Кіріспе

Классикалық антикалық ғылым – әлемнің немесе ғаламның жұмыс істеуін зерттеу, ол практикалық мақсаттарға (мысалы, сенімді күнтізбе құру немесе түрлі ауруларды емдеу жолдарын анықтау) және табиғи философияға жататын абстрактілі зерттеулерді қамтиды. Классикалық антикалық дәуір дәстүрлі түрде б.з.д. 8 ғасыр (архаикалық Грекияның басталуы) мен б.з. 6 ғасыры (одан кейін ортағасырлық ғылым пайда болды) аралығындағы кезең ретінде анықталады. Ол географиялық тұрғыдан Грек-Римдік Батыс, Жерорта теңізі бассейні және Ежелгі Таяу Шығыспен шектеледі, сондықтан Қытай және Үндістан субконтиненті сияқты аймақтардағы ежелгі әлемдегі ғылым дәстүрлері ескерілмейді. Классикалық антикалық дәуірде қалыптасқан табиғатқа қатысты идеялар ғылымпен ғана шектелмей, мифтер мен дінді де қамтыды. Қазіргі кезде алғашқы ғалымдар деп есептелетін адамдар өздерін табиғи философтар, білікті мамандық иелері (мысалы, дәрігерлер) немесе діни дәстүрдің (мысалы, храм емшілері) жақтастары ретінде қарастырған болуы мүмкін. Бұл кезеңде белсенді болған танымал тұлғалардың қатарында Гиппократ, Аристотель, Евклид, Архимед, Гиппарх, Гален және Птолемей бар. Олардың еңбектері мен түсіндірмелері Шығыс, Ислам және Латын әлемдеріне таралып, қазіргі заманғы ғылымның тууына үлкен үлес қосты. Олардың еңбектері математика, космология, медицина және физика сияқты көптеген санаттарды қамтыды.

Себептерін білу

Бұл тақырыптың табиғатын зерттеу ең алдымен ежелгі гректер арасындағы практикалық қажеттіліктерден туындады. Мысалы, күнтізбе құруға жасалған алғашқы тырастың мысалы грек ақыны Гесиодтың б.з.б. 700 жылдар шамасында өмір сүрген "Жұмыстар мен күндер" еңбегінде көрінеді. Гесиодтың күнтізбесі жыл мезгілдеріндегі шараларды жұлдыздардың пайда болуы мен жоғалуы, сондай-ақ ай фазалары арқылы реттеуге арналған еді, олардың жақсылыққа немесе жамандыққа ие деп есептелгені белгілі. Б.з.б. 450 жылдар шамасында жұлдыздардың маусымдық пайда болуы мен жоғалуын қамтитын мәтіндер пайда бола бастады, олар парапегмата деп аталды және грек қала-мемлекеттерінің азаматтық күнтізбелерін астрономиялық байқаулар негізінде реттеу үшін қолданылды. Медицина да осы кезеңде табиғатты практикалық тұрғыдан зерттеу жүргізілген тағы бір сала болды. Грек медицинасы бірыңғай білікті мамандыққа жатпады және біліктілікті растаудың қабылданған әдісі болған жоқ. Гиппократ дәстүріндегі дәрігерлер, Асклепий культімен байланысты храм емшілері, шөптер жинаушылар, дәрі-дәрмек сатушылар, емілдер және гимнастика жаттықтырушылары белгілі бір жағдайларда емші ретінде білікті екендерін мәлімдеді және науқастар үшін белсенді түрде бәсекелесті. Осы бәсекелес дәстүрлер арасындағы бәсекелестік аурудың себептері мен дұрыс емдеуі, сондай-ақ олардың бәсекелестерінің әдістемелік тәсілдері туралы белсенді қоғамдық пікірталасқа ықпал етті. Себеп-салдарлық түсіндірмелерді іздеудің мысалы Гиппократтың "Қасиетті ауру туралы" мәтінінде кездеседі, ол эпилепсияның табиғатын зерттейді. Онда автор өзінің бәсекелестеріне (храм емшілеріне) эпилепсияны құдайлық қаһарға жатқызудағы білімсіздігі үшін және пайда табуға деген құштарлығы үшін шабуыл жасайды. Автор эпилепсияның табиғи себебі бар деп мәлімдесе де, оның себебін және дұрыс емдеуді түсіндіруге келгенде, түсіндірме нақты дәлелдерге жеткіліксіз және ем оның бәсекелестеріне қарағанда да шамалы ғана нақтырақ. Дегенмен, табиғи құбылыстарды бақылау олардың себептерін анықтау үшін жалғасты, мысалы, жануарлар мен өсімдіктер туралы көп жазған Аристотель мен Теофраст еңбектерінде. Теофраст минералдар мен тау жыныстарын жіктеудің алғашқы жүйелі әрекетін жасады, оның қысқаша мазмұны Плинийдің "Табиғи тарих" кітабында кездеседі. Осы дәуірдегі грек ғылымының мұрасы эмпирикалық зерттеулерге (мысалы, зоология, ботаника, минералогия және астрономия) байланысты нақты білімнің айтарлықтай жетістіктерін, белгілі бір ғылыми проблемалардың маңыздылығын (мысалы, өзгеріс проблемасы және оның себептері) және шындық критерийлерін белгілеудің әдістемелік маңыздылығын (мысалы, математиканы табиғи құбылыстарға қолдану) қамтыды, осы салалардың ешқайсысында жалпыға ортақ келісімнің болмауына қарамастан. Сұрақ бір-біріне ұқсас болса да, олардың жауаптары мен жауаптарға деген көзқарастары айқын түрде ерекшеленеді. Аристотель сияқты кейінгі жазушылардың баяндамаларында, олардың түсіндірмелері нәрселердің материалдық бастауына бағытталған. Милеттің Талесі (б.з.б. 624–546) барлық нәрсе судан пайда болды және судан күшін алады деп есептеді. Анаксимандр (б.з.б. 610–546) нәрселер су сияқты нақты заттан емес, "шексіз" деп атаған нәрседен пайда болуы мүмкін деп ұсынды. Оның негізгі мағынасы белгісіз, бірақ оның саны шексіз болғандықтан, жаратылыс сәтсіз болмас үшін; оның қасиеттері бойынша, оның қарама-қарсысы оны жеңіп кетпеуі үшін; уақыт бойынша, өйткені оның бастауы мен соңы жоқ; және кеңістікте, өйткені ол барлық нәрсені қамтиды деп болжам жасалды. Анаксимен (б.з.б. 585–525) нақты материалдық затқа, ауаға қайта оралды, оны сұйықтықпен және конденсациямен өзгертуге болады. Ол ауаның зат екенін көрсету үшін жалпы байқаулар (шарап ұрлаушы) және оның сұйықтықпен және конденсациямен өзгертілуін көрсету үшін қарапайым эксперимент (адамның қолына дем салу) жасады. Эфестік Гераклит (шамамен б.з.б. 535–475) кез келген заттың емес, өзгерістің негізгі екенін, бірақ осы процесте от элементі орталық рөл атқаратын сияқты екенін айтты. Ақырында, Акрагастың Эмпедоклы (б.з.б. 490–430) өзінің алдыңғыларының көзқарастарын біріктірген көрінеді, ол төрт элемент (жер, су, ауа және от) бар екенін мәлімдеді, олар екі қарама-қарсы "күштердің" әсерінен араласып, бөлініп, өзгерісті тудырады. Ол махаббат және жанжал деп атады. Бұл теориялардың барлығы материя - үздіксіз зат екенін көрсетеді. Екі грек философтары Левкипп (б.з.б. V ғасырдың бірінші жартысы) және Демокрит екі нақты зат бар деген түсінікпен таныстырды: атомдар, олар материяның бөлгісіз бөлшектері, және бос кеңістік, материя орналасқан бос кеңістік. Талес пен Демокриттен бастап барлық түсіндірмелер материяны қамтиды, бірақ одан да маңыздысы, осы бәсекелес түсіндірмелер балама теориялар ұсынылып, сыналып жатқан үздіксіз пікірталас процесін көрсетеді. Колофондық Ксенофан палеонтология мен геологияның алға басушысы болды, өйткені ол жер мен теңіздің мерзімік араласып, барлығын лайға айналдырады деп ойлады, ол көрген теңіз жаратылыстарының бірнеше қазбаларын келтірді.

Пифагор философиясы

Космостың пайда болуына қатысты материалистік түсіндірмелер ұйымдастырылған әлемнің қалай пайда болғаны туралы сұраққа жауап беруге бағытталған; алайда, ешқандай реттеуші принцип болмаса, элементтердің (мысалы, от немесе су) кездейсоқ жиналуынан реттелген әлемнің тууы идеясы кейбір ойшылдар үшін мәселелі болып қала берді. Осы мәселеге Пифагордың ізбасарлары (шамамен б.з.д. 582–507) жауап берді, олар санды әлемнің барлық құрылымын құрайтын түпкілікті өзгермейтін нәрсе деп қарады. Шындықты аңызбен ажырату қиын болғанымен, кейбір пифагоршылар материяның геометриялық принциптерге сәйкес орналасқан нүктелерден тұратынына сенген көрінеді: үшбұрыштар, төртбұрыштар, тіктөртбұрыштар немесе басқа да фигуралар. Басқа пифагоршылар әлемді сандар, қатынастар және пропорциялар негізінде, музыкалық гаммалар сияқты құрылған деп есептеді. Мысалы, Филолай 1 + 2 + 3 + 4 қосындысы 10-ды береді, яғни толық сан деп санады. Осылайша, пифагоршылар реттелген әлемнің рационалды негізін түсіндіру үшін математикалық принциптерді алғаш рет қолданған адамдардың қатарына кірді – бұл идея ғылыми ойдың дамуына зор әсер етті.

Гиппократ және Гиппократ корпусы

Дәстүр бойынша, Кос аралдық (б.д.д. 460-370) Гиппократ дәрігері "медицинаның әкесі" деп есептеледі, себебі ол алғаш рет болжам жасау және клиникалық бақылауды қолданды, ауруларды жіктеді және гуморальдық теорияның негізгі идеяларын қалыптастырды. Дегенмен, Гиппократ корпусының көп бөлігі – медициналық теориялар, тәжірибелер және диагноздар жинағы – Гиппократқа нақты дәлелдерсіз жатқызылды, осылайша Гиппократтың не ойлағанын, не жазғанын және не істегенін анықтау қиынға соқты. Стиль және әдіс тұрғысынан үлкен айырмашылықтарға қарамастан, Гиппократ корпусының жазбалары ислам және батыс медицинасының медициналық практикасына мың жылдан астам уақыт бойы маңызды әсер етті.

Лицей

Платон қайтыс болғаннан кейін Аристотель Академияны тастап, Афинаға оралғанға дейін көп саяхат жасады, сосын Лицейдің жанында мектеп құрды. Антикалық дәуірдегі ең өнімді табиғат философтарының бірі ретінде Аристотель биология, метеорология, психология, логика және физика сияқты ғылыми қызығушылық тудыратын көптеген тақырыптар бойынша жазды және дәріс берді. Ол элементтердің классикалық теориясының (жер, су, от, ауа және эфир) өзгеруі болған толыққанды физикалық теорияны жасады. Оның теориясында жеңіл элементтер (от және ауа) ғаламның ортасынан алыстауға, ал ауыр элементтер (жер және су) ғаламның ортасына қарай қозғалуға бейімделді, осылайша шар тәрізді Жер пайда болды. Аспан денелерінің (яғни, планеталар мен жұлдыздардың) шеңберлер бойынша қозғалатынын көргендіктен, ол олардың бесінші элементтен жасалған болуы керек деген қорытындыға келді, ол элементті эфир деп атады. Аристотель өзінің ойларын негіздеу үшін интуитивті идеяларды қолданды және теориясын көрсету үшін құлап жатқан тас, көтеріліп жатқан жалын немесе құйылған су мысалдарын келтіре алды. Оның қозғалыс заңдары үнемі кездесетін үйкеліс құбылысын баса көрсетті: әрекет етілмесе, қозғалыстағы кез келген дене тоқтап қалады. Ол сондай-ақ, ауыр заттар тезірек түседі және бос кеңістік болуы мүмкін емес деп ұсынды. Лицейде Аристотельдің ізбасары Теофраст болды, ол өсімдіктер мен жануарлар әлемін сипаттайтын құнды кітаптар жазды. Оның еңбектері ботаника мен зоологияны жүйелі негізге қойған алғашқылардың бірі саналады. Теофрасттың минералогия жөніндегі еңбегі сол кезде әлемге белгілі кендер мен минералдардың сипаттамаларын берді және олардың қасиеттеріне қатысты өткір байлаулар жасады. Мысалы, ол тұңғыш рет минерал турмалин қыздырылғанда қалам мен ағаш сынықтарын тартатынын атап өтті, бұл қазір пироэлектрлік эффект деп белгілі. Егде Плиний өзінің «Табиғи тарихы» еңбегінде оның жұмысын пайдаланғанын нақты көрсетеді, сонымен қатар минералдар туралы көптеген жаңа ақпаратты жаңартып, қолжетімді етеді. Осы екі ерте мәтіннен минералогия ғылымы, соңынан геология пайда болды. Екі автор да өздерінің заманында пайдаланылған әртүрлі кен орындарында талқыланған минералдардың көздерін сипаттайды, сондықтан олардың еңбектерін ерте ғылыми мәтіндер ретінде ғана емес, сонымен қатар инженерлік және технология тарихы үшін де маңызды деп санау керек. Басқа да белгілі перипатетиктерге Птолемейлердің сарайында оқытушы болған және физикалық зерттеулерге уақыт арнаған Стратон, Аристотельдің еңбектерін редакциялаған және ғылым тарихы туралы алғашқы кітаптарды жазған Эвдем және Афинаны біраз уақыт басқарған, кейін Александрия кітапханасын құруға көмектескен Фалерлік Димитрий кіреді.

Эллиндік дәуір

Ескендір Зұлқарнайынның жорықтары грек ой-пікірлерін Мысырға, Кіші Азияға, Парсы еліне, тіпті Инд өзеніне дейін таратты. Осы аумақтарда грек тілінде сөйлейтін халықтардың көшіп-қонуы Александрия, Антақия және Пергам қалалары сияқты бірнеше білім ошақтарының құрылуына себеп болды. Геллендік ғылым грек ғылымынан кем дегенде екі жағынан ерекшеленді: біріншіден, ол грек идеяларының басқа эллиндік емес өркениеттерде дамыған идеяларымен өзара толықтығынан пайда көрді; екіншіден, белгілі бір дәрежеде оны Александрдың мұрагерлері құрған патшалықтардың патшалық қолдауымен қамтамасыз етілді. Әсіресе, Александрия қаласы біздің заманымыздан бұрынғы III ғасырда ғылыми зерттеулердің маңызды орталығы болды. Птолемей I Сотер (367–282 ж.б.д.) және Птолемей II Филадельф (309–246 ж.б.д.) билік құрған кезде құрылған екі мекеме – кітапхана мен музей болды. Платон академиясы мен Аристотель лицейінен айырмашылығы, бұл мекемелер Птолемейлер тарапынан ресми түрде қолдау алды, бірақ қолдау деңгейі қазіргі билеушінің саясатына байланысты тұрақсыз болуы мүмкін. Геллендік ғалымдар көбінесе өздерінің ғылыми зерттеулерінде ертедегі грек ойларында дамыған принциптерді қолданды, мысалы, математиканы құбылыстарға қолдану немесе эмпирикалық деректерді әдейі жинау. Дегенмен, геллендік ғылымның бағасы кең ауқымды. Бір жағынан, ағылшын классик ғалымы Корнфордтың пікірі бойынша, "барлық ең маңызды және түпнұсқалық жұмыстар б.з.б. 600–300 жылдар аралығында жасалды". Екінші жағынан, итальяндық физик және математик Лусио Руссоның пікірін қарастырайық, ол ғылыми әдіс біздің заманымыздан бұрынғы III ғасырда туды, бірақ Рим дәуірінде ұмытылып, тек Ренессанс кезеңінде қайта жаңғырды деп санайды.

Технология

Гректік дәуірдегі астрономиялық білім мен инженерлік жетістіктердің деңгейін көрсететін жақсы мысал – Антикитера механизмі (б.з.д. 150–100 ж.). Бұл 37 тісті дөңгелектен құралған механикалық компьютер, ол Күннің, Айдың және, мүмкін, ежелгілерге белгілі болған басқа бес планетаның қозғалысын есептеген. Антикитера механизмінде вавилондықтардан алынған астрономиялық кезеңдерге негізделген ай және күн тұтылуларының болжамдары қамтылған. Бұл құрылғы, болжам бойынша, ежелгі гректердің күрделі механикалық технологиясының бір бөлігі болған, ол кейін, кем дегенде, жартылай Византия және Ислам әлеміне таратылды. Орта ғасырларда олар Антикитера механизмінен қарапайым болғанымен, күрделі механикалық құрылғылар жасады. Византия империясының V немесе VI ғасырына жататын күн сағатына бекітілген тісті күнтізбе фрагменттері табылды; күнтізбе уақытты анықтауға көмектескен болуы мүмкін. 1000 жыл шамасында ғалым әл-Бируни осыған ұқсас тісті күнтізбе туралы айтқан, ал сақталған 13 ғасырлық астролябияда да осындай сағат механизмі бар.

Медицина

Александрияда 4-ші ғасырдың соңынан 2-ші ғасырға дейін маңызды медицина мектебі қалыптасты. Птолемей I Сотерден бастап, медицина қызметкерлеріне адам денесінің қалай жұмыс істейтінін білу мақсатында, майыттарды кесіп, зерттеуге рұқсат берілді. Адам денесін анатомиялық зерттеулер үшін алғаш рет Герофил (335–280 ж.б.д.) және Эрастрат (шамамен 304–шамамен 250 ж.б.д.) қолданды. Олар Птолемей әулетінің қолдауымен Александрияда сотталған қылмыскерлерге тірі кесу, яғни вивисекция жасауға рұқсат алды. Герофил адам денесінің нақты құрылымын ескере отырып, бұрынғы еңбектерге қарағанда анатомиялық білімді кеңейтті. Сондай-ақ ол Аристотельдің жүректі "ақыл-ойдың ордасы" деп санаған ұғымын жоққа шығарып, оның орнына миды қолдады. Герофил тамырлар мен артериялар арасындағы айырмашылық туралы жазды және адам денесінің құрылымы, әсіресе жүйке жүйесі туралы көптеген дәл байқаулар жасады. Эрастрат сезімдік және қозғалыс жүйкелерінің функцияларын ажыратып, оларды мимен байланыстырды. Ол мидың және мишықтың ең алғашқы терең сипаттамаларын жасады. Осы еңбектері үшін Герофилді көбінесе "анатомияның әкесі" деп атайды, ал Эрастратты кейбіреулер "физиологияның негізін қалаушысы" деп санайды.

Математика

Гректің эллинистік кезеңдегі математикасы алдағы бірнеше ғасыр бойы теңдессіз күрделілікке жетті, себебі осы кезеңдегі белсенді ғалымдардың көптеген еңбектері өте жоғары деңгейде болды. Математикалық білімді жоғары техникалық білікпен үйлестірудің дәлелі де бар, мысалы, ірі құрылыс жобаларын салуда (мысалы, Сиракузия), немесе Эратосфеннің (б.з.д. 276–195) Күн мен Жер арасындағы қашықтықты және Жердің мөлшерін өлшеуінде. Эллинистік математиктердің саны көп болмаса да, олар бір-бірімен белсенді түрде байланыс жасады; жарияланым – әріптестер арасында еңбектерді тарату және көшіруден тұрды. Ең танымал есімдердің бірі – Евклид (б.з.д. 325–265), ол көптеген ғасырлар бойы геометрия және элементарлық сандар теориясының каноны болған «Элементтер» атты кітаптар сериясын жазған деп есептеледі. Евклидтің «Элементтері» 20 ғасырдың басына дейін теориялық математиканы оқытудың негізгі оқулығы болып табылды. Сицилиялық грек Архимед (б.з.д. 287–212) онға жуық трактат жазды, онда ол көптеген керемет нәтижелерді ұсынды, мысалы, «Параболаның шаршылануында» шексіз геометриялық прогрессияның қосындысы, «Шеңберді өлшеуде» π санының жуықтамасы және «Құм санағында» өте үлкен сандарды көрсетуге арналған номенклатура. Грек математикасының ең ерекше жетістігі – коникалық қималар теориясы болуы мүмкін, ол эллинистік кезеңде, негізінен Аполлоний (б.з.д. 262–190) тарапынан дамытылды. Қолданылған әдістерде алгебра мен тригонометрия тікелей қолданылмады, соңғысы Гиппархтың (б.з.д. 190–120) тұсында пайда болды.

Астрономия

Эллиндік дәуірде математикалық астрономия саласында да жетістіктер орын алды. Самостық Аристарх (б.з.д. 310–230) – ежелгі грек астрономы және математигі. Ол Күнді белгілі ғаламның ортасына қоятын, Жердің Күнді бір жылда бір рет айналып, тәулігіне бір рет өзінің осімен домалатынын көрсететін алғашқы белгілі гелиоцентрлік модельді ұсынды. Аристарх сондай-ақ Күн мен Айдың Жердің көлемімен салыстырылған өлшемдерін және Күн мен Айға дейінгі қашықтықтарды бағалады. Оның гелиоцентрлік моделі ежелгі заманда көп жақтас таппады, бірақ Аристархтың гелиоцентрлік теориясымен таныс болған Николай Коперник сияқты кейбір жаңа заманғы астрономдарға әсер етті. Б.з.д. 2 ғасырда Гиппарх прецессияны ашты, Айдың мөлшері мен қашықтығын есептеп, астролябия сияқты ең алғашқы астрономиялық құралдарды ойлап тапты. Гиппарх 1020 жұлдыздың толық каталогын жасады, ал Солтүстік жарты шардагы көптеген жұлдыз шоқтары грек астрономиясынан таратылған. Жақында Гиппархтың жұлдыз каталогына негізделген аспан шарлары Фарнез атласы деп аталатын үлкен 2 ғасырлық рим мүсінінің кең иықтарының үстінде орналасқан деген мәлімдеме жасалды.

Рим дәуірі

Рим империясы кезіндегі ғылым алдыңғы эллиндік дәуірдегі және римдіктер бағындырған аумақтардан алынған білімді жүйеге келтірумен айналысты. Осы кезеңдегі белсенді авторлардың еңбектері кейінгі цивилизацияларға үздіксіз жеткізілді. Рим үкімдігімен ғылым дамып жатса да, латын мәтіндері көбінесе ертерек грек еңбектерінен құралған жинақтар болды. Ілгері ғылыми зерттеулер мен оқыту грек тілінде жалғасты. Сақталған грек және эллиндік еңбектер Византия империясында, содан кейін ислам әлемінде сақталды және дамыды. Римнің соңғы кезеңінде грек жазбаларын латын тіліне аударуға жасалған тыраштандырулар шектеулі нәтиже берді (мысалы, Боэций), ал көне грек мәтіндері туралы толыққанды білім тек 12 ғасырдан бастап Батыс Еуропаға жетті.

Плиний

77 жылы Плиний Үлкені "Naturalis Historia" атты табиғат тарихы жинағын жариялады, бұл орта ғасырларға дейін жеткен табиғат әлемінің ең толық жинақтарының бірі. Плиний материалдар мен заттарды тізімдеп қана қоймай, құбылыстарды да түсіндірді. Осылайша, ол алғаш рет янтарьдың шығу тегін қызыл қарағай ағаштарының тасқа айналған шайыры ретінде дұрыс сипаттады. Ол кейбір янтарь үлгілеріндегі тұтқындалған жәндіктерді байқау арқылы осы тұжырымға келді. Плинийдің еңбегі өсімдіктер мен жануарлардың тірі әлеміне және жансыз заттар әлеміне анық бөлінген, бірақ әр бөлімде жиі ауытқулар кездеседі. Ол өсімдіктердің, жануарлардың және жәндіктердің пайда болуын ғана емес, сонымен қатар адамдардың оларды пайдалануын (немесе зорлық-зомбылыққа салуын) сипаттауға ерекше қызығушылық танытады. Металдар мен минералдардың сипаттамасы ерекше толық және ежелгі әлемнен сақталған ең толық жинақ ретінде құнды. Бұл еңбек көбінесе жазбаша дереккөздерді сақтап пайдаланғанмен, Плиний Испаниядағы алтын кендерін өз көзімен көрген офицер ретінде баяндайды. Плинийдің ерекше маңызы бар, өйткені ол пайдаланған және жүйкеленген бұрынғы авторлар мен олардың еңбектері туралы толық библиографиялық мәліметтер келтіреді. Оның энциклопедиясы қараңғы ғасырлардан аман қалғандықтан, біз жоғалған осы еңбектер туралы білеміз, тіпті мәтіндері жойылған болса да. Бұл кітап 1489 жылы басылған алғашқы кітаптардың бірі болды және Ренессанс ғалымдары үшін стандартты анықтамалық еңбекке айналды, сонымен қатар әлемге ғылыми және рационалды көзқарас дамытуға үлкен серпін берді.

Батыр

Александриялық Герой – грек-египеттік математик және инженер, ол ежелгі заманның ең ұлы тәжірибешісі деп есептеледі. Оның ең белгілі өнертабыстарының қатарында құрлықта желді алғаш рет пайдаланған жел дөңгелегі және алғашқы тіркелген бу машинасы – бумен жұмыс істейтін aeolipile құрылғысының толық сипаттамасы бар.

Гален

Бұл дәуірдің ең ұлы дәрігері және философы – біздің заманымыздың 2-ші ғасырында өмір сүрген Гален болды. Оның 100-ге жуық еңбегі сақталған, бұл ежелгі грек авторларының арасында ең көп көрсеткіш, және қазіргі заманғы 22 томдық мәтінді құрайды. Гален ежелгі Грекияның Пергам қаласында (қазіргі Түркияда) дүниеге келген, атақты сәулетшінің ұлы, ол оған жан-жақты білім берді. Гален платонизм, аристотелизм, стоицизм және эпикурейлік сияқты барлық маңызды философиялық мектептерде оқыды, бірақ әкесі Асклепий туралы түс көргеннен кейін, оның медицинаны оқуы керек деп шешті. Әкесінің қайтысынан кейін Гален Смирна, Коринф және, ақырында Александрия қалаларында ең жақсы дәрігерлерді іздеп, көп саяхат етті. Гален өзінің алдыңғылары жинаған білімнің көп бөлігін жинақтап, Барбария маймылдары, өгіздер, шошқалар және басқа да жануарларға диссекция және тірі кесу операцияларын жасау арқылы органдардың қызметін зерттеуді одан әрі дамытты. 158 жылы Гален туған қаласы Пергамдағы гладиаторлардың бас дәрігері қызметін атқарды және адам денесін тірі кеспей-ақ, түрлі жараларды зерттеу мүмкіндігіне ие болды. Дегенмен, тәжірибелері арқылы Гален көптеген ұзақ жылдар бойы қалыптасқан нанымдарды жоққа шығарды, мысалы, артерияларда жүрек пен өкпеден дененің барлық бөліктеріне ауа тасымалданады деген теорияны. Бұл наным негізінен өлі жануарлардың артерияларына негізделген, олар бос көрінетін. Гален тірі артерияларда қан бар екенін көрсетті, бірақ оның қателігі, ғасырлар бойы медициналық ортодоксияға айналған, қан жүректен ағын-тағын қозғалыспен алға-артқа жүреді деген болжамға негізделді. Анатомия Галеннің медициналық білімінің маңызды бөлігі болды және өмірі бойы оның қызығушылығының басты көзіне айналды. Ол екі маңызды анатомиялық еңбек жазды: «Анатомиялық процедура туралы» және «Адам денесі мүшелерінің қолданылуы туралы». Осы трактаттардағы ақпарат келесі 1300 жыл бойы барлық медициналық жазушылар мен дәрігерлер үшін басты авторитет болып табылды, бірақ 16 ғасырда Везалий және Харви оларға қарсы шықты.

Птолемей

Клавдий Птолемей (шамамен б.з. 100–170 ж.ж.), Александрияда немесе оның маңында өмір сүрген, астрономия, астрология, картография, гармония және оптика саласындағы онға жуық кітап жазуға бағытталған ғылыми бағдарламаны іске асырды. Олардың қатал стилі мен жоғары техникалық деңгейіне қарамастан, көптеген еңбектері сақталған, кейбір жағдайларда бұл антикалық жазбалардың жалғыз қалдықтары. Птолемейдің еңбектеріндегі екі маңызды тақырып – физикалық құбылыстардың математикалық модельдеуі және физикалық шындықты визуализациялау әдістері. Птолемейдің зерттеу бағдарламасы теориялық талдауды эмпирикалық қарастырулармен біріктірді, мысалы, астрономияны жүйелі зерттеуінде көрінеді. Птолемейдің «Математикалық жинақ» (көне грекше: Μαθηματικὴ Σύνταξις), «Альмагест» деп белгілі, астрономияны сенімді математикалық негізге ғана емес, сонымен қатар астрономиялық бақылаулар мен астрономиялық теория арасындағы байланысты көрсету арқылы дамытуға тырысты. «Планеталық гипотезалар» еңбегінде Птолемей «Альмагест» кітабындағы математикалық модельдерінің физикалық бейнелерін егжей-тегжейлі сипаттайды, бұл дидактикалық мақсаттарда жасалған болуы мүмкін. Сол сияқты, «География» астрономиялық мәліметтерді қолдана отырып, кемінде теориялық тұрғыдан дәл карталар жасаумен айналысты. Астрономиядан басқа, «Гармония» және «Оптика» еңбектерінде (дыбыс пен көруді математикалық талдаудан өзге) теорияны растау үшін эксперименталды құралдарды жасау және пайдалану туралы нұсқаулар бар. Кері қарап қарағанда, Птолемейдің сынға түсу бұрышының түсу бұрышына пропорционалды деген дұрыс емес болжамына сәйкес келу үшін кейбір өлшемдерді түзеткені анық. Птолемейдің мұқияттығы және деректерді ұсынудың қарапайымдығына (мысалы, кестелерді кеңінен қолдануда) осы тақырыптар бойынша бұрынғы жұмыстардың ұмытылуына немесе ескіргеніне әкелді, сондықтан Птолемей жиі сілтеме жасайтын еңбектердің дені сақталмаған. Оның астрономиялық еңбегі ғасырлар бойы болашақ зерттеулердің әдістемесі мен пәнін анықтады, ал Птолемей жүйесі он жетінші ғасырға дейін аспан денелерінің қозғалысының басым моделі болды.