Кіріспе
Театр, немесе ойын үйі – театрлық қойылымдар, сахналық өнерлер және музыкалық концерттер көрсетілетін құрылым. Театр ғимараты қойылым мен көрермендер арасындағы кеңістікті анықтауға қызмет етеді. Бұл нысан әдетте актерлер, техникалық топ және көрермендерге қолдау көрсету үшін, сондай-ақ қойылым өтетін сахнаны қамтамасыз ету үшін ұйымдастырылады. Театрлардың түрлері қойылымдардың түрлерімен бірдей көптеген нұсқада болады. Театрлар белгілі бір қойылымдар үшін арнайы салынған болуы мүмкін, олар жалпы мақсаттағы қойылымдарға немесе театр ретінде пайдалану үшін бейімделген немесе қайта жабдықталған ғимараттар болуы мүмкін. Олар ашық аспандағы амфитеатрлардан бастап, сәнді, собор сияқты құрылымдарға дейін, қарапайым, әшекейсіз бөлмелерге немесе қара қорап театрларына дейін әртүрлі болуы мүмкін. Жылдам сахна және арена сахнасы – бұл пьесалар қойылатын көптеген сахналардың мысалдары ғана. Опера қойылымдары үшін пайдаланылатын театр опера театры деп аталады. Қойылым үшін театр міндетті емес (мысалы, аумақтық театр немесе көше театрында), бұл мақала қойылымдар үшін арнайы пайдаланылатын құрылымдар туралы. Кейбір театрларда белгілі бір актерлік алаң болуы мүмкін (көптеген театрларда бұл сахна деп аталады), ал кейбір театрларда, мысалы қара қорап театрларында, жылжымалы орындықтар болады, бұл қойылымға қойылымға сәйкес алаңды жасауға мүмкіндік береді.
A theater, or playhouse, is a structure where theatrical works, performing arts, and musical concerts are presented. The theater building serves to define the performance and audience spaces. The facility usually is organized to provide support areas for performers, the technical crew and the audience members, as well as the stage where the performance takes place. There are as many types of theaters as there are types of performance. Theaters may be built specifically for certain types of productions, they may serve for more general performance needs or they may be adapted or converted for use as a theater. They may range from open air amphitheaters to ornate, cathedral like structures to simple, undecorated rooms or black box theaters. A thrust stage as well as an arena stage are just a few more examples of the multitude of stages where plays can occur. A theatre used for opera performances is called an opera house. A theater is not required for performance (as in environmental theater or street theater), this article is about structures used specifically for performance. Some theaters may have a fixed acting area (in most theaters this is known as the stage), while some theaters, such as black box theaters have movable seating allowing the production to create a performance area suitable for the production.
Театр ғимаратының элементтері
Театр ғимараты немесе құрылысы іс-шара немесе қойылым өтетін кеңістіктерді қамтиды, олар әдетте сахна деп аталады, сонымен қатар іс-шарадан бұрын және кейін көрермендер, театр қызметкерлері, актерлер мен техникалық құрам үшін де кеңістіктер болады. Әдетте театр ғимаратының екі негізгі кіреберісі болады. Біреуі алдыңғы жағында, көрермендер пайдаланады, ол вестибюльге және билет сату орынына апарады. Екіншісі сахна есігі деп аталады, ол сахна артынан кіруге мүмкіндік береді. Осы жерден актерлер мен техникалық құрам театрға кіріп, шығып тұрады, және кейбір жанкүйерлер арасында "сахна есігінен күту" деген дәстүр бар, онда жанкүйерлер қойылымнан кейін сахна есігінің сыртында актерлерден автограф алу үмітімен күтеді.
Ежелгі Грекия
Грек театрлары «көрілетін орын» деп аталатын театрлар болды. Театрлар – тау беткейлерінде салынған, ашық аспан астындағы үлкен ғимараттар еді. Ең танымал грек театры – Глобус театры, онда Шекспирдің көптеген пьесалары қойылды. Олар үш негізгі элементтен тұрды: оркестр, скен және көрермендер. Театрдың басты бөлігі – оркестр немесе «би орыны» болды. Оркестр хордың өнер көрсетуі, діни рәсімдер және, мүмкін, актерлік өнер орыны ретінде пайдаланылды. Оркестрдің ортасында құрбандық тастағы орналасқан. Оркестрдің артында «скен» (яғни «шатыр» немесе «қиық үй») деп аталатын үлкен төртбұрышты ғимарат тұрды. Ол актерлердің костюмдерін ауыстырып, маскаларын киетін «сахна артындағы» аймақ ретінде қолданылды, сонымен қатар әдетте сарай немесе үй алдында қойылған пьесалардың орнын бейнелеуге қызмет етті. Әдетте скенде оркестрге шығатын екі-үш есік болды, сол арқылы актерлер кіріп, шыға алатын. Бастапқыда скен – діни мереке кезінде тігіліп, аяқталған соң түсірілетін шатыр немесе киіз үй еді. Кейіннен скен тұрақты тас құрылысқа айналды. Кейде бұл ғимараттар фон ретінде боялған, сондықтан ағылшын тілінде «пейзаж» деген сөз пайда болды. Жақын жердегі ғибадатхана, әсіресе сахнаның оң жағында, грек театрының кешенінің бір бөлігі болды, бұл кейінірек нығайтылған тас сахнамен фронтонның қайталануын ақтауы мүмкін. Скененің алдында қазіргі проскениумның алдағысы – проскенион деп аталатын көтеріңкі актерлік алаң болған деседі. Актерлер (хордан өзгеше) проскенионда ғана ойнаған деп есептеледі, бірақ бұл нақты емес. Оркестр шеңберінен көтеріліп тұрғандар – көрермендер. Көрермендер төбеге қарай салынған қатар-қатар орындықтарға отырды. Грек театрлары тек дұрыс пішіндес төбелерге ғана салынды. Әдеттегі театрдың көлемі өте үлкен, шамамен 15 000 көрерменді қабылдайтын. Грек театрлары жабық болмады, көрермендер бір-бірін, айналасындағы елді мекенді, сондай-ақ актерлер мен хорды көре алатын. Афинадағы театр. Дорпфельд пен Рейштен, Das griechische Theater (Афина, 1896), 1911 жылғы «Британ энциклопедиясының» «Театр» мақаласында ұсынылғандай. ab, қос батыс қабырға. bc, жалғыз қабырға. aa, gg, аудитория қабырғаларының соңғы бөліктері. b, f, кіреберістер. c, «кататом» (Акрополь тасы қабырғалармен кездескен жер). d, e, диазома. fg, шығыс шекаралық қабырға. hh, Нерон сахнасының алдыңғы қабырғасы. i, 5 ғасырлық оркестр фрагменті. klm, ежелгі тас іргелер (қабырғаларды қолдау). nn, ең көне сахна ғимараттары. oo, тас проскениум (1 немесе 2 ғасыр). p, Неронның бүйір қанаттарының негіздері. qr, 5 ғасырлық оркестр фрагменттері. s, 4 ғасырлық портик. t, Дионис ескі ғибадатханасы.
Ежелгі Рим
Римдіктер гректердің құрылыс стилін көшірді, бірақ табиғи жер іздеудің орнына қабырғалар мен террасалар салуға бейімді болды. Аудитория (латын тілінде «есту орны») – адамдар жиналатын аймақ болатын, және кейде грек театрларының дәстүрінде қабаттасқан орындықтарды оңай орнатуға болатын кішкентай төбеде немесе беткейде салынды. Аудиторияның орталық бөлігі төбеден немесе беткейден қазылып жасалса, сыртқы радиалды орындықтар құрылымдық қолдау мен берік тіреу қабырғаларын қажет етті. Бірақ бұл әрқашан осылай болмады, себебі римдіктер төбелердің болуына қарамастан театрларын салды. Рим қаласындағы барлық театрлар топырақ жұмыстарын пайдаланбастан, толығымен қолмен салынған. Аудиторияның үсті жабылмаған, керісінше, жаңбыр мен күннен қорғану үшін шұңқырлар (вела) тартылатын. Кейбір ағаштан салынған римдік театрлар, олар үшін арналған фестиваль аяқталғаннан кейін бұзылып тасталды. Бұл практика тұрақты театр құрылыстарына 55 жылға дейін мораторий болғандықтан туындады, сол кезде Помпей театры заңды ортақтасқан үшін храммен бірге салынды. Кейбір римдік театрлар ешқашан аяқталмағандай көрінеді. Рим ішінде, көптеген театрлар салынғаннан кейін ғасырлар бойы сақталды, бұл нақты театрлар туралы аз мәлімет береді. Араузио, бүгінгі Францияның Оранж қаласындағы театр, классикалық римдік театрдың жақсы мысалы болып табылады, ол батыс римдік театр дизайнын еске түсіретін ойысқан сценалық қабырғаға (scaenae frons) ие, бірақ оның әшекейлі құрылымы жоқ. Араузио бүгінге дейін тұр және тамаша құрылымдық акустикасымен және қайта жаңартылған орындықтарымен римдік сәулет өнерінің кереметі болып саналады. Бұл сөз 1920 жылдардың Лондон қаласында шағын музыкалық орындарды атау үшін пайда болды. Театрлық қойылымдар басқа мақсаттарға бейімделген орындарда да өте алады, мысалы, пойыз вагондары. Мысалы, соңғы жылдары Эдинбург Фринджінде таксиде қойылымдар көрсетілді.
Жоқ
Но театрында қолданылатын дәстүрлі сахна қытай үлгісіне негізделген. Сахна толық ашық болып келеді, бұл орындаушылар мен көрермендер арасында спектакль бойында ортақ тәжірибе жасауға мүмкіндік береді. Сахнаның негізгі алаңына кірмей тұрып, көрермендер кейде актерлерді көре алады. Театрдың өзі символдық деп есептеледі және орындаушылар да, көрермендер де оған құрметпен қарастырады. Сахна үш жағынан қабырғалары мен перделері жоқ үлкен шаршы алаңшадан тұрады, ал дәстүр бойынша артқы жағында қарағай суреті бейнеленген. Алаңша көрермендер отыратын жерден биікке орналасқан, ол ақ қиыршық таспен жабылған. Сахнаның төрт бұрышы кедр ағашынан жасалған тіректермен белгіленген, тіпті Но сахнасы жабық ғимаратта орналасқан болса да, үстінде шатыры болады. Сахнаның астындағы керамикалық құбырлар жүйесі би кезіндегі дыбыстарды күшейтеді. Музыканттар мен әншілердің кіруі үшін кішкентай есік қарастырылған. Жеке шатыр – Но сахнасының ең танымал белгісі. Төрт тірекке сүйенген шатыр сахнаның қасиеттілігін көрсетеді, ал оның архитектуралық дизайны синтоизм ғибадатханаларының (хаиден) немесе киелі би павильонының (кагураден) үлгісімен жасалған. Шатыр театр кеңістігін біріктіріп, сахнаны архитектуралық тұтас нысан ретінде анықтайды. Сахнаның барлық бөлігі жапон кипарисі – хинокиден жасалған, онда декоративтік элементтерге орын жоқ. Ақын және жазушы Тосон Шимазаки былай деп жазады: «Но театрының сахнасында әр спектакльге сәйкес келетін декорациялар жоқ. Перде де жоқ. Тек жасыл қарағай суреті салынған қарапайым панель (кагами ита) ғана бар. Бұл кез келген көлеңке беретін нәрсенің жойылғандай сезім тудырады. Мұндай монотондылықты бұзып, бірдеңе жасау оңай шаруа емес». Актерлердің жылдам пайда болуы мен жоғалуы сияқты бірқатар сахналық тәсілдер осы жаңалықтарды пайдаланады. «Керен» (外連) термині, көбінесе «галереяға ойнау» деп аударылады, кейде осы тәсілдердің барлығын қамтитын жалпы атау ретінде қолданылады. Ханамичи, сондай-ақ айналмалы сахна, сери және чхунори сияқты бірнеше жаңалықтар кабуки өнеріне үлес қосты. Ханамичи кеңістіктерді жасайды, ал сери мен чхунори тік өлшемді ұсынады.
Құтамбал
Үндістанның Котхамбалам ғибадатханасы – санскрит драмасын орындауға арналған кеңістік. Котхамбалам немесе Кутампалам деп аталатын бұл Кераладағы үлкен, төртбұрышты ғибадатхана, ол ғибадатхананың құдайларына немесе қасиетті тұлғаларына "көрнекі құрбандық" ретінде танылды. Олар кутияттам, яғни "біріктірілген актерлік" қойылымдары үшін салынған, қазіргі таңда тек екі драма ғана қойылады. Ғибадатхананың пирамида пішіндес шатыры, биік қабырғалары және жоғары төбесі бар кең ішкі кеңістігі бар. Үлкен ғибадатхананың ішінде өз пирамида пішіндес шатыры бар үлкен платформадан тұратын сахна орналасқан. Сахна көрермендер аймағынан бөлек, сахнаның артында музыкант (биік орындықта барабаншы) және киім ауыстыру бөлмелері, сондай-ақ шығу есіктері орналасқан. Көрермендер жылтыраған, тегіс еденге отыратын. Көптеген Үндістан ғибадатханаларында бірнеше Котхамбаламдар кездеседі, олардың барлығы бірдей тікбұрышты жоспар мен құрылымды ұстанады.