Кіріспе

Аристотельдің метеорология туралы трактаты (грекше: Μετεωρολογικά; латынша: Meteorologica немесе Meteora) – Аристотельдің трактаты. Мәтінде Аристотельдің ауа мен суға ортақ барлық қасиеттері, Жердің түрлері мен бөліктері және олардың қасиеттері туралы пікірлері талқыланады. Онда судың булануы, жер сілкіністері және басқа да ауа-райы құбылыстары туралы алғашқы мәліметтер келтірілген. Аристотельдің «Метеорологикасы» – метеорология тақырыбындағы ең көне толыққанды трактат. Шамамен 340 ж.б.э. жазылған, ол төрт кітаптан тұрады: үшеуі метеорологияға, ал біреуі химияға қатысты. Көне тарихына қарамастан, «Метеорологика» 17 ғасырға дейін Батыс өркениетіндегі метеорология мәтіндерінің негізі болды. Осы трактат барысында Аристотель екі теорияны баяндайды:

Ғалам шар тәрізді
Жердің ішкі ядросы аспан денелерінің орбиталарынан тұрады
Ғаламның екі аймағы бар: аспандық (Ай орбитасынан кейінгі аймақ) және жерлік сфера (Айдың Жерді айналуға бейімділігі)
Осы теориядан Аристотель түсінік (астрономия) пен оның жаңа табыстары (метеорология) арасындағы айырмашылықты анықтады.
«Төрт элемент теориясы»
Жерлік аймақ төрт элементтен құралған: су, жер, от және ауа
Бұл элементтер шар тәрізді қабаттарға орналасқан, Жер оның ортасында, ал Ай сфераның шетінде
Олар үнемі бір-бірімен алмасып тұрады, мысалы: Күннің ыстығы суық сумен қақтығысып, ауа мен тұманды жасайды.
«Метеорологика» тек ежелгі гректердің теорияларын ғана емес, сонымен қатар ақындар, философтар, тарихшылар және т.б. зерттеулерінің жиынтығын қамтиды. Шын мәнінде, көптеген гипотезалар египеттіктерден, соның ішінде дәрігер және жұбын Шепсескаф анктан алынған. Аристотельдің жел туралы білімі вавилондықтардан бастау алады. Трактатының бойымен Аристотель өз зерттеулерін әдістемелік және жүйелі түрде ұсынады. Біріншіден, ол өзге ғалымдардың теорияларын келтіреді. Олардың пікірлерін жоққа шығарып немесе қолдап, Аристотель өз тұжырымдарын қалыптастырады. Анакcагор сияқты ғалымдар өз теорияларының көп бөлігін қорытындыларға негіздеп, жаңалықтарын фактілерге емес, байқауларға сүйендірді. Аристотель болса, теорияларын зерттегенде дедуктивті тұжырымдар жасады. Гипотезаларын құрастырғанда, ол байқалатын ауа-райы құбылыстарына негізделіп, теорияларын алдын ала жоспарлады. Ауа-райын бақылау арқылы зерттеулерін дамытудың орнына, ол осы байқауларды өз гипотезаларын қолдау үшін түсіндірді. Антиохиялық ғалым Яхья Ибн әл-Батрик жазған «Метеорология» атты араб тіліндегі жинақ келесі ғасырларда мұсылман ғалымдары арасында кеңінен тарады. Бұл мәтінді 12 ғасырда Кремоналық Жерар латын тіліне аударды, осылайша 12 ғасырғы Ренессанс кезеңінде ол батыс еуропалық ортағасырлық схоластика әлеміне енді. Жерардтың «ескі аудармасы» (vetus translatio) Моербекелік Вильгельмнің жетілдірілген мәтінімен, «nova translatio»мен алмастырылды, ол көптеген қолжазбаларда сақталғандықтан, кеңінен оқылды; оған Томас Аквинский түсініктеме берді және Ренессанс кезінде жиі басылып шығарылды.

Төрт элемент

төрт дене – от, ауа, су, жер. (339а15 16) Олардың ішінде ең жоғары орынды от алады, ал жер ең төменгі орынды иеленеді, сондай-ақ екі элемент бір-бірімен байланысты, ауа отқа, ал су жерге жақын. (339а16 19) Біз от, ауа, су, жер бір-бірінен туындайды дейміз, және олардың әрқайсысы әрқайсысында потенциалды түрде бар, себебі барлық нәрсе ортақ және түпкілікті субстратқа жіктеледі. (339a36 b2) Жер бетіндегі барлық материя осы төрт элементтен тұрады. Табиғатта кездесетін алуан түрлі материалдарды құру үшін элементтердің әртүрлі арақатынастары бірігеді. Аристотель мұны төрт негізгі қарама-қарсы сапалар арқылы түсіндіреді: жылу, суық, құрғақтық және ылғал (Метеорология, 4-кітап, 7-тарау); алғашқы екеуі белсенді себептер, ал соңғысы – бастапқы материя (378b10). Сүт, қан, ет немесе металдар сияқты заттардың құрамында жер мен су, кейде ауа да болады. Бұл күрделі денелер бір денеде қарама-қарсылықтарды біріктіретін форманы қамтиды, яғни ылғал мен құрғақтықты (Аристотель металдың икемділігі мен созылғыштығын оның құрамында ылғалдың болуымен түсіндірді). Олар мұны қарама-қарсылықтар арасында пропорция құру арқылы жасайды. Ет барлық төрт элементті пропорционалды түрде қамтиды. Элементтер теориясы Демокриттің атомизмін алмастыруға арналған (Аристотель оны «Туылу және жойылу туралы» және «Аспан туралы» еңбектерінде жоққа шығарды). Сондықтан элементтер атомдар сияқты кішкентай құрылыс блоктары емес, керісінше, сезім қабылдауында кездесетін қарапайым денелердің (от, ауа, су, жер) құраушы қасиеттері (яғни қарама-қарсылықтар). Метеорология негізінен үш элементтің өзара әрекеттесуімен айналысады: ауа, су және жер. Бұлт – бұл үш элементтің қосындысы. Метеорологияның 1-3 кітаптары түсіндіру әдісін (қарама-қарсы сапалар) қолданады, ол әртүрлі құбылыстарды табиғи жүйедегі күштердің өзара әрекеттесуі ретінде түсіндіреді (әрекет етуші және қабылдаушы арақатынасы, потенциал және іс-әрекет). Осылайша, күн мен ауа ауа-райы құбылыстарында «қозғаушы» болып табылады, ал су мен жер «қозғалады» және материя ретінде әрекет етеді. 4-кітап жылу мен суықтың органикалық процестерге тигізетін әсерін және қасиеттерін жан-жақты зерттейді. «Метеорология» (1, 2) еркін аудармада былай делінген: «Олар теңіз суын қайнатады және булануды сіңіру үшін мыс ыдыстың аузынан үлкен губкаларды іліп қояды, содан кейін губкалардан сұйықтықты тартып алғаннан кейін оны тәтті су деп табады». Бұл Аристотельдің дистилляция теориясының практикалық қолданылуы және жаңбыр циклінің сөзді айтпастан, табиғи дистилляция түрі (1-кітап, 9-тарау).

Су буы

Күндіз пайда болатын будың бір бөлігі жоғары көтерілмейді, себебі оны көтеретін күш пен көтерілетін судың арақатынасы шамалы. (347а13 15)
Шіл және қырау аспан ашық және жел болмаған кезде пайда болады. Аспан ашық болмаса, бу көтеріле алмайды, ал жел соқса, оның конденсациялануы мүмкін емес. (347a26 28)
Тауларда қыраудың кездеспеуі осы құбылыстардың себебі – будың жоғары көтерілмейтінін дәлелдейді. Мұның бір себебі – будың ойыс, сулы жерлерден көтерілуі, сондықтан оны көтеріп тұрған жылу, аса ауыр жүкті көтеріп, оны үлкен биіктікке жеткізе алмайды және көп ұзамай оны төмен түсіріп жібереді. (347a29 34)

Ауа райы

Егер ауаның көп мөлшерде шығуы, оның сирек болуы және бұлттың ішінде қысылып шығуы болса, онда найзағай пайда болады. (371a17 19) Ал құйын, басталып келе жатқан дауылдың бұлттан қашуға үлкермеуінен туындайды: ол қарсылықтың нәтижесінде орамды құрады, және жерге түсетін спираль түрінде болады, сонымен бірге бұлтты өздерімен бірге сүйреп әкетеді, одан арылуға шамасы жетпейді. Ол тікелей бағытта жел арқылы заттарды қозғайды, ал айналма қозғалысымен айналып, кездесетін әр нәрсені күшпен жұлып алады. Аристотель торнадо мен найзағайдың қасиеттерін сипаттайды.

Геология

Демек, уақыт пен әлем мәңгілік болғандықтан, Танай да, Нил де әрдайым ағып тұрғаны анық емес, олардың бастау алған жері бір кезде құрғақ болған: себебі олардың әсері аяқталуы мүмкін, бірақ уақыт аяқталмайды. Бұл барлық өзендерге де қатысты. Егер өзендер пайда болып, жоғалып жатса және жердің бір бөліктері әрдайым ылғалды болмаса, онда теңіз де сәйкес түрде өзгеріске ұшырауы керек. Егер теңіз бір жерде көтеріліп, екінші жерде төмендесе, онда бүкіл жердің бір бөліктері әрдайым теңіз немесе құрлық болып қала бермейтіні анық, олар уақыт өте келе өзгеріп отырады. (353a14 24)

Гидрология

Қызыл теңіз, мысалы, бос мұхитпен тек аз ғана байланысады. (354a1 3)
Жалпы Жерорта теңізінің барлығы ағып жатыр. Бұл ағынның бағыты бассейндердің тереңдігімен және өзендердің санымен анықталады. Меотис Понтқа, ал Понт Эгей теңізіне құяды. Содан кейін қалған теңіздердің ағынын байқау оңай емес. (354a11 14)

Жер шар тәрізді

Жер сумен қоршалған, дәл сол сияқты су ауа шармен, ал ол өз кезегінде от шармен қоршалған. (354б23 25) Аристотель шар тәрізді литосфераны (Жер), гидросфераны (су) және атмосфераны (ауа мен отты) сипаттайды.