Кіріспе

"Секс Олимпиадасының жылы" – BBC-нің 1968 жылы түсірген, алғаш рет BBC2 арнасында "Театр 625" бөлігі ретінде көрсетілген телеспектакль. Басты рөлдерде Леонард Росситер, Тони Фогель, Сюзан Нев және Брайан Кокс ойнаған, режиссері – Майкл Эллиотт. Авторы – Найджел Книл, ол "Quatermass" тудырушысы ретінде белгілі. Халық санының артуы, 1960-шы жылдардың контрмәдениеті және теледидардың қоғамға тигізетін әсері туралы алаңдаушылықтың ықпалымен, бұл пьеса болашақ әлемді бейнелейді. Ондағы шағын элита бұқаралық ақпарат құралдарын бақылап, төменгі топтарды ең төменгі деңгейдегі бағдарламалар мен порнографиямен тамақтандырып, бағынышты етеді. Пьеса бағдарлама бақылаушыларының жаңа бағдарламаға қатысты идеясына шолу жасап, ол шалқар аралда өз күштерімен күресуге тасталған адамдар тобының қиындықтары мен сынақтарын көрсетеді. Осы тұрғыдан алғанда, бұл спектакль шынайы телешоуға деген құштарлықты болжағандықтан жиі айтылады. Книл он төрт жыл бұрын Джордж Оруэллдің "1984" ромасын классикалық және даулы BBC эфирі ретінде бейімдеген еді. Бұл пьеса Книлдің Оруэллдің БАҚ күшіне қатысты алаңдаушылығын және БАҚ индустриясының дамуындағы тәжірибесін көрсетеді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Болашақта қоғам еңбекші топқа теңестірілген "төменгі топтар" мен үкімет пен БАҚ-ты бақылайтын "жоғарғы топтар" арасында бөлінеді. Төменгі топтарды тұрақты түрде порнографиялық хабарлармен бақылайды, жоғарғы топтар осылайша оларды бағындыруға сендіреді, бірақ бір жоғарғы топ өкілі, Нат Мендер (Тони Фогель), бұқаралық ақпарат құралдары төменгі топтарды біліммен тәрбиелеу үшін қолданылуы керек деп санайды. Жыныстық Олимпиада кезінде наразылық білдірушінің қазасы көптеген адамдардың назарына ілігеді, содан кейін үйлестіруші Уго Прист (Леонард Росситер) жаңа бағдарлама жасауға шешім қабылдайды. "The Live Life Show" бағдарламасында Нат Мендер, оның серіктесі Дини (Сюзан Нев) және олардың қызы Кетен (Лесли Роуч) Шотландияның шалқар аралында қалып қояды, ал төменгі топ көрермендері осыны тамашалайды. Мендердің бұрынғы әріптесі Ласар Опи (Брайан Кокс), "бірдеңе болуы керек" деп ойлап, шоуды қызықтырақ ету үшін аралға қауіпті элемент енгізуге шешім қабылдайды, соның нәтижесінде "The Live Life Show" сәтті деп танылды.

Шығу тегі

Найджел Книл – 1950 жылдары Орвеллдің «1984» ромасын және оның үш «Квартермас» сериалдарын BBC жасағандықтан танымал болған, Манкс аралдық теледраматург. Книл содан бері BBC-ден көңілі қалды, себебі «Квартермас эксперименті» фильмінің құқықтары сатылғанда ол қосымша ақша алмағандықтан, «Associated Television» және «Hammer Films» үшін сценарийлер жазып, жеке жұмыс істеуге көшкен. BBC-ден «Theatre 625» антологиялық сериясы үшін сценарий жазу туралы ұсыныс алғанда, Книл әлі де «Квартермас эксперименті» фильмінің құқықтары сатылуына ренжігендіктен, одан бас тартты. BBC бас директоры сэр Хью Грин араласып, Книлге «Квартермас» сериалдарының табысына байланысты 3000 фунт стерлинг көлемінде сыйлық төледі. Книл 1967 жылғы 7 сәуірде «Theatre 625» продюсері Майкл Бэйквеллден «Секс Олимпиадасының жылы» деп аталатын тапсырманы қабылдады. Книльдің идеясы «болашақ әлем және халықты белсенділіксіз бақытты ұстаудың жолы» туралы болды, бұл оны порнографияның халықты «нағыз секстен гөрі оның орнына қоятын нәрсеге тәуелді ету арқылы және осылайша халықты бақылауда ұстау» мүмкіндігін қарастыруға итермеледі. Книлге 1960 жылдардың соңындағы контрмәдениет те әсер етті; ол кейіннен: «Мен алпысыншы жылдарды мүлдем ұнатпадым, себебі «әуелетіп тастау» және ойлауды тоқтату туралы идея болды, бұл алпысыншы жылдардың жиі кездесетін тақырыбы еді, мен оны жек көретінмін». Ол кездегі жастар мәдениетіне наразылық білдіру Книль үшін маңызды мәселе болды. Алпысыншы жылдардың ортасында ол «The Big, Big, Giggle» атты, жасөспірімдердің өзін-өзі өлтіру культы туралы жазылмай қалған сценарийді жасады. «Секс Олимпиадасының жылынан» кейін ол 1969 жылы «Бам! Поу! Zapp!» және 1979 жылы төртінші және соңғы «Квартермас» сериалдарында жастардың бақылаусыздық тақырыбына оралды. «Секс Олимпиадасының жылы» үшін Книл жастар қозғалысының «дәстүрлі» мәдени шектеулерден босануға деген құштарлығының ықтимал салдарына қатысты болжамдар жасады, академик Джон Р. Кук айтқандай: «Шексіз әлемде, егер қызығушылық тудыратын ештеңе болмаса, цензураға қарсы күресуге құнды немесе тыйым салынған ештеңе болмаса, нәтиже тез арада әлсіздікке ұласа ма?» Книл сонымен қатар «телевизияға және пассивті көрермендерге қатысты пікір білдіруді» мақсат етті, бұқаралық ақпарат құралдарының элитаның бақылауында болатын және халықты төмен сапалы бағдарламалармен тамақтандыратын әлемін бейнеледі, сондай-ақ тілдің қысқаруы туралы Оруэллдік тұжырымды қайталады, онда жарнама слогандарына, медиа тіліне және басым түрде визуалды медиаға ұшырау арқылы сөздік қоры азайды. Ол кейіннен: «Менің ойымша, мұндай жағдайда адамдардың сөздік қоры өте азаяды, олар енді сөйлейтін қоғам болмайды, мен олай болады деп санаймын. Бұған негізінен теледидар себепті, адамдардың қазір бейнеге бейімделуіне. Телевизия экранында көретін суреттер олардың ойлауына үнемі әсер етеді, өйткені адамдар көп ойлайды, ал егер сізде сөздік қоры азайған қоғам болса, сіз пьесадағыдай тілді аласыз» деді.

Өндіріс

Кнейлдің сценарийі 1967 жылғы 25 қазанда 625 театрында Майкл Бэйкуэллден продюсерлік қызметті қабылдаған Рональд Траверс тарапынан қабылданды. Өндіріс 1968 жылдың басында Майкл Эллиот режиссерлігімен басталды. Эллиот бастапқыда Лео Маккерннен координатор Уго Присттің басты рөлін орындауын сұрады, бірақ Маккерн қолжетімді болмағандықтан, ол Леонард Росситтерге жүгінді. Росситтерге хат жазып, рөлді ұсынған Эллиот «Секс Олимпиадасының жылы» пьесасын «Найджел Кнейлдің «Кватермасс» жазғалы бері ең маңызды туындысы» деп сипаттады. Лазар Опи рөліне Брайан Кокс бекітілді, ол кейіннен кино және теледидарда көрнекті мансапқа ие болды. «Секс Олимпиадасының жылы» ұлттық көрермендер мен тыңдаушылар қауымдастығының «Теледидарды тазалау» науқанының өкілі Мэри Уайтхаус сценарийдің көшірмесін алып, өндірісті тоқтатуға тырысқанда кедергілерге ұшырады. Оның наразылығы Хью Грин тарапынан жоққа шығарылды. «The Live Life Show» бағдарламасында көрсетілетін аралдағы сыртқы көріністерді түсіру 1968 жылдың 8-10 мамыр аралығында Мэн аралында өтті. Түсірілім кезінде Тони Вогель сығалап, білегін сындырып алды. 13-15 мамыр аралығында түсірілім Элинг киностудиясында жалғасты, онда студиялық жазбалар кезінде экранға шығарылатын Sportsex, Artsex және Foodshow бағдарламалары сияқты элементтер мен көрермендердің реакциялары түсірілді. Кин Ходдердің өліміне құлап кететін көрініс те Элингте түсірілді. Репетициялардан кейін өндіріс 12-14 маусым аралығында BBC Телевизиялық орталығына көшті. BBC электриктерінің ереуілі өндірісті тоқтатты, ал жазба сессиясының соңында пьесаның соңғы он минуты түсірілмей қалды, нәтижесінде 23 маусымда жоқ көріністерді аяқтау үшін қайта түсірілімдер жасалды. BBC2 сол кезде Ұлыбританиядағы түсті телеарналардың жалғыз арнасы болды. «Секс Олимпиадасының жылы» пьесасы көз тартарлық декорациялармен, костюмдермен және макияжбен ұсынылды. «Секс Олимпиадасының жылы» 1968 жылдың 29 шілдесінде сағат 21:08-де BBC2 арнасында көрсетілді. Сол түні «Late Night Line Up» өнер бағдарламасында пьесаны талқылауға шақырылған Кнейл: «Болашақ туралы жазу мүмкін емес. Болашақта болатын процестермен ойнауға болады, бірақ біз әрқашан қазіргі уақыт туралы жазамыз, өйткені біз оны білеміз. Бұл менің білетін теледидар бейнесінің көрінісі» деді. Шон Дей Льюис «The Daily Telegraph» газетінде бағдарламаны «өте күшті жазылған және болашақтың қауіп-қатерлері туралы көптеген дұрыс тұжырымдар жасаған өте ерекше пьеса» деп атады. «Секс Олимпиадасының жылы» бағдарламасын 1,5 миллион көрермен тамашалады. Көрермендерді зерттеу есебі көрсеткендей, көптеген көрермендер пьесаны түсінуге қиындық тапты. Ол 1970 жылы BBC1 арнасында «The Wednesday Play» аясында 15 минуттан қысқартылып қайта көрсетілді. 2020 жылдың сәуір айында BFI арнасы оны қайтадан DVD форматында шығарды. Фильмде түс ақпараты бар болғанына қарамастан, түс қалпына келтірілмей, қара-ақ түспен сақталды.

Мәдени маңызы

Секс Олимпиадасының жылымен салыстыруды және реалити-теледидар бағдарламаларының (кәсіби актерлерсіз сабын опералар) өркендеуін алғашқылардың бірі ретінде көтерген, мысалы, «Үлкен бауырлас», «Каставей 2000» және «Аман қалған» сияқты бағдарламалар туралы 2000 жылы The Guardian газетінде Ұлыбританиядағы «Үлкен бауырлас» нұсқасының бірінші сериясын шолып жазған журналист Нэнси Бэнкс Смит болды; ол кейіннен 2003 жылы осы тақырыпты кеңейтіп, пьеса «реалити-шоуды болжады және үлкен сенсацияға ұмтылыспен оның логикалық нәтижесін» көрсетті деді. Оған құрметпен қаратын жазушы және актер Марк Гетисс «Үлкен бауырласты» көргенде теледидарға: «Олар не істеп жатқанын білмейді ме? [ ] Бұл – Секс Олимпиадасының жылы! Найджел Книл дұрыс айтқан!» деп айқайлағанын жеткізді. 2003 жылдың 22 мамырында BBC Four телеарнасында «Секс Олимпиадасы жылы» қайта көрсетілгенде, Пол Хоггарт The Times газетінде «көп жағдайда Книл ақшаға қатысты дұрыс болды [ ] өйткені қазіргі заманғы реалити-шоу көрермендерін тікелей эфирдегі эмоционалды апаттан артық ештеңе қызықтырмайды» деп жазды. «The Live Life Show» реалити-шоуының көптеген сыншылар назарына іліксе де, «The Year of the Sex Olympics» сенсациялық теледидар мен жалпы бұқаралық ақпарат құралдарына жасалған кең ауқымды сатиралық туынды болып табылады. Марк Гетисс пьесадағы «Artsex» және «Foodshow» бағдарламалары «теледидардағы ең төменгі деңгейдегі контенттің болашағын шеберлікпен бейнелегенін» атап өтті және «Найгел Книлдің «Мен дұрыс айттым! Мен дұрыс айттым!» деп айғайлауға толық құқығы бар еді» деген қорытынды жасады.