Кіріспе

Аристотельдің "Аспан туралы" еңбегі (грекше: Περὶ οὐρανοῦ; латынша: De Caelo немесе De Caelo et Mundo) – Аристотельдің негізгі космологиялық трактаты. Б.з.б. 350 жылы жазылған бұл еңбек оның астрономиялық теориясын және жердегі әлемнің нақты қалай жұмыс істейтіні туралы ойларын қамтиды. Оны "Әлем туралы" (De Mundo, сондай-ақ "Космос" деп те аталады) деген жалған еңбекпен шатастыруға болмайды. Бұл еңбек шамамен екі мың жыл бойы зияли ой-сананы бағыт берген Аристотельдік дүниетанымының маңызды тіректерінің бірі болып табылады. Сондай-ақ, Аристотельдің осы және басқа да еңбектері схоластиканың көп бөлігінің пайда болуына себеп болған маңызды бастау еңбектері еді.

Аргумент

Аристотельдің "Де Каэло" еңбегінде айтылғандай, аспан денелері – ең кемелді шындықтар (немесе “заттар”), олардың қозғалысы ай астындағы сферадағы денелерден өзге принциптермен басқарылады. Бұл денелер төрт классикалық элементтен (жер, су, ауа, от) бірінен немесе барлығынан тұрады және жойылуға бейім; бірақ аспанның құрамы құрып кетпейтін эфирден жасалған, сондықтан олар туу мен жойылуға ұшырамайды. Сондықтан олардың қозғалысы мәңгілік және кемелді, ал кемелді қозғалыс – дөңгелек қозғалыс, ол, жердегі жоғары және төменге қарай қозғалыстардан айырмашылығы, өзгермей мәңгілікке созылуы мүмкін – бұл Ньютонның Бірінші қозғалыс заңының алғашқы көрінісі. Аристотель эфирдің Жер бетінде кездеспейтінін, ол тек аспанға тән элемент екенін теориялаған. Аспан денелері заттар ретінде затқа (эфирге) және пішінге (біркелкі айналудың белгілі бір периодына) ие. Кейде Аристотель оларды ақылды жаны бар тірі организмдер ретінде қарастырған сияқты (қараңыз, сондай-ақ "Метафизика", XII кітап). Аристотель "Де Каэло" еңбегінде ғаламның геоцентрлік моделін ұсынды. Жер – ғаламның қозғалыс орталығы, дөңгелек қозғалыс кемелді, себебі Жер оның ортасында орналасқан. Ғаламның тек бір ғана орталығы болуы мүмкін, сондықтан оның ішінде Жерден басқа мекенделген әлемдер жоқ. Осылайша Жер бұл жағынан бірегей және жалғыз. Аристотель ай астындағы сфера мен аспаннан тыс, адам санасымен түсінілмейтін рухани кеңістік бар деп болжаған. Аристотель сондай-ақ келесі алты бағыттың адамнан тәуелсіз шындықтар екенін, тек бізге қатысты емес екенін дәлелдеген: сол, оң, жоғары, төмен, алды және артқы. Бұл оның теориясының маңызды бөлігі, аспан әрқашан бір бағытта және ешқандай бұрмалаусыз қозғалады. "Де Каэло" еңбегінің көп бөлігі алдыңғы пікірлерінің дұрыс еместігін көрсетуге арналған. Мысалы, Аристотель Платон мен Пифагордың "Тимей" еңбегінде келтірген салмақ туралы талдауларын бірнеше рет сынға алған.

Тарихи байланыстар

Аристотельдік философия мен космология ислам әлемінде зор ықпалға ие болды, онда оның идеяларын біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығының соңғы жартысында Фалсафа философия мектебі қабылдады. Олардың ішінде Әверро мен Ибн Сина (Авиценна) есімді философтар ерекше көзге түсті. Әсіресе Әверро «Де Каэло» (De Caelo) туралы көп жазды, біраз уақыт бойы Аристотель философиясының әртүрлі тақырыптарын – элементтердің табиғи қозғалысын және Жер орталық болған планеталық сфералар тұжырымын, Птолемейдің математикасымен үйлестіруге тырысты. Бұл идеялар ислам әлеміндегі философиялық ойдың негізгі арқауына айналып, жаңа заманға дейінгі кезеңде де сақталды. Оның ықпалын теологиялық және мистикалық дәстүрлерде де көруге болады, соның ішінде әл-Газали мен Фахр әд-Дин әл-Разидің еңбектерінде. Еуропалық философтар да «Де Каэломен» күрделі қарым-қатынаста болды, шіркеу доктринасын Птолемейдің математикасымен және Аристотельдің құрылымымен келістіруге ұмтылды. Бұған нақты мысал ретінде 13 ғасырдың теологы, философы және жазушысы Фома Аквиннің (Thomas Aquinas) еңбектерін келтіруге болады. Бүгінде католик шіркеуінің әйгілі Томасы ретінде танылған Аквин, Аристотельдің «Де Каэло» еңбегінде ұсынған космологиясын христиан доктринасымен біріктіруге тырысты. Бұл оны Аристотельдің «қозғалмайтын қозғалтқыштарын» періштелер деп қайта жіктеуге және аспан сфераларындағы қозғалыстың бастапқы себебін оларға жатқызуға итермеледі. Әйтпесе, Аквин Аристотельдің физикалық әлем туралы түсіндірмесін, оның ішінде космология мен физикасын қабылдады. 14 ғасырдың француз философы Николь Орем (Nicole Oresme), Франция королі V Карлдың кеңесшісі ретінде «Де Каэлоны» екі рет аударды және түсіндірді – өмірінің басында және соңында. Бұл нұсқалар дәстүрлі латын транскрипциясы және оның космологиялық философияға қатысты көзқарастарын синтездеген толыққанды француз нұсқасы болды, сәйкесінше «Questiones Super de Celo» және «Livre du ciel et du monde». «Livre du ciel et du monde» (Көк пен әлем кітабы) V Карл патшаның бұйрығымен жазылды, бірақ оның мақсаты әлі де даулы. Кейбір зерттеушілер, Орем король сарайындағыларға білім беру мақсатымен этика мен саясат туралы Аристотельдің еңбектерін аударғандықтан, «Де Каэлоны» да аудару король үшін пайдалы болуы мүмкін деп санайды.