Кіріспе

Eduard Petiška (14 мамыр 1924 – 6 маусым 1987) – чех жазушысы, тоқсаннан астам кітаптың авторы. Оның кітаптары ондаған тілге аударылып, шетелде кең танылды. Оның шығармаларының жалпы сатылымы он сегіз миллионнан асты. Оның ең танымал туындылары – Ежелгі грек мифтері мен аңыздары және Кртек туралы әңгімелер. Эдуард Петишка – жазушы Мартин Петишканың әкесі.

Отбасы

Петишка 1924 жылғы 14 мамырда Прагада, бай мәдени мұрасы бар отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Франтишек Петишка оқуды өте жақсы көретін. Ол бала кезінен бастап екі тілде – чех және неміс тілдерінде сөйледі, бұл кейіннен оған баспаға шығаруға тыйым салынған жылдары аудармашы ретінде жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Ол кітапқа деген сүйіспеншілігін сыныптасы Ярослав Хашекпен бөлісті. Кейіннен Хашек өзінің туындыларында Петишканың есімін пайдаланды. Ол Франц Кафкамен бірге сақтандыру компаниясында жұмыс істеді және Кафканың жазбаларын алғашқы тыңдағандардың қатарында болды. Ақынның анасы, Аделина Виндант опера әншісі мамандығынан бас тартты. Ол проза да, поэзия да жазуға тырысты. Петишканың өнерге қабілеті, әлде толыққанды анасынан қалған болуы керек. Оның әкесі (Эдуардтың әкесі) ежелгі голланд-неміс суретшілер отбасынан шыққан; олардың кейбіреулері Солтүстік Богемиядағы бірнеше шіркеулерді фрескалармен безендірген. Ол өзі де суретші болған. Отбасы музыкада да өте дарынды болды – Аделина мен Эдуардтың екеуінің де абсолютті тіркелісі болды. Петишка актер немесе опера әншісі болу үшін музыка консерваториясына қабылданған болатын, бірақ соғыс оның өмірін өзгертіп жіберді. Нацистік оккупация салдарынан ол оқуын жалғастырудың орнына Челаковицедегі Волманов зауытында токарь болып жұмыс істеуге мәжбүр болды.

Өмір

Петишка бала кезінен-ақ әңгімелерге және адамдардың тағдырларына қызығушылық танытқан. Ол тыңдаушы ретінде бастады (оның әйгілі неміс ертегілері кітабы «Дейзи» әжесінің айтқан әңгімелеріне негізделген), кейіннен өзінің прозасын жазуға тырысқан құштар оқырманға айналды. 1945 жылдан кейін Салыстырмалы әдебиет және герман тілдерін оқыды, сонымен қатар эстетика және медицина сияқты басқа да сабақтарға қатысты. Азаттыққа қол жеткізгеннен кейін ол бірден мәдени өмірге белсенді түрде араласты, бастапқыда (әлі студент кезінде) ақын ретінде. Ол проза мен поэзия жариялай бастады, газеттер мен балалар журналдарына мақалалар жазды, «Umělecká beseda» (суретшілер одағы) ұйымында белсенділік танытты, кино және радиода жұмыс істеді. Сонымен қатар, ол Чехия жазушылар одағының (Syndikát českých spisovatelů) белсенді мүшесі болды. Константин Библьмен бірге «кинопоэзияны» (қазіргі видеоклиптердің алғашқы нұсқасы) түсіруді жоспарлаған. Алайда, 1948 жылдың ақпан айынан кейін бұл іс-әрекет күрт тоқтатылды. Ол сол жылы (24 жасында) ұстаздар отбасынан шыққан Аленаға үйленді. Оның әйелі өмір бойы оған зор қолдау көрсетті, Петишканың шығармашылығы гүлденуі үшін үйлесімді орта жасады. Ол өмірі туралы естеліктер жазды, олар Wikimedia Commons-та тегін қолжетімді (мұнда). Олардың ұлы Мартин, кейіннен өзі де жазушы болған, әкесіне үнемі шабыт сыйлаған. Мартиннің кітаптарында оны кездестіруге болады: «Мартиннің оқу кітабы», «Мартин қалай жоғалып кетті» және т.б. Петишканың өнер саласында көптеген достары болды, ол әсіресе 1950-ші жылдары өзі сияқты шеттетілген адамдармен жақын қарым-қатынаста болды. Олардың қатарында жазушылар Ярослав Сейферт, Франтишек Хрубин, Бохумил Храбал және Эммануэль Фринта; ал суретшілер Жири Коляр, Камил Лхотак, Зденек Милер, Карел Тайсиг, Владимир Комарек, Зденек Скленар, Вилем Плочек, оның кітаптарын суреттеген Кирилл Буда және Хелена Зматликова бар. 1950-ші жылдары Петишканың Брандистегі пәтерінде бейресми клуб құрылды, ол достарының бас қосып, өз жазбаларын оқып, өнер әлеміндегі жаңалықтарды талқылау орны болды.

Жазбалар

1950 жылдары ересектерге арналған кітаптарына тыйым салынған кезде Петишка балалар мен жастарға арналған әңгімелер жаза бастады. Ол «Кішкентай алма ағашы туралы», «Балалар мен жануарлар туралы», «Әңгімеші баба», «Кене қалай шалбарына келді», «Кене мен машина», «Бірлибан», «Ежелгі грек мифтері мен аңыздары» және «Мың бір түн» сияқты балалар кітаптары арқылы бүкіл әлемге танылды. Кейін ол поэзия («Сәттер», «Бос орындарға», «Овидий отбасы», «Күзгі күнделік»), романдар («Ерлер есейгенше», «Судья Кнорр», «Жас жігіттің некеге қалай түсуі», «Мен өмір сүретін жүрек») және германдық зерттеулер («Иоганн Вольфганг Гете оқулары», «Гете Богемияда және Богемия Гетеде») жариялады. Ол Г.Е. Лессинг, Гёте, Генрих Гейне, Гюнтер Грасс және тағы басқаларын аударды. Мансабының соңында кітаптарына қол қою кезінде көптеген жанкүйерлермен қоршалған болатын. Бір кітапқа үшінші жазу жазуы жиі кездесетін – біріншісі көп жыл бұрын әжесіне, екіншісі оның қызына, ал үшіншісі сол әңгімелерді әлі де жақсы көретін немересіне арналған болатын.

Ежелгі грек мифтері мен аңыздары

Бұл кітап, Петишканың ең белгілі туындысы болса керек, ол коммунистік режим оған ересектерге арналған шығармалар жазуға ешқашан рұқсат бермейтініне сенген кезде жазылған. Ол оны "Богемиядағы өмір туралы роман" деп жоспарлаған – чех халқының үміттері мен көңілсіздігі, әр түрлі саяси идеологияларды немесе көзқарастарды бейнелейтін құдайлар туралы. Осы архетиптік баяудың себебінен кітап әлемдік деңгейде сәттілікке жеткені мүмкін. Бұл ежелгі мифтерді қарапайым қайта айту емес – адам өмірі мен мінезі туралы айқын әңгіме. Бұл мәселе оның көптеген тілдерге аударылған нұсқаларында (неміс, ағылшын, итальян, голланд, орыс, венгр, эстон және словен тілдері сияқты) түсінікті. Францияда 2011 жылға дейін жиырма бес рет басылып, мектеп әдебиеті бағдарламасына енген. "Ежелгі грек мифтері мен аңыздары" Петишканың әдеби өнімдерінің маңызды туындысы болды. Басқа жазушылар оны тым күрделі және маңызсыз деп есептеген бұл тақырып оның мансабының негізіне айналды; ол балалар мен ересектер үшін қысым мен бақыт, адалдық пен сатқындық, өмірдің қысқалығы мен әлеуеті туралы әңгімелейтін сүйікті әңгімешіге айналды.

1989 жылдан кейінгі қайтыс болуы және танылуы

Эдуард Петишка 1987 жылғы 6 маусымда Марианск Лазнідегі жыл сайынғы демалыс орнында күтпеген жерден қайтыс болды (ол "Шағир қалай өлуге ұнайды" атты өлеңінде болжағандай). Оның портретімен бірге Реон Аргондиан жасаған тақта Марианск Лазнідегі Карловарская көшесі, 5-үйге орнатылды, онда ол тұрған. Ол өзінен қалдырған тоқсан әдеби туынды әлі де тірі, олар көп рет жарияланып, қытай, жапон, араб, вьетнам және эсперанто тілдері сияқты көптеген тілдерге аударылған. 1999 жылы Вера Владикова құрастырған оның барлық шығармаларының (түпнұсқа және аударма) толық библиографиясы жарық көрді. Петишканың шығармалары барқыт революциядан кейін Платиналық сыйлық, Рудольф II сыйлығы және Франц Кафка медалі сияқты көптеген наградалармен марапатталды. 1997 жылы оның құрметіне астероидқа оның есімі берілді.