Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік Американың аборигендік тілі
North American aboriginal language
Киова тілі /ˈk/aɪ/.//əʊ/.//ə/ немесе Cáuijògà/Cáuijò꞉gyà ("Cáuigù (Киова) тілі") – Оклахома штатының Киова тайпасы негізінен Caddo, Kiowa және Comanche округтерінде сөйлейтін таноан тілі. Киова тайпасының орталығы Карнегиде орналасқан. Солтүстік Американың көптеген жергілікті тілдері сияқты, Киова тілі де жойылып кету қаупі бар.
Kiowa '/k//aɪ//.//əʊ//.//ə/ or Cáuijògà/Cáuijò꞉gyà ("language of the Cáuigù (Kiowa)") is a Tanoan language spoken by the Kiowa Tribe of Oklahoma in primarily Caddo, Kiowa, and Comanche counties. The Kiowa tribal center is located in Carnegie. Like most North American indigenous languages, Kiowa is an endangered language.
Шығу тегі
Киова тілі Пуэблоның басқа таноан тілдерімен ең жақын туыс болғанымен, оның алғашқы тарихи тұрағы 1700 жыл шамасында Монтананың батысында болды. Тарихи жазбалардан бұрынғы мәліметтер, ауызша тарихтар, археология және тіл білімі Киова тілінің прото-киова-таноан тілінің солтүстіктегі диалектісі болғанын көрсетеді, ол Кейінгі Себетшінің II дәуіріндегі қоныстарда қолданылған. Шамамен 450 жылы олар ата-баба пуэблолықтар мен Ұлы Алаптың аумағы арқылы солтүстікке қарай көшіп, 1300 жылға дейін Колорадо платосының шығыс Фримонт мәдениет аймағын мекендеген. Содан кейін олар солтүстік-батыс жазықтарға қарай жылжып, 16 ғасырдың ортасына дейін еуропалықтар алғаш рет киова тайпасын кездестірген Йеллоустон аймағына жетті. Киовалар кейін Блэк-Хиллз және Оңтүстік жазықтарға көшіп, тіл тарихи кезеңде жазылған.
Although Kiowa is most closely related to the other Tanoan languages of the Pueblos, the earliest historic location of its speakers is western Montana around 1700. Prior to the historic record, oral histories, archaeology, and linguistics suggest that pre Kiowa was the northernmost dialect of Proto Kiowa Tanoan, spoken at Late Basketmaker II Era sites. Around AD 450, they migrated northward through the territory of the Ancestral Puebloans and Great Basin, occupying the eastern Fremont culture region of the Colorado Plateau until sometime before 1300. Speakers then drifted northward to the northwestern Plains, arriving no later than the mid 16th century in the Yellowstone area where the Kiowa were first encountered by Europeans. The Kiowa then later migrated to the Black Hills and the southern Plains, where the language was recorded in historic times.
Демография
Колорадо колледжінің антропологы Лорел Уоткинс 1984 жылы Паркер Маккензидің бағалауы бойынша, шамамен 400 адам ғана (көбінесе 50 жастан асқан) киова тілінде сөйлей алатынын, ал балалардың тілді үйренуі сирек болатынын атап өтті. Маккензидің жақындағы деректері бойынша, 12 242 киова тайпасының ішінде Митун (1999) 300 ересек адамның тілді «әртүрлі деңгейде меңгергенін» хабарлады (АҚШ халық санағы 2000). Оклахома штатындағы жергілікті тілдерді сақтауға арналған коммерциялық емес ұйым – Intertribal Wordpath Society, 2006 жылы киова тілінде еркін сөйлейтіндердің максималды саны 400 деп есептеді. 2013 жылғы газет мақаласында 100 еркін сөйлейтін адам бар екені айтылды. ЮНЕСКО киова тілін «өте қауіпті» деп санайды. 2007 жылы тілде барлық 20 ана тілінде сөйлейтін және 80 екінші тілде сөйлейтін адам болған, олардың көпшілігі 45-60 жас аралығында болған. 2010 жылдардан бастап Киова тайпасы Норман қаласындағы (Оклахома штаты) Якобсон үйінде, коммерциялық емес американдық өнер орталығында апта сайын тіл сабақтарын ұсынды. Дэн Пулау және Кэрол Уильямс Паркер Маккензидің әдісін қолдана отырып тіл үйретті. USAO-да сабақ берген Алесия Гонзалес (Киова/Апачи, 1926–2011) «Thaum khoiye tdoen gyah: beginning Kiowa language» деп аталатын киова тілін оқытуға арналған грамматикалық нұсқаулықты жазды. Модина Топпа Уотер (Киова) 2013 жылы жарық көрген «Saynday Kiowa Indian Children’s Stories» – киова тіліндегі хикаялар жинағын редакциялады. 2022 жылы Талса мемлекеттік мектептері Оклахома штатының Киова тайпасымен ауданда киова тілі мен мәдениетін оқыту туралы келісімге келді.
Colorado College anthropologist Laurel Watkins noted in 1984 based on Parker McKenzie's estimates that only about 400 people (mostly over the age of 50) could speak Kiowa and that only rarely were children learning the language. A more recent figure from McKenzie is 300 adult speakers of "varying degrees of fluency" reported by Mithun (1999) out of a 12,242 Kiowa tribal membership (US Census 2000). The Intertribal Wordpath Society, a nonprofit group dedicated to preserving native languages of Oklahoma, estimates the maximum number of fluent Kiowa speakers as of 2006 to be 400. A 2013 newspaper article estimated 100 fluent speakers. UNESCO classifies Kiowa as 'severely endangered.' It claims the language had only 20 mother tongue speakers in 2007, along with 80 second language speakers, most of whom were between the ages of 45 and 60. Starting in the 2010s, the Kiowa Tribe offered weekly language classes at the Jacobson House, a nonprofit Native American art center in Norman, Oklahoma. Dane Poolaw and Carol Williams taught the language using Parker McKenzie's method. Alecia Gonzales (Kiowa/Apache, 1926–2011), who taught at USAO, wrote a Kiowa teaching grammar called Thaum khoiye tdoen gyah: beginning Kiowa language. Modina Toppah Water (Kiowa) edited Saynday Kiowa Indian Children’s Stories, a Kiowa language book of trickster stories published in 2013. In 2022, Tulsa Public Schools signed an agreement with the Kiowa Tribe of Oklahoma to teach Kiowa language and culture in the district.