Кіріспе

Орхомен (Ὀρχομενός Orchomenos) – көптеген ежелгі грек мифтерімен байланысты орын. Бүгінде ол Грекияның Беотия аймағындағы маңызды археологиялық ескерткіш ретінде белгілі, неолит дәуірінен бастап эллинистік кезеңге дейін адамдар қоныстанған. Аркадиядағы осы аттас кейінгі қаладан ерекшелеу үшін оны көбінесе "Минян Орхомены" деп атайды.

Ежелгі тарих

Орхоменнің негізін қалау туралы миф бойынша, оның патшалық әулетін Миниялықтар құрды, олар өздерінің есімдік басшысы Минияны Тесалия жағалауынан алып келіп, осы жерге қоныстанды. Қола дәуірінде, б.з.д. 14- және 13-ғасырларда Орхомен Микен Грекиясында өркениеттің ірі және маңызды орталығына айналып, Фивамен бәсекелестікке түсті. Фрескалармен әшекейленген қабырғалары бар сарай және үлкен ара ұясы түріндес мазар Орхоменнің Микен Грециясындағы қуатын көрсетеді. Үлкен су жүйесі арқылы Копаис көлінің батпақтары кептіріліп, оны құнарлы егіс жеріне айналдырды. Эгей теңізінің айналасындағы көптеген елді мекендер сияқты, Орхомен де б.з.д. 1200 жылы Қола дәуірі күйреген кезде өртенді және сарайы қиратылды. Гомердің "Илиада" поэмасындағы "Кемелер каталогында" Орхомен Ахай қалаларының бірі ретінде Троя соғысына кеме жібергендердің қатарында есімдері аталады: Аспледонмен бірге олар отыз кеме және олардың экипаждарын ұсынды. Орхомен б.з.д. VII ғасырда Калаур теңіз лигасына қосылған қала-мемлекеттердің бірі болған сияқты. Олардың қарсыластары Фива ғасыр соңында өз үстемдігін растағанмен, Орхомен б.з.д. 600 жылы Фива басшылығындағы Боэотия лигасына қосылды. Классикалық Орхомен қаладағы ең көне (Панагия Скрипу византиялық монастырының шіркеуі, мүмкін, сол жерде орналасқан) Хариттер немесе Ғұрыптардың киелі орнымен танымал болды. Мұнда Хариттерге Етеокл аңызы бойынша ең алғаш құрмет көрсетілді; олардың құрметіне 1972 жылы ашылған театр сахнасында музыкалық және поэзиялық жарыстар – Харитезиялар өткізілді. Агриония Дионис құдайына арналған мереке болды, онда Дионис бейнесіндегі ер адам әйелдерді қуатын. Орхомен б.з.д. VI ғасырдың ортасынан бастап өз монеталарын шығара бастады. Б.з.д. 480-479 жылдары Орхоменнің халқы көршілес қарсыластары – Фивалықтармен бірігіп, грек-парсы соғыстарында Ксеркс басқарған жаугершілік күштерді кері қайтарды. Орта ғасырларда Орхомен Афинаның үстемдігінен Боэотияны азат еткен олигархтарды бағландырды. IV ғасырда Фивамен болған дәстүрлі бәсекелестік Орхоменді 395 және 394 жылдары Фиваға қарсы Агесила II және Спартаның одақтасы етіп алды. Леуктра шайқасында (б.з.д. 371 ж.) Спартаны жеңгеннен кейін Фивалықтардың кек алуы Эпаминонданың төзімді саясатымен кейінге шегерілді: Боэотия лигасы 364 жылы Орхоменді тонады. Фокийліктер б.з.д. 355 жылы қаланы қайта жаңартса да, Фивалықтар оны 349 жылы тағы да қиратты. Орхомен мен Хайронея акрополі арасындағы кең жазықта классикалық дәуірде екі маңызды шайқас өтті. Б.з.д. 338 жылы Македонияның Филипп II Оңтүстік Грекияға шабуыл жасап, Хайронеяның бірінші шайқасында Фива мен Афинаны жеңіп, қала-мемлекеттерге македондық үстемдік орнатты және Филипптің жас ұлы Ұлы Александрдың батырлығын көрсетті. Б.з.д. 335 жылы Александрдың Фиваға қарсы жорығы кезінде Орхомен македониялықтардың жағына шықты. Осының орнына Филипп пен Александр Орхоменді қайтадан салды, сонда қазір көрініп тұрған театр мен қамал қабырғалары салынды. Екінші Хайронея шайқасы б.з.д. 86 жылы бірінші Митридат соғысы кезінде Рим республикасының әскерлері, кейіннен диктатор Сулла басшылығында, Понт патшасы Митридат VI әскерлерін Хайронея маңында жеңген кезде болды. Осы екінші Хайронея шайқасынан кейін Орхомен шайқасы болды, онда Архелайдың әскерлері толықтай талқандалды. Орхомен Рим дәуіріне дейін шағын қала болып қала берді, осы кезде театр әлі де қолданыста болды, және одан кейін де жалғасты.

Археология

Бұрыңғы қола дәуірінен (2800–1900 б.з.д.) салынған дөңгелек үйлер (диаметрі екіден алты метрге дейін) табылды (Кунзе 1931; Трейль 1983). Көптеген қазба жұмыстары төменгі қаланың ерте және микендік аймақтарына бағытталған, ал акрополдағы кейінгі эллиндік қала негізінен зерттелмеген. 1880–86 жылдары Генрих Шлиманның қазба жұмыстары (Х. Шлиман, Орхомен, Лейпциг 1881) ол «Минияс қабірі» деп атаған толос қабірін ашты, бұл Микендегі «Атрей қабіріне» тең келген микендік ескерткіш. 1893 жылы А. де Риддер римдік некропольдегі Асклепий ғибадатханасы мен кейбір жерлеу орындарын қазып тапты. 1903–05 жылдары Генрих Булле мен Адольф Фуртвенглер бастаған бавариялық археологиялық миссия осы жерде табысты қазба жұмыстарын жүргізді. 1970–73 жылдары Теодор Спиропулос басқарған археологиялық қызмет зерттеу жұмыстарын жалғастырып, микен сарайын, тарихқа дейінгі зиратты, театры мен басқа да құрылыстарды ашып көрсетті. Минияс қабірі – микен дәуірінің ең ұлы жерлеу ескерткіштерінің бірі. Қабір б.з.б. 1250 жылы Орхомен патша отбасының мүшелері үшін салынған болуы мүмкін және ежелгі дәуірде тоналған. Ескерткіш алғашқы қолданылғаннан кейін көптеген ғасырлар бойы көрінетін болды, тіпті эллиндік кезеңде ғибадат орны болды. Бұл, кем дегенде, біздің заманымыздың екінші ғасырына дейін әйгілі көрнекі орын болған, Паузанияс Орхоменосқа барып, толосты егжей-тегжейлі сипаттаған. Оның ұзындығы 30 метр болатын. Оның кіреберісі қара сұр Levadeia мәрмәрінен салынған және ағаш есігі бар. Оның әлі күнге дейін сақталған ұзындығы 6 метр, ал салмағы бірнеше тонна. Кіреберіс пен камера қабырғалардағы бекіту тесіктерінен көрініп тұрғандай қола розеткалармен безендірілген, ал бүйірлік камераның төбесінде рельефтегі спиральдер мен гүлдік мотивтер безендірілген. Толостың ортасында төртбұрышты жерлеу ескерткіші эллиндік дәуірге (323–30 б.з.д.) жатады. Оны архитектор-археолог А. Орландос ішінара қалпына келтірді. 1994 жылы Грекияның Мәдениет министрлігі негізінен суды бұру және қабырғаларды нығайтудан тұратын қалпына келтіру жұмыстарын жүргізді. Микен сарайы Толос қабірінің шығысында және шіркеудің астында жартылай орналасқан, ол тек жартылай қазылған және үш қанатынан тұрады, олардың кейбіреулері фрескалармен безендірілген. Сарай б.з.б. 1200 жылы шамамен қиратылған. Орхоменнің бекініс қабырғалары б.з.б. 4 ғасырының екінші жартысында македониялықтар тұсында салынған және Аконтион тауының шығыс жағын басып тұрады. Театр б.з.б. 4 ғасырының соңында салынған. Кавеа, көрермендерге арналған орындықтар, оркестр және сценаның бір бөлігі сақталған. Ол Рим дәуірінің соңына дейін (4 ғасыр а.д.) пайдаланылды.

Өнер және мүсін

Орхомен архаикалық Курой мүсіншілігінің кезеңіне, 590-570 ж.ж. Орхомен-Тера тобына өз атын берді. Осы кезеңде Аттикада белсенділік азайды, бірақ Беотияда, әсіресе Птон ғибадатханасы мен Орхоменде (NAMA 9) қызмет жанданды. Бұл стильдің ерекшеліктері: құлақ әлі де бір жазықтықта бейнеленген, бірақ бұрынғыдан кем стильденген. Көздер бұрынғыдай ірі емес, көбірек дөңгелектелген. Ауыз көлденең, бірақ әрқашан бір жазықтықта емес. Бүйірлерінің шағын иілген бөліктері кейде белдік сияқты тізбекке дейін созылады, мүсінші кейде қыртыстың алдыңғы тігіншесін көрсетеді. Иық қабырғалары енді бөлек, көтерілген жазықтықтар. Омыртқа тік бұлшық еттері кейде көтерілген жазықтықтар түрінде белгіленеді. Қолдар көбінесе денеге бітіскен. Үлкен трохантер үстіндегі ойыс көбінесе қалдырылмайды. Сан сияқты бөлік кейде ішке қарай иіледі. Сол жақ бүйір кейде сәл алға жылжытылады. Миньян ыдыстары – бұл осы жерде табылған қыш ыдыстардың белгілі бір түрін сипаттау үшін қолданылған термин.