Кіріспе

Жолаушы тасымалданатын көлік құралдарының корпусын жасаушы

Көлік корпусын жасаушы немесе корпус жасаушы – жолаушы тасымалданатын көлік құралдарының корпусын өндіретін адам немесе компания. Көлік корпусы – автомобильдің, автобустың, атпен жегілетін каретаның немесе теміржол вагонының корпусы. "Коуч" сөзі Венгрияның Коч қаласынан шыққан. Көлік құрастырушы жасаған көлік корпусы британдық ағылшын тілінде "coachbuilt body", ал американдық ағылшын тілінде "custom body" деп аталады. 1960 жылдары интегралдық конструкция танымал болғанға дейін көптеген тәуелсіз корпус жасаушылар өндіруші ұсынған шассиге корпус орнатып, көбінесе сәнді немесе спорттық автомобильдер жасаған. Ferrari сияқты көптеген өндірушілер барлық корпус жұмыстарын Pininfarina және Scaglietti сияқты корпус жасаушыларға тапсырған. Көлік корпусын жасаушылар жеке клиенттер үшін де арнайы корпус жасаған. Бұрын арнайы немесе жеке тапсырыспен корпус жасаған шеберлер қазір де арнайы коммерциялық көліктердің, мысалы, сәнді автобустардың немесе автокөліктердің, мотор үйлерінің шассисіне орнатылатын қысқа партиялы корпус жасауды жалғастыруда. "Конверсия" – бұл қолданыстағы көлік корпусының ішінде жасалады. Көптеген танымал автомобиль корпус жасаушылар Италия мен Францияда орналасқан. Итальян тілінде корпус жасаушы компанияны "carrozzeria", ал француз тілінде "carrosserie" деп атайды.

Жылқы тартқан жерлер

1630 жылы британдық сауда қауымдастығы – «Worshipful Company of Coachmakers and Coach Harness Makers» құрылды. 20-шы ғасырда жұмыс істеген кейбір британдық көлік құрастыру фирмалары тіпті одан ертерек құрылған. Риппон I Елизавета патшайым тұсында белсенді болды, ал Баркер 1710 жылы королева Аннаның гвардиясының офицері құрды. Брюстер, АҚШ-тағы ең көнесі, 1810 жылы құрылған. 19-шы ғасырдың ортасына қарай Ұлыбританияда көлік құрастыру жоғары деңгейге жетті. Сауданың жекелеген салалары құрылыста қолданылатын ағаш, темір, былғары, мыс және басқа материалдармен айналысты. Осы санаттардың әрқайсысында көптеген ұсақ мамандар жұмыс істеді. «Корпус жасаушылар» көліктің өзін жасады, ал «көлік құрастырушылар» корпус астындағы және айналасындағы берік ағаштарды жасады. Ағаштардың ішінде шаған, бук, қайын, емен, махагон, кедр, қарағай, қайың және лавр болды. Қолданылған құралдар мен процестер жиһаз жасауға ұқсас болды, сонымен қатар көлік құрастыруға тән ерекшеліктері де болды. Тек қисайған ағаш бұйымдарын жасаудың өзі де үлкен шеберлік талап етті. Темір біліктерді, серіппелерді және басқа металл бұйымдарды жасау – «көлікші-ұста» (coach smith) атты Лондон жұмысшыларының ең жоғары жалақы алатын тобының жұмысы болды. Көліктің ішін былғарымен қаптау, сыртын бояу, әшекейлеу және өңдеу үшін жоғары білікті мамандық иелері қажет болды. Көліктер мен вагон жасау үшін де ұқсас дағдылар қажет болды, бірақ олар көбінесе қарапайым болды.

Автомобильдер

Автомобиль өндірісінің бастапқы кезінен-ақ өндірушілер өз зауыттарында толық жиналған автомобильдерді ұсынды, көбінесе әртүрлі біліктерді қолданатын мамандар жасаған толық корпус қолданып. ХХ ғасырдың басында Ұлыбританияда Mulliners немесе Pressed Steel, АҚШ-та Fisher Body, Budd, Briggs, ал Германияда Ambi Budd сияқты жаппай өндіріспен айналысатын каросерия шеберханалары дамыды. Көптеген ірі компаниялар осы салада қатысып жатыр.

Мамандандырылған нарық секторы

Бұл нарықта аз көлемде, қысқа партиямен және сәндік автомобильдерге арналған кузовтарға сұраныс сақталды. Бұрын атқа жегілген көліктерге кузов жасаған шеберлер, басқа өндірушінің шассиіне арнайы немесе тапсырыс бойынша кузов жасап орнататын. Арнайы кузовтар көбінесе алюминий қорытпасынан жасалған, қолмен пішінделген металл парақтардан құрастырылатын. Металл панельдер престеу арқылы немесе қолмен пішінделіп, ерекше жеңіл, бірақ берік ағаш түрлерінен жасалған ағаш қаңқаға бекітілді. Кейіннен, A, B және C тіректері сияқты арнайы немесе тапсырыс бойынша жасалған кузовдың маңызды құрылымдық элементтерінің көпшілігі қорытпадан құйылған бөлшектерден жасалды. Кейбір кузовтар, мысалы, Pierce Arrow автомобильдеріне орнатылған толығымен қорытпадан жасалғандарында, ағаш мүлдем болмады және стандартты болат шассиге орнатылды. Автомобиль өндірушілер шасси рамасын, күш беріліс механизмін (қозғалтқыштан, қоробкадан, дифференциалдан, осьтерден және дөңгелектерден тұрады), тежегіштерді, серіппелерді, рульдік басқару жүйесін, жарықтандыру жүйесін, қосалқы дөңгелектерді, алдыңғы және артқы қанаттарды (зақымдануға осал болғандықтан, беріктігі мен жөндеудің қарапайымдығы үшін престелген болаттан жасалған) және (кейінірек) бамперлерді, қозғалтқыш бөлімін және приборлық панельді сатуға ұсынды. Өте тез зақымданатын сопақша радиатор кейіннен қаусырып, қоршалып немесе тіпті ауа түсірілетін тетікке дейін азайтылды, ол шасси брендін анықтайтын визуалды элемент болды. Автомобиль өндірушілердің соңғы өнімге бақылау деңгейін сақтауы үшін, егер кузов жасаушылар бекітілмеген кузовдарды орнатса, олардың кепілдіктері күшін жоятын. Арнайы кузовтармен қатар, дәл сол кузов жасаушылар дилерлердің немесе шасси өндірушісінің тапсырысы бойынша ұқсас кузовтардың қысқа партияларын да жасады. Бірдей кузов дизайны әртүрлі шасси маркаларына бейімделуі мүмкін. Мысалдарға Salmons & Sons компаниясының Tickford кузовтары, олардың 19 ғасырлық вагондарында алғаш қолданылған, патенттелген механизмге ие, кабриолеттің шатырын көтеруге немесе түсіруге мүмкіндік беретін құрылғысы, немесе Мартин Уолтердің Wingham кабриолет кузовтары жатады.

Ескіру

Жеке жасалған корпус конструкциялары көлік өндірушілер клиенттерінің талаптарын қарапайым бөлек шассиге (беттік серіппелермен және балкалы осьтермен орнатылған, үстіне жеке немесе тапсырыс бойынша жасалған корпус орнатылатын) сүйене отырып қанағаттандыра алмайтынын түсінген кезде қолданудан шықты. 20-ғасырдың орта шенінде бір корпустық немесе монокок конструкциясы шасси мен корпус құрылымдарын біріктіру арқылы қалыптасты. Бұл жақсартылған серіппе жүйелеріне қажетті беріктікті қамтамасыз ету үшін қажет болды, бірақ бұл бөлек шассидің ауыр салмағы мен салдарынан туындайтын жанармай шығындарын болдырмады. Жақсартылған, серпімді серіппе жүйелері көліктердің жолға жақсы жабысуына және жолаушылардың саяхат кезінде жақсырақ сезінуіне мүмкіндік берді.

Жоғары дәрежелі көліктер

Ірі автодилерлер немесе дистрибьюторлар көбінесе қор шассилерін және ең көп сатылатыны болжамдалған кузовтарды алдын ала тапсырыс беретін және оларды сату үшін көрме залдарынан тапсырыс беретін. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі автомобильдің алтын ғасырында барлық сәнді көліктер тек шасси түрінде қол жетімді болды. Мысалы, Дюзенберг J моделін ұсынғанда, ол 8500 долларға тек шасси ретінде ұсынылды. Басқа мысалдарға Bugatti Type 57, Cadillac V 16, Packard Twelve, Ferrari 250, Isotta Fraschini Tipo 8, Hispano Suiza J12 және Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін жасалған Rolls Royce машиналары кіреді. Delahaye-дің өз кузов цехы болған жоқ, сондықтан оның барлық шассилері тәуелсіз шеберлермен жасалды, олар 135 типтегі өз дизайндарын жасады. Delahaye үшін көбінесе Chapron, Labourdette, Franay, Saoutchik, Figoni et Falaschi немесе Pennock кузов жасады. Бұл практика Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін де жалғасты, бірақ 1950-1960 жылдары күрт азайды. Rolls Royce 1965 жылы Silver Shadow атты алғашқы монокок (бір бөліктен жасалған) моделін ұсынды.

Біртұтас конструкциясы

Тәуелсіз каросеристер ХХ ғасырдың ортасынан кейін бір уақыт бойы Rolls Royce, Ferrari және Bentley сияқты төмен көлемді өндіріс компаниялары жасаған шассилерге кузов жасау арқылы сақталды. Кузовты жасауға арналған қалыптардың өндірісі өте қымбат (бір есік қалыбының құны 40 000 АҚШ долларына жетеді), бұл әдетте тек үлкен көлемде өндіріс кезінде ғана тиімді болып саналады, бірақ Rolls Royce және Bentley 1945 жылдан кейін өздерінің ішкі өндірісі үшін осы жолды таңдады. Металл панельдерді престеуге арналған қалыптардың жоғары құнына байланысты, ХХ ғасырдың ортасынан бастап көптеген көліктер, ең әйгілісі – Chevrolet Corvette, арзан қалыптарды ғана қажет ететін шыны талшығымен күшейтілген пластик панельдермен жабдықталды. Кейін шыны орындығына көбірек жетілдірілген материалдар келді, қажет болған жағдайда қолмен пішімделді. Әдетте, бұл материалдар тек салмақ аса маңызды жағдайларда ғана металлдың орнына қолданылады. Автомобильдің кузовы мен шассисі біріктірілген, конструкциялық тұрғыдан бірге жұмыс істейтін монокок конструкциясының пайда болуы, каросеристердің жеке өндірісін экономикалық тұрғыдан тиімсіз етті. Көптеген каросеристер жабылды, өндірушілер сатып алды немесе өздерінің негізгі бизнесін басқа салаға ауыстырды:
Автомобиль брендтеріне қосалқы тапсырыс алатын, арнайы дизайн немесе стильдік бюроларға айналды (мысалы, Zagato, Frua, Bertone, Pininfarina).
Автомобиль брендтеріне қосалқы тапсырыс алатын, жаппай кузов серияларын өндіретін компанияларға айналды (мысалы, Karmann, Bertone, Vignale, Pininfarina).
Жүк көліктері, фургондар, туристік автомобильдер, жедел жәрдем машиналары, өрт сөндіру машиналары, қоғамдық көлік құралдары және т.б. үшін арнайы кузовтарды өндіруге көшті (мысалы, Pennock, Van Hool, Plaxton, Heuliez).
Шатыр конструкцияларын әзірлеуде техникалық серіктес болу (мысалы, Karmann, Heuliez) немесе әртүрлі (қосымша) автомобиль бөлшектерін өндіруші болу (мысалы, Giannini).