Кіріспе

Герман режиссері және продюсері Эрвин Фридрих Максимилиан Пискатор (17 желтоқсан 1893 – 30 наурыз 1966) – неміс театр режиссері және продюсері. Бертольд Брехтпен бірге ол эпикалық театрдың көрнекті өкілі болды, бұл форма драманың әлеуметтік-саяси мазмұнына, көрермендердің эмоционалдық сезімдерін пайдаланудан және қойылымның формальды әдемілігінен гөрі артық назар аударады.

Жастық шағы мен соғыс тәжірибесі

Эрвин Фридрих Макс Пискатор 1893 жылғы 17 желтоқсанда Пруссияның Грайфенштейн-Ульм деген шағын ауылында, саудагер Карл Пискатор мен оның әйелі Антония Лапарозаның ұлы болып дүниеге келді. Оның әулеті 1600 жылы Киелі кітаптың маңызды аудармасын жасаған протестанттық теолог Иоганн Пискатордың ұрпақтарынан тараған. 1899 жылы отбасы Марбург университетінің қаласына көшіп, онда Пискатор Гимназия Филиппинумына оқуға түсті. 1913 жылдың күзінде ол Мюнхендегі жеке драма мектебінде оқыды және Мюнхен университетінде неміс тілі, философия және өнер тарихын зерттеді. Пискатор сондай-ақ Артур Кутчердің театр тарихы бойынша танымал семинарына қатысты, кейін Бертольд Брехт та қатысқан. Пискатор актерлік карьерасын 1914 жылдың күзінде Эрнст фон Поссарттың басшылығымен Мюнхен сотының театрында төленбеген шағын рөлдермен бастады. 1896 жылы Карл Лаутеншлягер сол театрға әлемдегі алғашқы айналмалы сахналардың бірін орнатты. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Пискатор неміс армиясына шақырылып, 1915 жылдың көктемінен бастап (кейін сигнал беруші ретінде) Ландштурм сарбазы ретінде майдан желіндегі жаяу әскер бөлімінде қызмет етті. Бұл тәжірибе оның өмірінің соңына дейін милитаризм мен соғысқа деген жеккөрушілігін оятты. Ол 1915 және 1916 жылдары солшыл экспрессионистік әдеби журналда – Die Aktion жарияланған бірнеше ащы өлеңдер жазды. 1917 жылдың жазында Ипр маңындағы шайқастарға қатысып, бір рет ауруханада жатқаннан кейін, ол жаңадан құрылған армиялық театр бөліміне тағайындалды. 1918 жылдың қарашасында қарулы келісімге қол қойылғанда, Пискатор қараша революциясына қатысып, Хассельтте революциялық әскерлер кеңесінің (Совет) алғашқы отырысында сөз сөйледі. Пискатор жазушы Ханс Хосе Рефишпен бірлесіп, Берлиндегі Комедия театрында "Volksbühne" ("халық сахнасы") концепциясын ұстанған театр труппасын құрды. 1922–1923 жылдары олар Максим Горький, Ромен Роланд және Лев Толстойдың шығармаларын қойды. Фольксбюнедегі (1924–1927) сахналық режиссер, ал кейін өзінің жеке театрында (Ноллендорфплацтағы Пискатор Бюнесі) басқарушы режиссер ретінде Пискатор өзінің теорияларына сәйкес келетін әлеуметтік және саяси пьесаларды қойды. Оның драмалық мақсаттары утилитарлық болды – сайлаушыларға әсер ету немесе солшыл саясатты түсіндіру. Ол көрермендеріне ұнайтын механикалық декорацияларды, лекцияларды, фильмдерді және механикалық құрылғыларды пайдаланды. 1926 жылы Берлиндегі беделді Пруссия мемлекеттік театрында Фридрих Шиллердің "Жарқын тонаушылар" пьесасының жаңартылған қойылымы кең пікірталас тудырды. Пискатор мәтіннен көп бөлігін алып тастап, пьесаны өзінің саяси сенімдерін білдіру құралы ретінде қайта түсіндірді. Ол басты кейіпкер Карл Мурды өзін-өзі бағалайтын көтерілісші ретінде көрсетті. Мурдың қарсы кейіпкері ретінде Пискатор Шпигельбергтің кейіпкерін, көбінесе жаман тұлға ретінде, жұмысшы табының революциясының дауысы ретінде жасады. Шпигельберг троцкистік зиялы ретінде көрінді, ол өз таяғы мен цилиндрімен Чарли Чаплинді сәл еске түсірді. Ол қайтыс болғанда, көрермендер "Интернационал" әнін естіді. Пискатор 1927 жылы Берлинде ықпалды (бірақ қысқа ғұмырлы) Пискатор Бюнесін құрды. 1928 жылы ол аяқталмаған, эпизодтық чех комиксі "Жақсы солдат Швейк" романының көркемдеуін жасады. Бұл бейімделуді жасаған драматургиялық ұжымға Бертольд Брехт кірді. Кейін Брехт оны "романнан монтаж" деп сипаттады. Лео Ланияның "Конъюнктур" (Мұнай бумы) пьесасының премьерасы 1928 жылы Берлинде өтті, режиссері – Эрвин Пискатор, музыкалық сүйемелдеуі – Курт Вейл. Үш мұнай компаниясы Бағланның дамылмаған елінде мұнай өндіру құқығы үшін күресіп, халықты пайдаланып, қоршаған ортаны жояды. Вейлдің осы пьесадан шыққан әндері, мысалы, Die Muschel von Margate, әлі де қазіргі заманғы өнер музыкасының репертуарының бөлігі болып табылады. 1929 жылы Пискатор өзінің "Саяси театр, театр теориясы туралы талқылаулар" атты еңбегін жариялады. 1963 жылғы басылымның алғы сөзінде Пискатор кітаптың "Вальтер Мерингтің "Берлин саудагерінің" репетициялары кезінде қарбалас сессияларда жинақталғанын" жазды. Ол "эпостың, яғни саяси театрдың негізгі фактілерін нақтылау мен түсіндіруді" қамтамасыз етуді көздеді, ол сол кезде "әлі де кең таралған наразылық пен түсініксіздікпен кездесті".

Халықаралық жұмыс, эмиграция және Батыс Германиядағы соңғы өндірістер

1931 жылы үшінші Пискатор Бюхнесінің құлауынан кейін Пискатор Мәскеуге барып, актер Алексей Дикиймен бірге Халықаралық жұмысшылардың көмек ұйымымен байланысты совет кинокомпаниясы «Межрабпом» үшін «Балықшылардың көтерілісі» фильмін түсірді. Джон Виллеттің жазуынша, Гитлерге дейінгі жылдары Пискатордың «Орыс революциясына деген берік адалдығы оның барлық жұмысында шешуші фактор болды». 1933 жылы Гитлер билікке келгеннен кейін Пискатордың Кеңес Одағындағы тұруы эмиграцияға айналды. 1936 жылдың шілдесінде Пискатор Кеңес Одағынан Францияға кетті. 1937 жылы Парижде биші Мария Лейге үйленді. Бертольд Брехт – күйеу жігіттердің бірі болды. Берлиндегі жылдары Пискатор Лена Голдшмиттпен бірлесіп Теодор Драйзердің бестселлер романдасы «Америкалық трагедия» романының сахналық адаптациясымен жұмыс істеді, ол «Клайд Гриффитстің ісі» деген атпен белгілі болды. Американдық Ли Страсберг режиссерлік еткен бұл қойылым 1936 жылы Бродвейде 19 рет көрсетілді. Кейін Пискатор мен Лей 1939 жылы АҚШ-қа көшіп келгенде, Пискатор «Жаңа мектептің» негізін қалаушы президенті Элвин Джонсон оны театр шеберханасын құруға шақырды. Нью-Йорктегі бұл драмалық шеберханада Беа Артур, Гарри Белафонте, Марлон Брандо, Тони Кертис, Бен Гаццара, Джудит Малина, Уолтер Маттау, Род Стайгер, Элейн Стрич, Эли Уоллах, Джек Крейли және Теннеси Уильямс сияқты студенттер оқыды. Нью-Йоркте орналасқан Эрвин мен Мария Лей Пискатор 17 East 76th Street мекенжайындағы, Үстіңгі Шығыс жағындағы қалалық үйінде тұрды, ол кейде Пискатор үйі деп аталады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германияның бөлінуінен кейін Пискатор 1951 жылы АҚШ-тағы Маккарти дәуіріндегі саяси қысымға байланысты, бұрынғы коммунистерге қарсы бағытталған өнерге байланысты Батыс Германияға оралды. 1962 жылы Пискатор Батыс Берлиндегі Freie Volksbühne театрының директоры және менеджері болып тағайындалды. 1963 жылдың ақпанында Пискатор Ролф Хоххуттың «Пай XII және итальяндық яһудилерді нацистік газ камераларынан құтқаруға немқұрайлы қарағандығы» туралы «Заместитель» пьесасын қойды, бұл пьеса халықаралық сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Өмірінің соңына дейін, 1966 жылға дейін Пискатор заманауи және деректі театрдың көрнекті өкілі болды. Пискатордың әйелі Мария Лей 1999 жылы Нью-Йорк қаласында қайтыс болды.

Театрдағы әсерлері

Жеке тақырыптардың орнына жалпылау, ерекшеліктердің орнына типтік, кездейсоқтыққа себеп-салдарлық қатынас қойылды. Декоративтілік құрылысшылдыққа ұступи орын берді, Ақыл-ой Эмоциямен теңдестірілді, ал сезімталдық дидактикамен, ал фантазия деректі шындықпен алмастырылды. Эрвин Пискатор, 1929 жыл. Театр тарихшысы Гюнтер Рюле Пискатордың театрға қосқан үлесін 20-шы ғасырда «неміс сахнасының ең батыл жетістігі» деп сипаттады. Пискатордың 1920-шы жылдардағы театрлық техникалары – 1925 жылдан бастап тұрақты және кино проекцияларын кеңінен пайдалану, сондай-ақ күрделі мұражайлық сахналар – еуропалық және американдық өндіріс әдістеріне зор әсер етті. Оның қарама-қарсылық драматургиясы өткір саяси сатиралық эффекттерге әкелді және эпикалық театрдың түсіндіру техникаларын болжады. Германия Федеративтік Республикасында Пискатордың араласушы театр моделі кеш соңғы өркендеуді басынан өтті. 1962 жылдан бастап Пискатор немістердің нацистік өткенімен санасуға және басқа да өзекті мәселелермен айналысқан бірнеше туындылар жасады; ол өмірінің соңына дейін естелік және деректі театрға үлкен әсер етті. Лев Толстойдың «Соғыс және бейбітшілік» романының Пискатордың сахналық бейімделуі 1955 жылдан бері шамамен 16 елде, оның ішінде Нью-Йоркте үш рет қойылды.

Мұра мен құрмет

1980 жылы шотланд суретшісі Эдуардо Паолоццидің монументалды мүсіні Лондонның орталығында Пискаторға арналды. 1985 жылдың күзінде Нью-Йоркте, Пискатордың жесірі Мария Лейдің қабылдаған үйінде жыл сайынғы Эрвин Пискатор сыйлығы тағайындалды. Сонымен қатар, 1996 жылдан бері Мария Лейді еске алу үшін өнер мен мәдениетке қамқорлық көрсеткендерге жыл сайын "Пискатор" құрмет сыйлығы табыс етіледі. "Эрвин Пискатор" сыйлығын ұйымдастыратын "Elysium − between two continents" халықаралық коммерциялық емес ұйымының мақсаты – АҚШ пен Еуропа арасындағы көркемдік және ғылыми диалогты және алмасуды дамыту. 2016 жылы оның туған жері Грайфенштейн-Ульмде Пискаторға ескерткіш орнатылды. Пискатордың шығармашылық мұрағаты Берлиндегі Өнер академиясының (1966 жылдан бері) және Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университетінің (Моррис кітапханасы, 1971 жылдан бері) қорында сақтаулы.

Фильмдер

Балықшылардың көтерілісі (Восстание рыбаков). Режиссер: Эрвин Пискатор, сценарий: Георги Гребнер, Вилли Дёлль, продюсер: Михаил Доллер, КСРО 1932–1934 жылдары.