Кіріспе

90-шы жеңіл жаяу әскер дивизиясы – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Солтүстік Африка, Сардиния және Италияда қызмет еткен неміс армиясының жеңіл жаяу әскер дивизиясы. Дивизия Батыс Шөлдік науқанында британдық Сегізінші армияға қарсы көптеген шайқастарда маңызды рөл атқарды және 1943 жылдың мамыр айында Тунис науқанының соңғы кезеңдерінде одақтастарға тәслим болды. Кейін 1943 жылы дивизия қайта құрылып, Сардинияға жіберілді. Одақтастардың Сардинияға күтілген шабуылы жүзеге аспағандықтан, дивизия Италияға ауыстырылды. 1943 жылдан 1945 жылдың сәуір айына дейін Италияда одақтастарға қарсы әрекеттерге қатысты, содан кейін По өзені аңғарында "жойылған" деп тізілді.

Құрылу

1941 жылдың 26 маусымында ОКХ Германиядағы «Командо збВ Африка» үшін дивизия штабын құруға бұйрық берді. Жоспарланған дивизия Африкаға жөнелтіліп, Батыс Шөлде орналасқан ДАК-қа жаяу әскерін қосу мақсатында болды. Формация штабы 1941 жылдың тамыз айының соңы мен қыркүйек айының ортасы аралығында Африкаға жіберілді және алғашқы бөлімшелермен (347-ші жаяу әскер полкі және 300-ші арнайы қызмет «Оазис» батальоны) 1941 жылдың 15 қазанында Соллум аймағына орналастырылды. 20 қазанда тағы қосымша бөлімшелер (155-ші жаяу әскер полкі, 900-ші инженерлік батальон және 605-ші танкке қарсы батальон) қосылды, дивизия әскерлері толық күшке дейін жеткізілді және дивизия z. b. V. Afrika деп аталды.

Бағынышты 288-ші арнайы қызмет бөлімі, бастапқыда «Зондерфанд 288» деп аталған, полк көлеміндегі, арнайы операциялар бөлімі болатын. Ол тау және шөлдегі соғыс, түнгі операциялар және тыңшылық сияқты әртүрлі жауынгерлік мамандықтарға ие бөлімшелерден тұрды. Бұл бөлім 1941 жылы Потсдамда Таяу Шығыс пен Солтүстік Африка шөлдерінде тәжірибесі бар мамандардан құрылды. Оқу-жаттығулар Бардия аймағында аяқталды және дивизия Роммель тарапынан Тобрукқа шабуылды бастау үшін тағайындалды. 1941 жылдың 28 қарашасында формация 90-шы жеңіл Африка дивизиясы (90th Light Africa Division) деп қайта аталды. Бес жыл бойы бірнеше рет қайта аталып, әрдайым «Африка дивизиясы» деп белгілі болды, бұл Африкада өсірілген жалғыз неміс жауынгерлік дивизиясы еді. Немістер француз Солтүстік Африкасындағы Француз Шетелдік Легионынан іздестіріп, шамамен 2000 неміс легионерін мәжбүрлеп Wehrmacht қатарына қосты. Немістерді нацистік режим Легионға қосылмауға шақырған, ал осы бас тартқандарды «қызмет етуге лайық емес» (Wehrunwürdig/999) деп жіктеп, жаман қабылдады. 999-шы бөлімдер «қызмет етуге лайық емес» деп саналған адамдардан құралған, сондықтан олар сотқа берілмеді; бұл адамдар негізінен саяси себептермен тағайындалды. Осы легионерлердің көп бөлігі 90-шы Африка дивизиясының құрамында 361-ші жаяу әскер полкіне біріктірілді.

Солтүстік Африкадағы науқан

90-шы дивизия 1942 жылы «Crusader» операциясымен байланысты шайқастарға, содан кейін Бір-Хаким шайқасына, әрі Эль-Аламейннің бірінші және екінші шайқастарына қатысты.

Тунистегі соңғы шайқастар

Тунисте 90-шы корпус бастапқыда Эль-Гетар шайқасына қатысты. 2-ші Жаңа Зеландия дивизиясы, генерал-лейтенант сэр Бернард С. Фрейберг VC басқаратын, 90-шы жеңіл дивизияны өзінің ерекше қарсыласы деп есептеді, себебі екі құрылым бірнеше рет кездескен болатын. 1943 жылдың мамыр айында 90-шы жеңіл дивизиямен соңғы шайқаста Фрейберг неміс дивизиясына мына хабарламаны жолдады: "Сіздің жағдайыңыз үмітсіз. Біз сіздермен екі жыл бойы соғысып, сіздерді құртуға ниетте емеспіз". Жауап ретінде: "Біз сіздің хабарыңызды бағалаймыз және жағдайымыздың үмітсіз екенін түсінеміз, бірақ біз өзімізге жүктелген міндетті орындауымыз керек". Жаңа Зеландия дивизиясының тікелей шабуылы тойтарылды, ал 56-шы (Лондон) жаяу әскер дивизиясының 167-ші бригадасының келесі шабуылдары да 90-шы жеңіл дивизиямен тоқтатылды. Бұл шайқаста британдықтардан 63 адам қаза тапты, 221 адам жараланды және 104 адам жоғалып кетті. 90-шы жеңіл дивизия 56-шы дивизияның шабуылдарына қарсы тұруды жалғастырды, бірақ ақырында 6-шы бронетанкті дивизияның шабуылына, сондай-ақ Оңтүстік Африка және Корольдік әуе күштерінің күшті әуе шабуылдарына мойынсұнды. 1943 жылдың 12 мамырында сағат 18:45-те дивизия толықтай басып алынды және 1943 жылдың 13 мамырында сағат 12:30-да Кап Бондағы барлық қалған Орталық держава күштерімен бірге құрметпен капитуляциялады, осымен Тунис науқаны аяқталды.

Қайта құрастыру

Panzer Army Africa-ның басқа бөлімшелері сияқты, Батыс Еуропадағы қолда бар әскерлерден алмастыру бөлімдері жылдам құрылды. Осылайша, Африка дивизиясы 1943 жылдың шілдесінде Сардинияда 90-шы панцер-гренадерлік дивизия ретінде қайта құрылды, оның құрамына Сардиния дивизиясынан тәжірибелі әскерлер кірді. Содан кейін дивизия Корсикаға ауыстырылды, онда ол Корсикадағы Люфтваффе басқаруының құрылымдық бөлімдерін қабылдап, Volksdeutsche-терден шақырылған әскерлерді қосты. Қайта құрылған дивизия 1943 жылдың 9 қыркүйегінде Бонифацио – Бастиа жағалау жолында орналастырылды, онда Корсиканы босату үшін итальяндықтармен, макилермен және француз әскерлерімен шайқастарға қатысты. Дивизия 1943 жылдың 3 қазанында Бастиядан Италия материгіне ауыстырылды және C армия тобының LXXXVII корпусына бағындырылды.

Оңтүстік Италия

Италияға келгеннен кейін 90-шы дивизия Пиза қаласына жақын Тоскана аймағына орналастырылды, содан кейін Адриатика теңізі жағалауындағы Гаттео а Мареге, ал қарашаның ортасында Абруццо аймағына, Густав желісінің қорғаныс жүйесінің бір бөлігі ретінде көшті. Осы жерде дивизия Италиядағы алғашқы ауыр шайқасына қатысты. 1943 жылдың қараша айының соңында Моро өзені үшін болған шайқаста 1-ші канадтық жаяу әскер дивизиясымен қатал күрес жүргізілді, ал желтоқсанда Ортона шайқасы болды. Желтоқсанның соңында дивизия Римнің оңтүстігіне, LXXVI танк корпусының құрамына, осы шайқастардан қалпына келтіру және демалыс алу үшін жіберілді.

Монте-Кассино

29- және 90-дивизиялар 1944 жылдың қаңтарында Рим қорғанысынан Монте-Кассиноға, оңтүстік Gustav Line қорғанысын нығайту үшін көшірілді, бұл дивизия I парашют корпусына қарасты болды. Бұл қадамға адмирал Вильгельм Канарис демеу берді, ол фельдмаршал Кесселрингке Римге жақын жерде одақтастардың десанттарының болуы мүмкін емес екеніне сендірді (іс жүзінде қарсылықсыз Әнзио десанттары 22 қаңтарда, екі аптадан кейін болды). Осылайша, 90-шы дивизия Казино қорғаныс желілерінде қалды және Әнзио шайқастарына қатыспады. 3 ақпанда Кесселринг 1-ші парашют дивизиясын Адриатикадан Кассиноға, 90-шы дивизияны алмастыру үшін көшіруге бұйрық берді. Ал 90-шы дивизия Адриатикаға көшіріліп, парашют дивизиясының орнына 51-ші тау корпусының бос қалған орнын толтыруға тиіс болды. Бұл ұсынысқа корпус генералдары қарсылық көрсетті, олар 90-шы дивизия Кассинода өзін-өзі көрсетуді ғана бастағанын айтты. Корпустың штабы басымдық танытты және 90-шы дивизия келесі күні шайқасқа кірді. 90-шы дивизия Монте-Кассиноның бірінші шайқасына қатысып, Монте-Кальвариді 7 ақпанда 168-ші жаяу әскер дивизиясының американдық 2-ші бригадасынан қайтарып алуға жетекшілік етті. 1944 жылдың 17 ақпанында Монте-Кассинодағы екінші шайқаста 90-шы дивизия Жаңа Зеландия корпусының шабуылына ұшырады және үнділік 4-ші дивизияға қарсы өз позицияларын қорғады. Жақын арада қолға-қол соғыс болды, ал үнділік дивизия 90-шы дивизияның қорғанысына қарсы үш шабуыл жасады. Аббат айналасында тағы үш күн бойы шайқастар жүрді, содан кейін генерал Фрейберг корпустың шабуылын тоқтатты. 90-шы дивизия екінші Кассино шайқасынан кейін 1-ші парашют дивизиясымен алмастырылды және Фрозинонеде қайта жабдықталып, 51-ші тау корпусына қосылды. 18 мамырда 90-шы дивизия Гитлер желісіне жеткенде, ол 51-ші тау корпусынан 14-ші танк корпусының басқаруына берілді және Пигнатаро-Понтекорво аймағына орналастырылды. Бұл Лири өзенінің екі жағындағы күштерге бір корпус командирінің басшылық етуіне мүмкіндік беру үшін жасалды және 90-шы дивизия 51-ші тау корпусының басқаруына қайта оралғанға дейін, 21 мамырға дейін сақталды. Содан кейін 90-шы дивизия Монте-Кассино үшін төртінші шайқасқа қатысты.

Римді қорғау

1 маусымға қарай Кесселринг 90-шы, 1-ші парашютші, 305-ші және 94-ші жаяу әскер дивизияларын Пиглио мен Палиано арасындағы қорғаныс шебіне шоғырландыруға тырысты. Бірақ сол кезде бұл бөлімшелер өте әлсіз болды және одақтас күштермен үнемі тікелей қақтығыста болды, бұл оларды қайта орналастыруды өте қиын етті. 4 маусымға қарай 90-шы дивизия Понте-Орсино – Треви аралығында қайтадан арттық күзету шараларын жүргізіп, одан әрі солтүстікке шегінді. 1944 жылдың шілде айының соңында дивизия Модена мен Парма арасындағы По аңғарына, содан кейін Генуядан солтүстікке қарай Лигурияға қайта топтастыру үшін көшірілді. Одақтас күштердің оңтүстік Францияға түсуінен кейін дивизия Пьемонтқа Франциядан Италияға Альпілік өткелдердің шекарасын қорғау үшін жіберілді.

Болонья мен По аңғары

15 қазанға дейін дивизия Пьемонттан жоспарлы түрде кері тартылып, 10-шы армия құрамында Абруцци тауларындағы қорғаныс шебіне орналастырылды. 1944 жылдың қарашасына қарай дивизия солтүстікке шегініп, Болоньяға шабуылды тоқтатуға арналған қорғаныс желілерінің бөлігіне кірді. Осы кезде дивизияның жаяу әскер батальондары 200-ден астам салдаты болса, сәтті саналды. 1945 жылдың наурыз айына дейін бірнеше шайқаста шегініс жасағаннан кейін, 90-шы дивизия Гересгрупп C басқаруымен Далалық армия тобының резервіне жіберілді және қайта құруға кірісті. Резерв 1945 жылдың сәуірінде По қорғаныс шебінде АҚШ-тың 10-шы тау дивизиясының өтуін тоқтатуға талпыныс жасады, бірақ одақтас күштердің шабуылын тоқтатуға қол жеткізе алмады.

Бас тарту

25 сәуірде АҚШ-тың 5-ші армиясы По өзенінен бес дивизиясын өткізді, ал IV (АҚШ) корпусы Фантайл және Дуплекс Драйв танктерін пайдаланып Гарда көлінен өтіп, Бреннер асуын жауып, Миланды бақылауға алды. 28 сәуірге қарай Австрияға қашуға мүмкіндік беретін барлық жолдар жабылды, ал 90-шы дивизия батыстағы дивизиялар үшін осы қашу жолдарын ашық ұстауға соңғы күшін салды. 90-шы дивизияның командирі мен штабы күндіз бұрын тұтқындалғаннан кейін, 1945 жылғы 28 сәуірде дивизия капитуляциялады, ал дивизияның қалдықтары Гарда көлінің оңтүстігіндегі Виа-Эмилияда Бразилия экспедициялық корпусына (FEB) берілді. Италиядағы соғыстың британдық ресми тарихын құрастыруға жауапты үкімет тарихшысы генерал сэр У. Джексон 90-шы панцергренадиер дивизиясын "құрметті қарсылас" деп есептеді.

Соғыс қылмыстары

Дивизия 1944 жылдың тамызынан 1945 жылдың сәуіріне дейін Италияда бірнеше соғыс қылмыстарына қатысты деп айыпталады, әрбір оқиғада бес адамға дейін азаматтық тұрғындар атқыланды.