Кіріспе
Израильдік тамақ компаниясы Tnuva, немесе Tenuvah, (жеміс-жидек немесе өнімдер) – израильдік тамақ өндіру және таңдаулы сату компаниясы. Компания Израильде ішуге арналған сүт өндірісі, сүт өнімдері және оларды сату саласындағы нарықта маңызды үлес сақтайды. Алғашқы жетпіс жыл бойы ол кибуцтар (ұжымдық шаруашылықтар) мен мошавтар (аграрлық қауымдастықтар) меншігіндегі, сүт және сүт өнімдеріне тарихи маманданған израильдік азық-түлік өңдеу кооперативі (кооператив) болды; кейіннен мүшелері оны шектеулі серіктестік ретінде сатты және 2014 жылдан бері Қытай мемлекеттік компаниясы Bright Food басқаруында. Tnuva – Израильдегі ең ірі азық-түлік өндірушісі; оның сатылымы елдің сүт өнімдері нарығының 70% құрайды, сондай-ақ ет, жұмыртқа және қаптамаланған азық-түлік сатылады.
Tnuva, or Tenuvah, (, fruit or produce) is an Israeli food creation and marketing company. The company holds in Israel a significant market share in the field of drinking milk production, dairy products and its marketing. It was for its first seventy years an Israeli food processing cooperative (co op) owned by the kibbutzim (collective farms) and moshavim (agricultural communities), and historically specializing in milk and dairy products; it was subsequently sold by its members as a limited company and, since 2014, has been controlled by a Chinese state company, Bright Food. Tnuva is the largest food manufacturer in Israel; its sales account for 70% of the country's dairy market as well as sales of meat, eggs and packaged food.
Тарих
Израильдегі ауыл шаруашылығы өнімдерін сату жөніндегі «Тнува» орталық кооперативі 1926 жылы құрылды. Бұл шешім кибуц қозғалысының басшыларының азық-түлік өнімдерін тарату және экспорттау үшін кооперативтер құру туралы шешімінен кейін қабылданды. Нәтижесінде «Тнува» құрылды, бірақ бастапқыда тек ішуге арналған сүтпен ғана айналысты. 1930 жылдары ол басқа сүт өнімдерін де қамтыды. Израильдің монополияға қарсы органы «Тнува» компаниясын монополия деп таныды, бұл компанияны мемлекеттік реттеуге бағындырып, тұтынушылар мен шағын бәсекелестерді қорғау мақсатында өнімдерінің бағасын өзгерту мүмкіндігін шектеді. 1997 жылдың 22 тамызында «Тнува» сүтінің жарнамалық ролігінде ресейлік ғарышкер Василий Циблиевтің «Мир» ғарыш станциясында сүт ішетіні көрсетілді. Бұл оқиға сонымен қатар сұйық сүттің ғарышқа жіберілгенінің алғашқы жағдайы болды. 2006 жылы Markstone Capital Partners Fund компаниясы «Тнува» компаниясы мен оның активтерін шамамен 750 миллион долларға сатып алуға қызығушылық танытқаны хабарланды. Бас менеджер Арик Райхман компанияның құнын 800 миллион доллардан 1 миллиард долларға дейін бағалады. Компанияны немесе тіпті оның үлесінің бір бөлігін сатудың тағы бір кедергісі – кооперативті компанияға айналдыру қажеттілігі болды, бұл үшін мүшелердің көпшілігінің келісімі қажет еді. Алайда сол жылы «Тнува» кооперативінің мүшелері кооперативті акционерлік қоғамға айналдыру және оны жеке инвесторларға сату туралы принциптік шешім қабылдады. 2006 жылғы 20 қарашада Лондонға негізделген Apax Partners Worldwide LLP компаниясы, Израиль инвесторы Меир Шамирмен (Mivtach Shamir Holdings) бірлесіп, «Тнува» компаниясының бақылау пакетін сатып алу тендерін жеңіп алды. Бұл мәміле жеке меншіктегі азық-түлік және сүт өнімдері тобының құнын 1,025 миллиард долларға бағалады, бұл Израильдегі ең ірі екі азық-түлік компаниясы – Strauss Elite Ltd. және Osem Investments Ltd. компанияларынан асып түсті. 2008 жылдың қаңтар айында бұрынғы кооперативтің жауапкершілігі шектеулі серіктестікке айналуынан кейін мәміле аяқталды. 2011 жылдың маусым айында Израильдегі тұтынушылардың әрекет топтары «Тнува» өнімдеріне тұтынушылар бойкоты шаруашылығын ұйымдастыруды талап етті, себебі компания нарықтағы монополиялық жағдайын бағаларды көтеру үшін пайдаланды. 2012 жылы «Тнува» компаниясының Румыниядағы филиалы банкротқа ұшырады. 2014 жылдың 21 мамырында қытайлық Bright Foods конгломераты «Тнува» компаниясының бақылау үлесін сатып алды. Компания Apax және басқа инвесторлардан акцияларды сатып алып, 56% үлесі үшін 2,5 миллиард доллар төледі. 2017 жылдың тамызында кибуцтардың сатып алушы ұйымдары «Тнува Фуд Индастриз Лтд» компаниясындағы 26% үлесін сатуды қарастыра бастағаны хабарланды. 2021 жылдың маусым айында пара алу ісі жарияланды, онда «Тнува» компаниясы Денсаулық сақтау министрлігінің реформасы аясында өнімдерін таңбалауда жеңілдік алды, ал бұл үшін Яков Лицманның жеке көмекшісі Моти Бабчикке жақын қауымдастықтарға қайырымдылық жасады.
Қыршық сырға қарсы наразылық
2011 жылдың қыркүйегінде "Tnuva компаниясы 2006-2011 жылдар аралығында ірімшік бағасын 40%-дан астам көтеру үшін өзінің үстемдігін теріс пайдаланды" деген шағыммен топтық сот процесі басталды. Профессор Авия Спивак пен доктор Меир Амир 2009 және 2010 жылдар аралығында ірімшік бағасы 12%-ға өскенін, ал өндіріс құны 4%-ға төмендегенін айтты, бұл Tnuva компаниясы монополиялық жағдайын пайдаланып, бағаны бірнеше рет көтергенін көрсетіп тұр. Ғалымдар бұл "ақылға сыймайтын, тіпті әдепсіз екенін және оны тек монополия ғана іске асыра алатынын" мәлімдеді. Компания өкілдері баға өзгерісіне бөлшек саудагерлердің үстеме пайдасының өсуі себеп болғанын мәлімдеді, ал Спивак пен Амир бұл мәселені көтерме сауда көрсеткіштерін жариялау арқылы шешуге болатынын айтты.