Кіріспе

Саяси партиялар арасындағы екіжақты қарым-қатынас

PAP–UMNO қатынастары – 1959 жылдан бері Сингапурды басқарып келе жатқан Халықтың іс-қимыл партиясы (PAP) мен 1955 жылдан 2018 жылға дейін және 2020 жылдан бері Малайзияны басқарған Біріккен малайлар ұлттық ұйымы (UMNO) арасындағы кейде шиеленіске толы қарым-қатынасты көрсетеді. Екі елдің географиялық жақындығы мен тарихи байланыстары ескерілгенде, бұл партиялардың қарым-қатынасы Малайзия мен Сингапур арасындағы қарым-қатынасқа әсер етіп келеді.

Шығу тегі

Екі партияның да ортақ тамыры бар, олар антиколониализм дәуірінде және жапон оккупациясынан кейін күшейген наразылық кезеңінде құрылған. Бастапқыда екі партия да отаршылдыққа қарсы одақтас ретінде коммунизмді жақтаған бүлікшіл топ мүшелерін қабылдаған, бірақ кейіннен Малайя коммунистік партиясымен (МКП) және Индонезия коммунистік партиясымен (ПКИ) жауласып, солшылдарды өз қатарынан қуды. Осылайша, ПАП және УМНО МКП бүлікшілігін жою және отаршылдықтан тәуелсіздік алу мақсатында біраз уақыт бойы тығыз ынтымақтастықпен жұмыс істеді. Бұл ынтымақтастық 1963 жылы Сингапур мен Малайя Федерациясының бірігуімен аяқталды, нәтижесінде Сабах және Саравакпен бірге Малайзия құрылды.

Малайзияның құрылуы

Малайзия тәуелсіздік алғаннан кейін, Сингапур мен Малайяның ПАП және УМНО басқаратын үкіметтері 1960 жылы өзара аумақтарын біріктіру туралы келіссөздер бастады. Алғашқыда Малайзияның премьер-министрі Тунку Абдул Рахман бұған қарсы болды. Дегенмен, МКП қолдауымен Сингапурды басып алу және оны Малайзияға қарсы база ретінде пайдалану қаупі Малайя үкіметін Сингапурды мүше мемлекет ретінде қабылдауға итермеледі, ал Сингапур үшін британдық отаршылдықтан тәуелсіздік және екі ел арасындағы кепілдендірілген ортақ нарықпен экономикалық өсу перспективасы федерацияға қосылуға жетерлік себеп болды. 1961 жылдың 24 сәуірінде Ли Куан Ю Тунку Абдул Рахманмен өткен кездесуде Малайзияны құру идеясын ұсынды, содан кейін Тунку Лиді осы идеяны толықтай жазып беруге шақырды. 9 мамырда Ли мақаланың соңғы нұсқасын Тункуға және сол кездегі Малайяның вице-премьері Абдул Разакқа жіберді. Ли мақалада: «Сондықтан, осы үш аймақтың федерациясын құру жоспары үш аймақтың халқының санасына сақтықпен және кезең-кезеңімен енгізілуі керек, және бұл аймақта өмір сүретін халықтардың тілегі ретінде көрсетілуі керек, британдықтардың бастамасымен емес» деп жазды. Бұл идеяның іске асуына күмән болды, бірақ Ли Малайзия үкіметіне жаңа федерацияда малайлардың саяси басымдығын сақтайтынына сендірді. Разак жаңа федерация идеясын қолдады және Тункуды оған қолдау көрсетуге көндіруге тырысты. 1961 жылдың 27 мамырында Абдул Рахман «Малайзияны» құру туралы идеяны жариялады, оған Бруней, Малайя, Солтүстік Борнео, Саравак және Сингапур кіретін болады, олардың барлығы Малайзиядан басқа британдық билік астында қалатын еді. Бұл орталық үкіметке коммунистік қызметтерді, әсіресе Сингапурдағы коммунистік қызметтерді тиімдірек бақылауға және күресуге мүмкіндік береді деп айтылды. Сондай-ақ, Сингапур тәуелсіздік алса, ол қытай шовинистерінің Малайзияның егемендігіне қауіп төндіретін базасына айналуы мүмкін деген қорқыныш болды. Сингапурдан басқа британдық аумақтарды қосудың мақсаты жаңа мемлекеттің этникалық құрамын Малайзияға ұқсас етуіне, Сингапурдағы қытай басымдығын Малайя және басқа аумақтардың жергілікті халқымен теңестіру еді.

Ұлттық референдум өткізілгеннен кейін Сингапур Малайзияның бір бөлігіне айналды, онда барлық Сингапур азаматтары Малайзия азаматтары болады деп белгіленді. Сингапур еңбек және білім беру сияқты мәселелер бойынша белгілі бір дәрежеде автономияны және мемлекеттік құқықтарды сақтайтын болады, сондай-ақ ағылшын, мандарин, малай және тамил тілдерін мемлекеттік тілдер ретінде сақтау құқығына ие болады. Малайзия Федерациясы 1963 жылдың 16 қыркүйегінде осы шарттар бойынша құрылды.

Идеологиялық айырмашылықтар

Бастапқыда бәрі жақсы болып көрінді. Алайда, екі ел де нәсілдік мәселелер бойынша әртүрлі идеологиялық бағыттарды дамытты, әсіресе қытай және малай тайпаларына қатысты. Бұл негізінен UMNO-ның малайларға көмектесу жөніндегі бамипутера саясатына сенуімен ерекшеленді. Малайзия тәуелсіздік алғаннан кейін, малайлардың көп бөлігі кедейлікте өмір сүрді, ал PAP мұны оң нәсілдік дискриминация деп қарастырды. UMNO бұл шараны британ отаршылдығы кезінде Малай архипелагына көптеп келген қытай иммигранттарының салдарынан кемсініп қалған малайлар үшін қажетті теңдік шарасы деп санайтын. Көптеген қытайлар қалаларда бизнесмен болып табысса, малайлар ауылдық жерлерде жұмыс істеуге мәжбүр болды. PAP бұл саясатқа қарсы шығып, оны негіссіз және нәсілшіл деп сынады. PAP және бірнеше малайзиялық азшылық партиялары «Малайзияның Малайзиясы!» ұранымен бүкіл Малайзия азаматтарына қызмет ететін саясатты жақтады, бұл Сингапурдың да құрамында болған мемлекеттің барлық ұлттарын қамтуға бағытталған. Бұл Сингапур қытайларының күшейіп бара жатқан саяси, құқықтық және экономикалық кемсітулеріне байланысты болды. Ұсынылған алғашқы шешімдердің бірі – PAP-тың UMNO-ға қосылып, кейіннен федералды үкіметте қатысуы еді. Бірақ Малайялық қытай қауымдастығы (MCA) PAP оларды ығыстырып тастауынан қорқып, оған радикалды социалистік қозғалыс ретінде қарады. MCA UMNO-ны PAP-тың федералды үкіметте тым ықпалды болуына жол бермеуге шақырды. Осыдан бастап UMNO мен PAP арасындағы қарым-қатынас суықтанып, тіпті жаулыққа ұласты.

Тараптар арасындағы дау

Осы кезеңде қытайлар мен малайлар арасындағы нәсілдік шиеленіс күшейді, бұған МКП-ның бұрынғы ықпалы, мысалы, Хок Ли автобусы төңкерісі сияқты оқиғалар себеп болды, бірақ ПАП-тың УМНО-ны айыптауы да артты. Бұл негізсіз айып емес еді, себебі көптеген малай газеттері, атап айтқанда, партиялық «Утасан Мелаю» газеті, ПАП малай халқына қатыгездікпен қарағанын, малайларды жаңа құрылыс үшін ауылдардан шығарып тастағанын жиі жазды. Екі тараптан да қызу пікір талас туды, нәсілдік шиеленіс осыншалық деңгейге жетті ki, 1964 жылы Мұхаммед пайғамбардың туған күніне орай және одан кейін екі рет дүрбелең болды. Екі тарап та бірін-бірін дүрбелеңге себепкер деп айыптап, бір-біріне қарсы қатыгез сөздер айтты, шиеленісті одан әрі күшейтті. ПАП-тың саяси рөлін өзінің штаттарымен шектеу туралы бұрынғы келісімдерді бұзу ретінде қарастырған Сингапур УМНО (SUMNO) 1963 жылғы 21 қыркүйекте Сингапур Альянс партиясының құрамында Сингапурдағы штаттық сайлауға қатысты. Малайлар көп шоғырланған сайлау округтерінде тіпті бір орын да жеңіп алмаса да, бұл ПАП-тың билік негізіне жасалған шабуыл ретінде қабылданды. Соңында ПАП, жауап ретінде де, идеологиялық мақсатына жету үшін де, Орталық үкіметтің саясатына тікелей қарсылық көрсетуге шешім қабылдады. Ол 1964 жылғы сәуірде Малайзияның федералдық сайлауында Малайзия ынтымақтастық кеңесінің басқа партияларымен коалиция құрып бақ сынады. PAP федералдық сайлауда заңды оппозициялық партия болып, нәсілшілдікті жою және «Малайзияның барлығына Малайзия» платформасымен науқан жүргізді. Олардың митингілеріне көп адам жиналды. Билік басындағы партияның ықпалын әлсірету немесе тұрақсыздық күштері ретінде көрінбеу үшін олар орын санына шектеу қойды. PAP бір орын жеңіп, дауыстардың 2,05% -ын алды. Жағдайдың нашарлауын көрсететін ең басты оқиға – УМНО-ның келесі штаттық сайлауда ПАП-ты Сингапур үкіметінен қууға уәде беруі болды, мүмкін ПАП келесі федералдық сайлауда осыған ұқсас әрекет жасамас бұрын. Нәсілдік толқуларға қоса, Сингапурдың автономиялы штат ретіндегі құқықтарына қатысты қиын мәселелер де қарым-қатынасты нашарлатты, мысалы, Федерация мен Сингапур арасында ортақ нарық құруға келмеуі және Сингапурға салынған ауыр салық жүктемесінің әділетсіздігі. Мұндай мәселелер ажырасып кетуге алып келді: 1965 жылдың 7 тамызында Тунку Абдул Рахман Куала-Лумпурдағы Малайзия Парламентіне Сингапурды Федерациядан шығару туралы резолюцияға «иә» деп дауыс беру керектігін мәлімдеді, Орталық үкіметке адал еместік танытқан үкіметпен «барлық байланысты үзуге» дайын екенін, ПАП-тың әрекеттерін басудың қажетсіздігін айтты. Сингапурдың бөлініп шығуы мен тәуелсіздігі 1965 жылдың 9 тамызында ресми түрде жарияланды. Заң жүзінде Сингапур өз еркімен шықты. Бірақ, ПАП-тың Сингапурдың тағдырына әсер етуге нақты құқығы болмады, Тунку Абдул Рахманды мұндай қадам жасамасқа көндіруге барынша тырысты. Достық қарым-қатынасты сақтау, сауда келісімдері мен өзара қорғаныс байланыстарын қамтамасыз ету үшін ажырасу туралы келісімге қол қойылды. Сингапурмен федералдық байланыстар үзілгенімен, бұл келісімдер күшінде қалды.

Бөлуден кейінгі кезең

Бұл күрделі қарым-қатынас Малайзия мен Сингапурдың енді бөлек мемлекеттер ретіндегі сауда және басқа да келісімдер мәселелері бойынша жалғасты. Кейде екі тарап та бір-бірінің саясатын қатты сынға алып, тіпті қаулы айтқан. 1970 жылдан бері екі ел де бір-бірінің газеттерінің таралуына тыйым салды (газет немесе басылым рұқсатын бермей, физикалық таратуды тоқтату арқылы). Мысалы, Малайзияның «New Straits Times» және «Utusan Malaysia» газеттері Сингапурда кең таралмайды, ал Сингапурдың «The Straits Times» газеті Малайзияда кең таралмайды (бірақ 2005 жылдың маусымында екі жақтағы тыйымды алып тастау туралы әңгімелер болған). Бұл қарым-қатынастағы шиеленістің жарқын мысалы – екі елдің бұрынғы премьер-министрлері Ли Куан Ю (PAP) және Махатхир Мохамад (UMNO) болды. Дегенмен, қазіргі кезде Интернет, әлеуметтік желілердің дамуы және бір-бірінің ішкі саяси істеріне араласпау тенденциясының арқасында Малайзия мен Сингапурдың онлайн жаңалық порталдары екі елде де цензурасыз және шетелдік БАҚ-тың цензурасын айналып өту үшін жеке виртуалды желіге (VPN) мұқтаж болмай, оңай және еркін қолжетімді. PAP–UMNO қарым-қатынасы тарихта бірнеше рет өзгеріске ұшырады және әлі де шешілмеген даулар бар. Алайда, Малайзия мен Сингапур салыстырмалы түрде жақын одақтастар болып қала береді. Екі елдің бір-бірімен қарым-қатынасы аймақтың басқа елдерімен, мысалы, Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекеттері қауымдастығының (АСЕАН) мүшелерімен (әдетте жылы) қарым-қатынастарынан мықтырақ. Мысалы, Коузвейдің екі жағында да құқық қорғау органдары тығыз ынтымақтастық жасайды, Сингапурдың құқық қорғау органдары іздеген және Малайзияға қашқан күдіктілер Малайзияның құқық қорғау органдары тарапынан ұсталып, Сингапурға қайтарылады.