Еуропада Сауветерриан. Кейбір айырмашылықтарға қарамастан, екі мәдениет те бірнеше белгілермен ортақ: өте кішкентай тас құралдарды жасау, олар микролиттер деп аталады, және бейнелі өнердің сиректігі, ол дерлік толығымен жоғалып кеткен сияқты, және құралдардың абстрактілі безендіруімен алмастырылды. Эпипалеолиттің соңғы кезеңінде Сауветерриан мәдениеті Тарануазиан мәдениетіне айналды және оңтүстік көршісіне күшті әсер етті, оны Жерорта теңізінің Испания және Португалиясында анық алмастырды. Мұздықтардың шегінуі алғаш рет Солтүстік Еуропаны адамдардың қоныстануына мүмкіндік берді. Маглемосиан мәдениеті, Сауветерр Тарануазиан мәдениетінен шыққан, бірақ өзінің ерекшелігімен, Данияны және Ұлыбританияның бір бөлігін қоса, жақын маңайдағы аймақтарды қоныстандырды.

Homo sapiens arrived in Europe around 45,000 and 43,000 years ago via the Levant and entered the continent through the Danubian corridor, as the fossils at Peștera cu Oase suggest. The fossils' genetic structure indicates a recent Neanderthal ancestry and the discovery of a fragment of a skull in Israel in 2008 support the notion that humans interbred with Neanderthals in the Levant. After the slow processes of the previous hundreds of thousands of years, a turbulent period of Neanderthal–Homo sapiens coexistence demonstrated that cultural evolution had replaced biological evolution as the primary force of adaptation and change in human societies. Generally small and widely dispersed fossil sites suggest that Neanderthals lived in less numerous and more socially isolated groups than Homo sapiens. Tools and Levallois points are remarkably sophisticated from the outset, but they have a slow rate of variability, and general technological inertia is noticeable during the entire fossil period. Artifacts are of utilitarian nature, and symbolic behavioral traits are undocumented before the arrival of modern humans. The Aurignacian culture, introduced by modern humans, is characterized by cut bone or antler points, fine flint blades and bladelets struck from prepared cores, rather than using crude flakes. The oldest examples and subsequent widespread tradition of prehistoric art originate from the Aurignacian. After more than 100,000 years of uniformity, around 45,000 years ago, the Neanderthal fossil record changed abruptly. The Mousterian had quickly become more versatile and was named the Chatelperronian culture, which signifies the diffusion of Aurignacian elements into Neanderthal culture. Although debated, the fact proved that Neanderthals had, to some extent, adopted the culture of modern Homo sapiens. However, the Neanderthal fossil record completely vanished after 40,000 years BC. Whether Neanderthals were also successful in diffusing their genetic heritage into Europe's future population or they simply went extinct and, if so, what caused the extinction cannot conclusively be answered. Around 32,000 years ago, the Gravettian culture appeared in the Crimean Mountains (southern Ukraine). By 24,000 BC, the Solutrean and Gravettian cultures were present in Southwestern Europe. Gravettian technology and culture have been theorised to have come with migrations of people from the Middle East, Anatolia and the Balkans, and might be linked with the transitional cultures mentioned earlier since their techniques have some similarities and are both very different from Aurignacian ones, but this issue is very obscure. The Gravettian also appeared in the Caucasus and Zagros Mountains but soon disappeared from southwestern Europe, with the notable exception of the Mediterranean coasts of Iberia. The Solutrean culture, extended from northern Spain to southeastern France, includes not only a stone technology but also the first significant development of cave painting and the use of the needle and possibly that of the bow and arrow. The more widespread Gravettian culture is no less advanced, at least in artistic terms: sculpture (mainly venuses) is the most outstanding form of creative expression of such peoples. Around 19,000 BC, Europe witnesses the appearance of a new culture, known as Magdalenian, possibly rooted in the old Aurignacian one, which soon superseded the Solutrean area and also the Gravettian of Central Europe. However, in Mediterranean Iberia, Italy, the Balkans and Anatolia, epi Gravettian cultures continued to evolve locally. With the Magdalenian culture, the Paleolithic development in Europe reaches its peak and this is reflected in art, owing to previous traditions of paintings and sculpture. Around 12,500 BC, the Würm Glacial Age ended. Slowly, through the following millennia, temperatures and sea levels rose, changing the environment of prehistoric people. Ireland and Great Britain became islands, and Scandinavia became separated from the main part of the European Peninsula. (They had all once been connected by a now submerged region of the continental shelf known as Doggerland.) Nevertheless, the Magdalenian culture persisted until 10,000 BC, when it quickly evolved into two microlith cultures: Azilian, in Spain and southern France, and Sauveterrian, in northern France and Central Europe. Despite some differences, both cultures shared several traits: the creation of very small stone tools called microliths and the scarcity of figurative art, which seems to have vanished almost completely, which was replaced by abstract decoration of tools. In the late phase of the epi Paleolithic period, the Sauveterrean culture evolved into the so called Tardenoisian and strongly influenced its southern neighbour, clearly replacing it in Mediterranean Spain and Portugal. The recession of the glaciers allowed human colonisation in Northern Europe for the first time. The Maglemosian culture, derived from the Sauveterre Tardenois culture but with a strong personality, colonised Denmark and the nearby regions, including parts of Britain.

Мезолит (ортаңғы тас дәуірі)

Балқан мезолиті – палеолит пен неолит арасындағы адам технологиясының даму кезеңі, ол шамамен 15 000 жыл бұрын басталған. Батыс Еуропада ерте мезолит немесе Азиль дәуірі шамамен 14 000 жыл бұрын Испанияның солтүстігінде және Францияның оңтүстігіндегі Франко-Кантабрия аймағында басталды. Еуропаның басқа аймақтарында мезолит 11 500 жыл бұрын (Голоценнің басы) басталды және аймаққа байланысты 8 500–5 500 жыл бұрын шаруашылықтың пайда болуымен аяқталды. Кантабрия таулары, Эбро бассейні, Эускади, Наварра, Кастилия және Леон аймақтарындағы радиокөміртектік талдауларға сәйкес, солтүстік Иберияның эпипалеолиті, сондай-ақ мезолиті деп те аталады, б.з.д. 9300 жылдан б.з.д. 5200 жылға дейін үш кезеңге бөлінеді.

Мұздық әсері шектеулі болған аймақтарда осы кезеңді атау үшін кейде «эпипалеолит» термині қолданылады. Соңғы мұз дәуірі аяқталғанда қоршаған ортаға күшті әсер еткен аймақтарда мезолиттік дәуір мыңжылдықтар бойына айқын байқалды. Солтүстік Еуропадағы қоғамдар жылы климаттың нәтижесінде пайда болған батпақты жерлердің мол ресурстарының арқасында жақсы өмір сүрді. Мұндай жағдайлар материалдық мәдениетте сақталған Маглемозия және Азиль сияқты ерекше адам әрекеттерін тудырды. Осы жағдайлар Солтүстік Еуропада неолиттің пайда болуын 5500 жылға дейін кешіктірді. Вере Гордон Чайльд «неолиттік жиынтық» деп атаған (ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы, жылтыратылған тас балқы, ағаштан жасалған ұзын үйлер және керамика) Еуропаға тараған кезде мезолиттік өмір салты ығысып, ақырында жойылды. Бұл таралу жолдары туралы пікірлер неолит бөлімінде талқыланады. 7200 мен 5850 жылдар аралығында «керамикалық мезолит» аймағы Оңтүстік Еуропадан Солтүстік Еуропаға дейін созылуы мүмкін.

Неолит (жаңа тас дәуірі)

Еуропалық неолит Таяу Шығыстан, Кіші Азия, Жерорта теңізі және Кавказ арқылы келген деп есептеледі. Таяу Шығыстың шаруалары Еуропаның туған жергілікті аңшы-жинаушыларын толығымен ығыстырды деген пікірді жақтаушы миграционистер мен осы процесс мәдени таралым арқылы баяу болған деп санайтын диффузионистер арасында ұзақ пікірталас жүрді. Ауыл шаруашылығының таралуы мен үнді-еуропа тілдерінің таралуы арасында байланыс бар деген ұсыныс жасалды, анатолиялық гипотеза сияқты бірнеше көші-қон модельдері осы байланысты орнатуға тырысады, ол үнді-еуропалық ауыл шаруашылығы терминологиясының анатолияда пайда болғанын көрсетеді.

Ерте неолит

Көрінетіндей, Анатолияның Хацилар мәдениетімен байланысты Грекияның Тесалия аймағы Еуропада ауыл шаруашылығының, мал шаруашылығының және қыш құмыра жасаудың пайда болған алғашқы жері болды. Ерте кезеңдері Сесклодан бұрынғы мәдениет деп аталады. Тессалия неолиттік мәдениеті көп ұзамай Еуропадағы неолиттік кеңеюдің негізгі салаларының бастауы болған, көбірек тұжырымдалған Сескло мәдениетіне (б.з.д. 6000 ж.) айналды. Балқан түбегінің барлық бөлігі 6-шы мыңжылдықта осы жерден отарланды. Жоғары Тисаның шығыс Тарденоизиялық бекіністеріне жеткен кеңею Балқан неолитінің маңызды өзгерісіне, Еуропа неолитінің ең маңызды салаларының бірі – Дунай мәдениет тобының пайда болуына әкелді. Параллельді түрде, Адриатика және Оңтүстік Италия жағалауларында басқа да неолиттік ағымның таралуы байқалды, оның шығу тегі осықтан аз анық. Алғашында Далмацияда қоныстанған Кардиум қыш ыдыс мәдениетінің өкілдері Фессалиядан (кейбір Сесклодан бұрынғы қоныстар ұқсас белгілерді көрсетеді) немесе тіпті Ливаннан (Библос) келген болуы мүмкін. Олар теңізшілер, балықшылар және қой-ешкі шаруашылығымен айналысқан, ал археологиялық зерттеулер көрсеткендей, көптеген жерлерде жергілікті тұрғындармен араласып кеткен. Басқа ерте неолиттік мәдениеттер Украина мен Оңтүстік Ресейде табылды, онда эпи-граветттік жергілікті халық Кавказдан тыс жерлерден келген мәдени ықпалдарды сіңірген (мысалы, Днепр-Донец мәдениеті және оған жақын мәдениеттер), сондай-ақ Андалусияда (Испания), онда Ла-Альмагра қыш ыдысының сирек неолиттік мәдениеті белгілі бір шығу тегінсіз ерте пайда болды (шамамен б.з.д. 7800 ж.). Неолит Пиреней түбегінде б.з.д. 5700/5600 жылдары, түбектің Левант аймағындағы бірнеше жерлерге сәйкес басталды. Солтүстік Иберия үстіртінде бидай мен арпаның отандық агротиптері, қой-ешкі мал шаруашылығы, неолиттік қыш бұйымдары, пішінді және жылтыратылған құралдар VI мыңжылдықтың соңғы үштен біріндегі карст жазбаларында және ашық алаңдарда кездеседі.

Орта неолит

Бұл кезең 7000 жыл бұрын басталды, неолиттік кеңеюдің батыс және солтүстік Еуропаға қарай консолидациялануымен, сонымен қатар Балқанда Димини (Тесалия), Винка (Сербия мен Румыния) және Караново мәдениеттері (Болгария және жақын маңдағы аймақтар) сияқты жаңа мәдениеттердің пайда болуымен ерекшеленді. Осы арада прото-линейлі керамика мәдениеті екі өте динамикалық тармаққа: Батыс және Шығыс линейлі керамика мәдениеттеріне бастау берді. Батыс тармағы жылдам кеңейіп, Германия, Чехия, Польша және Украинаның батыс бөлігінің үлкен бөлігін, тарихи Молдавияны, Румынияның жазықтарын, сондай-ақ Франция, Бельгия және Нидерланды аймақтарын 1000 жылдан кем уақыт ішінде қамтыды. Бұл кеңеюмен бірге әртараптандыру пайда болды және 5-ші мыңжылдықтың соңында бірқатар жергілікті Дунай мәдениеттері қалыптаса бастады. Жерорта теңізінде Кардиум керамикасымен айналысқан балықшылар да белсенділік танытып, Италияның барлық аймақтарын және Франция мен Испанияның Жерорта теңізіне жататын бөліктерін отарлады немесе ассимиляциялады. Тіпті Атлантикада да, тума аңшы-жинақшылардың бір тобы жаңа технологияларды біртіндеп қабылдауға кірісті. Олардың арасында ең байқалатын аймақтар – Оңтүстік-Батыс Иберия, ол Жерорта теңізінің, әсіресе Андалузиялық неолиттің ықпалына ішкі тірлік етті, ол көп ұзамай алғашқы мегалиттік жерлеулерді (долмендерді) дамытты, және Дания маңындағы аймақ (Эртебьолле мәдениеті), Дунай кешенінің ықпалында болды.

Неолиттің соңғы кезеңдері

Бұл кезең біздің заманымыздан бұрынғы VI мыңжылдықтың бірінші жартысын қамтыды. Алдыңғы кезеңнің бағыттары бекітіліп, толыққанды қалыптасқан неолиттік Еуропа пайда болды, оның бес негізгі мәдени аймағы болды:
Дунай мәдениеттері: Солтүстік Франциядан Батыс Украинаға дейін. Қазір бірнеше жергілікті мәдениетке бөлінді, ең маңыздылары – Румыния тармағы (Боян мәдениеті), ол Болгарияға дейін тарады, батыста үстемдік құрған Россен мәдениеті және Австрия мен Батыс Венгрияның Ленгьел мәдениеті, ол кейінгі кезеңдерде маңызды рөл атқаратын болды. Жерорта теңізі мәдениеттері: Адриатикадан Испанияның шығысына дейін, соның ішінде Италия және Франция мен Швейцарияның көп бөлігі. Олар да бірнеше топқа бөлінді. Димини-Винка аймағы: Фессалия, Македония және Сербия, бірақ оның ықпалы Дунайдың ортаңғы бассейнінің (Тиса, Славония) және Оңтүстік Италияның аймақтарына дейін жетті. Шығыс Еуропа: негізінен Украинаның орталық және шығыс бөліктері, сондай-ақ Ресей мен Беларусьтің оңтүстік бөліктері (Днепр-Дон мәдениеті). Осы аймақта қолға үйретілген жылқылардың ең ерте дәлелдері табылды. Атлантикалық Еуропа: Португалиядан Швецияның оңтүстігіне дейінгі жергілікті мәдениеттердің мозаикасы, олардың кейбіреулері әлі неолитке дейінгі кезеңде болды. Шамамен б.з.д. 5800 жылы Батыс Францияда мегалиттік стильдегі жерлеу салты қалыптаса бастады.

Қола дәуірі

Қоланың қолданылуы Эгей теңізінде б.з.д. 3200 жыл шамасында басталады. 2500 жылдан бастап, жаңа Катакомба мәдениеті, оның шығу тегі белгісіз, бірақ сонымен қатар индоевропалықтар, Ямна халықтарын Қара теңіздің солтүстігі мен шығысындағы аймақтардан ығыстырып, оларды Волганың шығысындағы бастапқы мекендеріне шектеді. Б.з.д. 2400 жылдары Сымды өрнек мәдениеті өз алдыңғыларын алмастырып, Батыс Германияның Дунай және Скандинавия аймақтарына дейін кеңейді. Оның бір тармағы Дания мен Оңтүстік Швецияға (Скандинавияның Бір қабір мәдениеті) басып кірді, ал Дунайдың орталық алабы, үлкен сабақтастық көрсетсе де, жаңа индоевропалық элиталардың (Vučedol мәдениеті) айқын белгілерін танытты. Сонымен бірге, батыста Артенактық халықтар Бельгияға жетті. Вючедольді есептемегенде, бірнеше ғасыр бұрын өмір сүрген Дунай мәдениеттері Еуропа картасынан мүлдем жойылды. Кезектің қалған бөлігі – құпия құбылыстың тарихы: Кеккерлер, олар коммерциялық сипатқа ие болғандай көрінді және ерекше, өзгермейтін ритуал бойынша жерленуді ұнатқан. Бірақ олардың Батыс Орталық Еуропадағы бастапқы аймағынан тек жергілікті мәдениеттерде ғана пайда болды, сондықтан олар басып алмады және ассимиляцияланбады, бірақ сол халықтардың арасында өмір сүрді, өз өмір салтын сақтап, саудагерлер болғандықтарына сенуге болады. Еуропаның қалған бөлігі көбінесе өзгеріссіз және бейбіт болып көрінді. 2300 ж.б.д. Богемияда алғашқы Кеккер ыдыстары пайда болды және көптеген бағыттарда, әсіресе батысқа қарай, Рона және теңіздер бойында кеңейіп, Вила-Нова (Португалия) және Каталония (Испания) мәдениеттеріне жетті. Сонымен бірге, бірақ байланыссыз, 2200 ж.б.д. Эгей аймағында Киклад мәдениеті құлдырап, оның орнына Криттегі Миной мәдениетінің жаңа сарайлық кезеңі келді. 2100 ж.б.д. бастап, Кеккер ыдыстарының екінші кезеңі құбылыстың орталығының Вила-Нова мәдениеті аясында Португалияға ауысуымен сипатталады. Жаңа орталықтың ықпалы Оңтүстік және Батыс Францияның барлық аймақтарына жетті, бірақ Оңтүстік және Батыс Иберияда болмады, Лос-Миларес ерекшелігін қоспағанда. 1900 ж.б.д. кейін Кеккер ыдыстарының орталығы Богемияға оралды, ал Иберияда құбылыстың орталықтандырылуы болды, Португалияда, сондай-ақ Лос-Миларес және Чиемпосуэлос қалаларында орталықтар пайда болды. Радиокөміртектік талдау бойынша, Ерте қола дәуірі Солтүстік Иберия үстіртінде 2100 ж.б.д. және Кейінгі қола дәуірі 1350 ж.б.д. басталды. Бронза қолданылуы Эгей аймағында әлдеқайда ертерек басталғанмен (б.з.д. 3200 ж. шамасында), 2300 ж.б.д. Еуропадағы қола дәуірінің басталуы үшін ерекше мезгіл деп есептелуі мүмкін. 2300 ж.б.д. Орталық Еуропа мәдениеттері Юнетице, Адлерберг, Штраубинг және Лаузиц бронздан жұмыс істеуді бастады, бұл техника оларға Балқан және Дунай арқылы жетті. 1800 ж.б.д. Испанияның оңтүстік-батысындағы Лос-Миларес мәдениеті, толыққанды қола дәуіріндегі Эль-Аргар мәдениетімен алмастырылды, ол орталықтандырылған мемлекет болуы мүмкін. 1700 ж.б.д. Микен Грециясының басталуы үшін, ғасырлар бойы белгісіз шығу тегі бар индоевропалық гректердің кіргенінен кейін, ықтимал дата саналады. 1600 ж.б.д. осы Орталық Еуропа мәдениеттерінің көпшілігі қуатты Тумулус мәдениетіне біріктірілді. Сонымен бірге, бірақ байланыссыз, Эль-Аргар мәдениеті B кезеңін бастады, ол Эгей теңізінің әсерімен сипатталды (пифос қабірлері). Осы шамада Миной Криті Микен гректерінің билігіне өткеніне сенуге болады. 1300 ж.б.д. шамасында Орталық Еуропаның индоевропалық мәдениеттері, мысалы кельттер, италықтар және әрине, иллирийлер, мәдени кезеңді өзгертіп, экспансиялық Урнфилд мәдениетіне сәйкес келді, Балқанның көп бөлігін, Кіші Азияны, Хетт империясын (темір балқыту құпиясын жеңіп), Солтүстік-Шығыс Италияны, Францияның, Бельгияның, Нидерландының, Солтүстік-Шығыс Испанияның және Оңтүстік-Батыс Англияның жаулап алуын бастады. Кенеттен кеңейгеннен кейін, біраз уақыт бойы Мысырға сәтсіз шабуыл жасаған Теңіз халықтары, соның ішінде філістірлер (пеласкилер?) және Дориандықтар, гректерді жаулап алған топтың эллиндік мүшелері Микеннің және кейін Трояның күшін жойды. Сонымен бірге, сол кезде 1300 жыл бойы қалалық формада өмір сүрген Вила-Нова-де-Сан-Педро мәдениеті, азырақ әсерлі, бірақ ақыры қоламен жойылды. Атлантикалық мәдениеттердің ауырлық орталығы (Атлантикалық қола дәуірі кешені) енді Ұлыбританияға қарай жылды. Сонымен бірге, Вилланован мәдениеті, Этруск өркениетінің мүмкін болатын алдағысы, Орталық Италияда пайда болды, мүмкін Эгей теңізінен шыққан.

Use of Bronze begins in the Aegean around 3200 BC. From 2500 BC the new Catacomb culture, whose origins were obscure but were also Indo Europeans, displaced the Yamna peoples in the regions north and east of the Black Sea, confining them to their original area east of the Volga. Around 2400 BC, the Corded Ware culture replaced their predecessors and expanded to Danubian and Nordic areas of western Germany. One related branch invaded Denmark and southern Sweden (Scandinavian Single Grave culture), and the mid Danubian basin, though showing more continuity, had clear traits of new Indo European elites (Vučedol culture). Simultaneously, in the West, the Artenac peoples reached Belgium. With the partial exception of Vučedol, the Danubian cultures, which had been so buoyant just a few centuries ago, were wiped off the map of Europe. The rest of the period was the story of a mysterious phenomenon: the Beaker people, which seemed to be of a mercantile character and to have preferred being buried according to a very specific, almost invariable, ritual. Nevertheless, out of their original area of western Central Europe, they appeared only within local cultures and so they never invaded and assimilated but went to live among those peoples and kept their way of life, which is why they are believed to be merchants. The rest of Europe remained mostly unchanged and apparently peaceful. In 2300 BC, the first Beaker Pottery appeared in Bohemia and expanded in many directions but particularly westward, along the Rhone and the seas, reaching the culture of Vila Nova (Portugal) and Catalonia (Spain) as their limits. Simultaneously but unrelatedly, in 2200 BC in the Aegean region, the Cycladic culture decayed and was substituted by the new palatine phase of the Minoan culture of Crete. The second phase of Beaker Pottery, from 2100 BC onwards, is marked by the displacement of the centre of the phenomenon to Portugal, within the culture of Vila Nova. The new centre's influence reached to all of southern and western France but was absent in southern and western Iberia, with the notable exception of Los Millares. After 1900 BC, the centre of the Beaker Pottery returned to Bohemia, and in Iberia, a decentralisation of the phenomenon occurred, with centres in Portugal but also in Los Millares and Ciempozuelos. According to radiocarbon dating, the Early Bronze Age began on the Northern Iberian Plateau in 2100 cal. BC and Late Bronze Age in 1350 cal. BC. Though the use of bronze started much earlier in the Aegean area (c. 3.200 BC), c. 2300 BC can be considered typical for the start of the Bronze Age in Europe in general. c. 2300 BC, the Central European cultures of Unetice, Adlerberg, Straubing and pre Lausitz started working bronze, a technique that reached them through the Balkans and Danube. c. 1800 BC, the culture of Los Millares, in Southwestern Spain, was substituted by that of El Argar, fully of the Bronze Age, which may well have been a centralised state. c. 1700 BC is considered a reasonable date to place the start of Mycenaean Greece, after centuries of infiltration of Indo European Greeks of an unknown origin. c. 1600 BC, most of these Central European cultures were unified in the powerful Tumulus culture. Simultaneously but unrelatedly, the culture of El Argar started Phase B, which was characterised by a detectable Aegean influence (pithoi burials). About then, it is believed that Minoan Crete fell under the rule of the Mycenaean Greeks. Around 1300 BC, the Indo European cultures of Central Europe, such as Celts, Italics and certainly Illyrians, changed the cultural phase conforming to the expansionist Urnfield culture, starting a quick expansion that brought them to occupy most of the Balkans, Asia Minor, where they destroyed the Hittite Empire (conquering the secret of iron smelting), northeastern Italy, parts of France, Belgium, the Netherlands, northeastern Spain and southwestern England. Derivations of the sudden expansion were the Sea Peoples, who attacked Egypt unsuccessfully for some time, including the Philistines (Pelasgians?) and the Dorians, most likely Hellenised members of the group that ended invading Greek itself and destroying the might of Mycene and later Troy. Simultaneously, around then, the culture of Vila Nova de Sao Pedro, which lasted 1300 years in its urban form, vanishes into a less spectacular one but finally with bronze. The centre of gravity of the Atlantic cultures (the Atlantic Bronze Age complex) was now displaced towards Great Britain. Also about then, the Villanovan culture, the possible precursor of the Etruscan civilisation, appeared in central Italy, possibly with an Aegean origin.

Темір дәуірі

Темірді қолдану Эгей теңізі халықтарына б.з.д. 1100 жылы белгілі болғанмен, ол 800 жылға дейін Орталық Еуропаға жетпеді, осыдан кейін Халштат мәдениеті пайда болды – бұл Урнфилд мәдениетінің темір дәуіріндегі дамуы. Сол шамада, грек теңіз күшінің әлсіреуінен пайдаланған финикиялықтар Атлант мұхитының кіреберісінде Гадирде (қазіргі Кадис) алғашқы колониясын құрды, бұл Иберия және Британ аралдарының көптеген минералдық ресурстарын тасымалдау үшін сауда бекеті болғандықтан мүмкін болды. Радиокөміртектік талдау бойынша, темір дәуірі Иберия түбегінде б.з.д. 850/800 жылдары финикиялықтардың келуімен басталды, ал Солтүстік Иберия үстіртінде сәл кейінірек (б.з.д. шамамен 800/700 жылдары) басталды. Дегенмен, б.з.д. VII ғасырдан бастап гректер күштерін қайта жинап, өздерінің отарлау экспансиясын бастады, Масалияны (қазіргі Марсель) және Ибериядағы Эмпорион бекетін (қазіргі Эмпури) құрды. Бұл иберийлер Каталония мен Эбро аймағын кельттерден қайта басып алғаннан кейін ғана болды, бұл иберий кельттерін континенттік көршілерінен физикалық жағынан бөліп тастады. Еуропа темір дәуірінің екінші кезеңі 400 жыл шамасында басталган кельттік Ла Тене мәдениетімен ерекшеленді, одан кейін олар Балқанға, Британ аралдарына, онда олар друидизмді қабылдады, сондай-ақ Франция мен Италияның басқа да аймақтарына кеңінен тарады. Герман тайпаларының (алғашқыда Скандинавия мен Төменгі Германиядан) экспансиялық қысымымен кельт күшінің әлсіреуі және б.з.д. I ғасырында Рим империясының құрылуы, нақты айтқанда, тарихқа дейінгі дәуірдің аяқталуы болды; көптеген Еуропа аймақтары әлі де жазу білмейтін және осылайша жазба тарихтан тыс қалғанмен, шекараны бір жерге қою керек, және күнтізбенің басындағы осы дата өте қолайлы болып көрінеді. Қалғаны – аймақтық тарихқа дейінгі немесе, көбінесе, прототарихи кезең, бірақ енді жалпы Еуропа тарихы емес.

Though the use of iron was known to the Aegean peoples about 1100 BC, it failed to reach Central Europe before 800 BC, when it gave way to the Hallstatt culture, an Iron Age evolution of the Urnfield culture. Around then, the Phoenicians, benefitting from the disappearance of the Greek maritime power (Greek Dark Ages) founded their first colony at the entrance of the Atlantic Ocean, in Gadir (modern Cádiz), most likely as a merchant outpost to convey the many mineral resources of Iberia and the British Isles. According to radiocarbon dating, the Iron Age began on the Iberian Peninsula in 850/800 cal. BC with the arrival of the Phoenicians, while on the Northern Iberian Plateau it will arrive a little later (ca. 800/700 cal. BC). Nevertheless, from the 7th century BC onwards, the Greeks recovered their power and started their own colonial expansion, founding Massalia (modern Marseilles) and the Iberian outpost of Emporion (modern Empúries). That occurred only after the Iberians could reconquer Catalonia and the Ebro valley from the Celts, separating physically the Iberian Celts from their continental neighbours. The second phase of the European Iron Age was defined particularly by the Celtic La Tène culture, which started aroumd 400 BC, followed by a large expansion of them into the Balkans, the British Isles, where they assimilated druidism, and other regions of France and Italy. The decline of Celtic power under the expansive pressure of Germanic tribes (originally from Scandinavia and Lower Germany) and the forming of the Roman Empire during the 1st century BC was also that of the end of prehistory, properly speaking; though many regions of Europe remained illiterate and therefore out of reach of written history for many centuries, the boundary must be placed somewhere, and that date, near the start of the calendar, seems to be quite convenient. The remaining is regional prehistory, or, in most cases, protohistory, but no longer European prehistory, as a whole.

Генетикалық тарихы

Еуропаның генетикалық тарихы континенттегі және оны қоршаған аймақтардағы генетикалық әртүрліліктің үлгілерін бақылау арқылы салынды. Классикалық және молекулалық генетиканың екеуі де қолданылды. Еуропаның қазіргі халқының ДНК-сын талдау басымдық алды, бірақ ежелгі ДНК да пайдаланылды. Бұл талдау көрсеткендей, қазіргі адам соңғы мұздық максимумға дейін Таяу Шығыстан Еуропаға келген, бірақ осы суық кезеңде Оңтүстік Еуропадағы паналау орындарына шегінген. Кейіннен адамдар құрлықтың барлық бөлігіне тарады, содан кейін Таяу Шығыс және Азиядан шектеулі көші-қондар болды. 2017 жылғы зерттеуге сәйкес, алғашқы фермерлер негізінен аталық G-M201 гаплогруппасына жатқан. Фермерлерде аналық N1a гаплогруппасы да жиі кездеседі. Ежелгі адам қаңқаларының геномдық талдауынан алынған мәліметтер Еуропаның қазіргі заманғы жергілікті халқы негізінен үш ерекше тектің ұрпақтары екенін көрсетеді: мезолиттік аңшы-жинаушылар, Еуропаның Кро-Магнон халқынан туындаған, неолит революциясы кезінде Еуропаға әкелінген ерте еуропалық фермерлер (ЕЕФ) және үнді-еуропалық кеңею аясында Еуропаға тараған ежелгі Солтүстік Еуразиялықтар. Ерте еуропалық фермерлер біздің заманымыздан бұрын 7 мыңжылдықта Анатолиядан Балқанға көптеп көшіп келді. Халколит және ерте қола дәуірінде Еуропаның ЕЭФ-тен туындаған мәдениеттері Понтик-Каспий даласынан келген Батыс далалық малшылардың (WSH) бірнеше шапқыншылықтарымен ығыстырылды, олардың құрамында шамамен 60% Шығыс аңшы-жинаушылар (EHG) және 40% Кавказ аңшы-жинаушылар (CHG) қоспасы болды. Бұл шапқыншылықтар Еуропадағы ЕЭФ аталық ДНК желілерінің толығымен EHG/WSH аталық ДНК-мен (негізінен R1b және R1a) алмастырылуына әкелді. ЕЭФ аналық ДНК (негізінен N гаплогруппасы) де азайды, оны далалық тектің ДНК-сы ығыстырды, бұл көші-қонға далалық еркектер мен әйелдер қатысқандығын көрсетеді. Дегенмен, ЕЭФ мтДНК жиі кездеседі, бұл WSH еркектері мен ЕЭФ әйелдері арасындағы араласуды көрсетеді.

The genetic history of Europe has been inferred by observing the patterns of genetic diversity across the continent and in the surrounding areas. Use has been made of both classical genetics and molecular genetics. Analysis of the DNA of the modern population of Europe has mainly been used but use has also been made of ancient DNA. This analysis has shown that modern man entered Europe from the Near East before the Last Glacial Maximum but retreated to refuges in southern Europe in this cold period. Subsequently, people spread out over the whole continent, with subsequent limited migration from the Near East and Asia. According to a study in 2017, the early farmers belonged predominantly to the paternal Haplogroup G M201. The maternal haplogroup N1a was also frequent in the farmers. Evidence from genome analysis of ancient human remains suggests that the modern native populations of Europe largely descend from three distinct lineages: Mesolithic hunter gatherers, derivative of the Cro Magnon population of Europe, Early European Farmers (EEF) introduced to Europe during the Neolithic Revolution, and Ancient North Eurasians which expanded to Europe in the context of the Indo European expansion. The Early European Farmers migrated from Anatolia to the Balkans in large numbers during the 7th millennium BC. During the Chalcolithic and early Bronze Age, the EEF derived cultures of Europe were overwhelmed by successive invasions of Western Steppe Herders (WSHs) from the Pontic–Caspian steppe, who carried about 60% Eastern Hunter Gatherer (EHG) and 40% Caucasus Hunter Gatherer (CHG) admixture. These invasions led to EEF paternal DNA lineages in Europe being almost entirely replaced with EHG/WSH paternal DNA (mainly R1b and R1a). EEF maternal DNA (mainly haplogroup N) also declined, being supplanted by steppe lineages, suggesting the migrations involved both males and females from the steppe. EEF mtDNA, however, remained frequent, suggesting admixture between WSH males and EEF females.

Тілдік тарих

Еуропадағы жазба тілдің тарихы Микендік грек тілінің қола дәуірінің соңындағы жазбаларымен басталады. Қола және темір дәуірлерінде Еуропада сөйленген, куәсі жоқ тілдер тарихи лингвистикада реконструкция жасау нысаны болып табылады, Еуропа жағдайында көбінесе үнді-еуропа лингвистикасы арқылы. Үнді-еуропа тілдерінің қола дәуірінің басында Понт даласынан таралып, шамамен 5000 жыл бұрын тостаған мәдениетімен бірге Батыс Еуропаға жеткені болжанады. Үнді-еуропа тілдеріне дейінгі әртүрлі тілдік субстраттар ұсынылған, бірақ олар әлі де болжамды күйде; Жерорта теңізі аймағының "пелассик" және "тирсен" субстраттары, "Ескі еуропалық" (ол өзі үнді-еуропа тілдерінің ерте түрі болуы мүмкін), қазіргі баск тіліне арғы тегі "васконикалық" субстрат немесе Солтүстік Еуропада ертедегі финно-угор тілдерінің кең таралған болуы. Сондай-ақ, бүкіл Еуропада үнді-еуропа тілдерінің ерте кездесуі туралы да пікірлер айтылған ("Палеолиттік үздіксіздік теориясы"). Дональд Ринге кез келген аймақта, шағын, тайпалық, мемлекеттік құрылымға дейінгі қоғамдар қоныстанған кезде, әдетте басым болған "үлкен тілдік әртүрлілікке" ерекше назар салады.